w sprawie traktowania mniejszości polskiej na Litwie oraz naruszania przez Litwę zapisów Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 07-11-2024
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 5172 Pana Posła Dariusza Mateckiego i in. w sprawie traktowania mniejszości polskiej na Litwie oraz naruszania przez Litwę zapisów Traktatu o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy, uprzejmie informuję, co następuje.
1. Pełne poszanowanie praw polskiej mniejszości na Litwie, w tym zagwarantowanych Traktatem między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy jest priorytetem Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Kwestia ta jest każdorazowo podnoszona przy okazji konsultacji bilateralnych. Wskazujemy partnerom, iż w naszej ocenie traktat nie jest w pełni implementowany po ich stronie i oczekujemy podjęcia konkretnych kroków w celu zmiany tego stanu.
2. Kwestie funkcjonowania polskojęzycznego szkolnictwa oraz nieskrępowanego dostępu do polskojęzycznej edukacji są regularnie poruszane podczas spotkań bilateralnych na szczeblu prezydentów, premierów, przewodniczących parlamentów, ministrów i wiceministrów spraw zagranicznych. Ministerstwo konsekwentnie komunikuje litewskim partnerom, że wszelkie reformy systemu oświaty – nawet motywowane obiektywnymi procesami demograficznymi czy koniecznością dostosowania oferty edukacyjnej do miejscowego rynku pracy –- w zakresie dotyczącym polskiej mniejszości narodowej powinny być konsultowane z reprezentantami społeczności, której dotyczą, i w duchu otwartości na przedstawione przez nią argumenty.
Kwestia polskojęzycznego szkolnictwa stanowiła kluczowy element wizyty na Litwie Podsekretarz Stanu w MSZ Pani Henryki Mościckiej - Dendys (5-7 czerwca 2024 r.) oraz konsultacji z Wiceministrem SZ Litwy Panem Egidijusem Meilunasem (27 czerwca 2024 r.).
3. Próg wyborczy w wyborach do Sejmu Republiki Litewskiej został wprowadzony w 1996 r. i wynosi 5 % dla partii politycznej oraz 7 % dla koalicyjnych komitetów wyborczych. Wartość ta nie była zmieniana i obowiązuje wszystkie ugrupowania sceny politycznej, jakkolwiek jej spełnienie stanowi istotne wyzwanie dla partii regionalnych i reprezentujących mniejszości narodowe. Z kolei korekta granic okręgów wyborczych dokonana przez Litewską Główną Komisję Wyborczą (GKW) w listopadzie 2023 r. stanowi pierwszą tego typu modyfikację od wyborów parlamentarnych w 2016 r. Zmiana obejmowała całe terytorium Litwy i dotknęła łącznie 14 okręgów. Jakkolwiek była ona motywowana dokonującymi się na Litwie procesami demograficznymi, które skutkowały koniecznością dostosowania granic okręgów wyborczych do przepisów Kodeksu Wyborczego, to w obejmującym północną część rejonu wileńskiego okręgu Rzesza (lit. Rieše; od nazwy dużej wsi w tym okręgu), doprowadziła do zmiany proporcji etnicznych na niekorzyść mniejszości polskiej.
Korekta granic okręgów wyborczych stanowi przedmiot ciągłego zainteresowania Ambasady RP w Wilnie i jest od lat konsekwentnie podnoszona przez Polskę na szczeblu politycznym. W opinii MSZ, świadome zaburzenie proporcji etnicznych w okręgu wyborczym nosi znamiona gerrymanderingu, na co Ministerstwo zwraca uwagę instytucjom międzynarodowym. Od 2010 roku, tj. od momentu pierwszej rozmowy Podsekretarz Stanu w MSZ Grażyny Bernatowicz z Wysokim Komisarzem OBWE ds. Mniejszości Narodowych Knutem Vollebaekiem, próby manipulowania granicami okręgów wyborczych w celu zaburzenia struktury etnicznej były m.in. przedmiotem roboczych kontaktów SP RP przy OBWE w Wiedniu z Biurem Wysokiego Komisarza.
4. Podczas przeprowadzonej 19 marca 2023 r. II tury wyborów samorządowych odnotowano obecność patroli paramilitarnej formacji Litewskiego Związku Strzelców (LZS), stowarzyszenia współpracującego z policją, Ministerstwem Obrony i Siłami Zbrojnymi Litwy w kwestiach obronności państwa, szkoleń dla ludności cywilnej, przeciwdziałania zagrożeniom bezpieczeństwa publicznego. Obecność patroli LZS była przedmiotem zażalenia AWPL-ZChR do GKW, a następnie skargi do Wileńskiego Administracyjnego Sądu Okręgowego, który jako instancja odwoławcza skargę tę odrzucił. Skarżący wskazywali, że obecność umundurowanych członków LZS miała wpływ na wynik wyborczy, w tym poprzez zastraszenia wyborców oraz publiczne wezwania do głosowania przeciwko kandydatowi AWPL-ZChR.
Ostatecznie większość miejsc (18 z 31) w radzie rejonu zdobyła AWPL-ZChR, która wraz z Litewską Partią Socjaldemokratyczną, z której wywodzi się mer, sprawuje obecnie władzę w rejonie.
W ocenie Ministerstwa zdarzenia z 19 marca 2023 r powinny być rozpatrywane z punktu widzenia zakłócania porządku publicznego. Biorąc pod uwagę dostępną drogę sądową, wykorzystaną przez skarżących, oficjalne działania MSZ mogłyby zostać odczytane jako ingerencja w wewnętrzne procesy polityczne na Litwie i próby podważenia prawomocnej decyzji sądu, co pozostaje w sprzeczności z Konwencją wiedeńską o stosunkach dyplomatycznych.
Z wyrazami szacunku
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu