w sprawie naruszenia autonomii Uniwersytetu im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie przez ministra nauki
Odpowiadający: minister nauki Dariusz Wieczorek
Warszawa, 30-10-2024
Szanowni Panowie Posłowie,
zgodnie z art. 70 ust. 5 Konstytucji RP i w myśl art. 9 ust. 2 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571), zwanej dalej „ustawą PSWN”, uczelni zapewniona jest autonomia na zasadach określonych w ustawie. Ustawowo ukształtowana autonomia uczelni nie jest nieograniczona – z jednej strony gwarantuje organom uczelni, stosownie do zakresów określonych ustawowo kompetencji, swobodne kształtowanie poszczególnych obszarów funkcjonowania uczelni we współpracy z innymi uczestnikami społeczności akademickiej (w tym pracownikami i studentami), z drugiej zaś strony – zobowiązuje te organy do działania na podstawie i w granicach przepisów prawa, ustanawiając odpowiedzialność za podejmowane rozstrzygnięcia oraz budowanie wspólnoty akademickiej. Szczególną pozycję w ustroju uczelni ustawa przyznaje rektorowi, do którego zadań należą wszystkie sprawy dotyczące uczelni, z wyjątkiem spraw zastrzeżonych przez ustawę lub statut do kompetencji innych organów, a zatem przede wszystkim zarządzanie uczelnią i jej reprezentowanie. Rektor uczelni publicznej jest organem władzy publicznej w rozumieniu art. 7 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i ciąży na nim konstytucyjny obowiązek działania na podstawie i w granicach prawa. Podejmowane przez niego decyzje, m.in. dotyczące polityki kadrowej, nie mogą naruszać przepisów prawa powszechnie obowiązującego.
Sprawowany przez Ministra Nauki nadzór nad uczelniami obejmuje zgodność działań uczelni z przepisami prawa oraz prawidłowość wydatkowania środków publicznych. Minister może żądać informacji i wyjaśnień od organów uczelni oraz założyciela uczelni niepublicznej, a także dokonywać kontroli działalności uczelni (art. 427 ust. 1 ustawy PSWN). Ustawa wprowadza także konkretne narzędzia nadzorcze, z których może skorzystać Minister w przypadku stwierdzenia naruszania prawa przez rektora, np. możliwość odwołania rektora w trybie art. 432 ust. 5 ustawy PSWN. Minister działa tu na podstawie upoważnienia jakie daje mu ustawa. Należy wskazać, że organ działa z urzędu, a podejmowane działania należą do wyłącznej jego kompetencji, nawet w przypadku sygnalizacji kierowanej przez różne podmioty. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem, że korzystanie przez Ministra z przysługujących mu na podstawie ustawy narzędzi nadzorczych wobec organów uczelni, które naruszają prawo, zagraża autonomii uczelni, zwłaszcza w sytuacji, gdy negatywne konsekwencje tych naruszeń dotykają członków wspólnoty akademickiej.
Należy wskazać, że do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego od dłuższego czasu zgłaszane są liczne sygnały związane z nieprawidłowościami w funkcjonowaniu Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, w szczególności dotyczące działań podejmowanych przez jej rektora. Sygnały, o których mowa wyżej, były kierowane do resortu przez związek zawodowy, posłów i senatorów RP, Głównego Inspektora Pracy, organizacje studenckie i studentów oraz przede wszystkim przez byłych, jak i obecnych pracowników uczelni.
W związku ze zgłoszeniami dotyczącymi nieprawidłowości w funkcjonowaniu uczelni, w ramach uprawnień nadzorczych, Minister podjął działania mające na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie zgodności działania rektora z przepisami prawa, m.in. w kwestii przestrzegania praw pracowników zatrudnionych w uczelni, wobec których rektor jest pracodawcą. W szczególności prowadzone były wyjaśnienia z rektorem UKEN w Krakowie, w wyniku których zgromadzona została obszerna dokumentacja zawierająca, m.in. prawomocne wyroki sądów pracy stwierdzające naruszenie praw pracowniczych.
Biorąc powyższe pod uwagę 2 września 2024 r. Minister Nauki podjął decyzję o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie odwołania pana prof. dr. hab. Piotra Borka z funkcji rektora Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Należy podkreślić, iż zostało ono wszczęte na podstawie i w granicach przepisów prawa.
Ustawodawca w art. 432 ust. 5 ustawy PSWN, wskazał, iż minister może odwołać rektora w przypadku gdy rektor rażąco lub uporczywie narusza przepisy prawa. Odwołanie jest możliwe, po zasięgnięciu opinii Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego (RGNiSW) oraz właściwej konferencji, o której mowa w art. 329 ust. 1 pkt 2–4 PSWN, którą w przypadku rektora kierującego uczelnią akademicką jest Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich (KRASP).
Minister Nauki na podstawie przepisów ustawy PSWN dokonuje, w przypadku naruszenia prawa przez rektora, każdorazowo oceny charakteru i skali tego naruszenia oraz podejmuje rozstrzygnięcie adekwatne do ustalonego stanu faktycznego sprawy z uwzględnieniem społecznego i ekonomicznego aspektu sprawy.
W tym miejscu należy wskazać, iż ww. gremia zaopiniowały już ww. sprawę, przekazując Ministrowi Nauki swoje stanowisko: z dnia 27 września i 10 października 2024 r. (RGNiSW) oraz 2 i 21 października 2024 r. (KRASP). Opinie potwierdzają, że wszczęcie postępowania w sprawie odwołania rektora miało uzasadnione podstawy. Należy jednak podkreślić, że rozstrzygnięcie w sprawie zostanie wydane przez Ministra Nauki po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, z uwzględnieniem uprawnień strony do czynnego udziału w tym postępowaniu, na podstawie analizy całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie – zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572).
Odnosząc się do podniesionej kwestii programu naprawczego i złej sytuacji finansowej UKEN w Krakowie w momencie obejmowania przez prof. dr. hab. P. Borka funkcji rektora, podkreślenia wymaga fakt, że działania w sferze finansowej zostały zainicjowane przez podmiot w ramach posiadanej autonomii i z formalnego punktu widzenia nie miały i nie mają charakteru programu naprawczego w rozumieniu ustawy PSWN, niezależnie od nomenklatury używanej przez władze Uczelni. Minister nie zatwierdził dokumentu określanego jako program naprawczy.
Uczelnia (wówczas jeszcze pod nazwą Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) nie spełniała bowiem przesłanek do objęcia programem naprawczym, o którym mowa w art. 418 ustawy PSWN, ponieważ suma strat netto Uczelni w latach 2015-2019 nie przekraczała 20% kwoty subwencji oraz dotacji otrzymanych w roku 2019 ze środków finansowych, o których mowa w art. 365 pkt 1 lit. a-c, pkt 2 lit. a-d, pkt 5 i 6. ustawy.
Na zakończenie należy odnieść się do poruszonej w interpelacji kwestii wizerunku uczelni, na który, co należy podkreślić, mają bezpośredni wpływ jej władze. To działania władz każdej uczelni publicznej przede wszystkim powinny budować spójny i pozytywny wizerunek wewnętrzny i zewnętrzny swojej Alma Mater i nie dawać podstaw do jego podważania. Rektor jako pracodawca powinien zapewnić odpowiednie środowisko pracy, budować dobrą komunikację ze wszystkimi członkami wspólnoty akademickiej, wykazywać chęć współpracy ze wszystkimi przedstawicielami pracowników, prowadzić jasną, klarowną politykę personalną i finansową, a przede wszystkim – działać na podstawie i w granicach prawa. Wszystkie te elementy tworzą pozytywny wizerunek uczelni i są podstawą zaangażowania jej pracowników w wypełnianie podstawowych zadań uczelni na jak najwyższym poziomie. To ma zaś wpływ na to w jaki sposób uczelnia jest postrzegana na zewnątrz – czy zapewnia wysoką jakość kształcenia, czy jest miejscem, w którym studenci chętnie studiują i chętnie będą studiować.
Z poważaniem
Dariusz Wieczorek
Minister Nauki