w sprawie przepisów dotyczących terminu zamknięcia przewodów doktorskich
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Maria Mrówczyńska
Warszawa, 19-11-2024
Szanowne Panie Posłanki,
uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych informacji i wyjaśnień:
1. Czy ministerstwo nauki rozważyło zmiany obowiązujących przepisów ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce w taki sposób, aby w miejsce terminu nadania stopnia doktora ustalić jako wiążący doktorantów termin składania rozpraw doktorskich i tym samym umożliwić nadanie stopnia doktora w „starym trybie“ osobom, które są gotowe złożyć rozprawę w najbliższym czasie? Czy trwają prace legislacyjne w tym zakresie?
Uprzejmie informuję, że nie jest planowane przedłużenie kontynuowania kształcenia w ramach studiów doktoranckich. Nie są prowadzone żadne prace legislacyjne w tym obszarze. Doktoranci na bieżąco otrzymywali i otrzymują odpowiedzi na wpływające do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pytania. Informacja przekazywana była również przez Krajową Reprezentację Doktorantów. O planowanych terminach poinformowane zostały zespoły i gremia doradcze ministra nauki, konferencje Rektorów oraz inne organy wspomagające system szkolnictwa wyższego i nauki. Przede wszystkim jednak ukazał się stosowny komunikat Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, w którym nie tylko poinformowano o upływających terminach z mocy prawa, ale także przekazano rozwiązania i działania, które kandydat może podjąć, by dalej kontynuować swój przewód (w tym wypadku już postępowanie), szczególnie bezpłatnie[1].
2. Ilu doktorantów dotyczy zalecenie ministra nauki zawarte w przywoływanej powyżej informacji, według którego osoby przygotowujące rozprawę w ramach studiów doktoranckich mają wszcząć postępowanie w tzw. „nowym trybie“ (tzn. zasadach obecnie obowiązującej ustawy), co umożliwi im nieponoszenie kosztów tego postępowania? Z jakiej ścieżki odwoławczej będą mogli skorzystać doktoranci, których uczelnie macierzyste nie zastosują się do interpretacji zaprezentowanej w stanowisku ministerstwa i odmówią zwolnienia z opłat.
3. Czy obowiązek zamknięcia wszystkich niezakończonych do 31 grudnia 2024 r. w I instancji przewodów doktorskich, oznacza, że zamknięcie to dotyczyć będzie także tych przewodów, które wrócą do rozpatrzenia w I instancji po uchyleniu uchwały odmownej przez Radę Doskonałości Naukowej albo sąd administracyjny? Czy ministerstwo posiada dane na temat toczących się aktualnie postępowań odwoławczych i liczby przewodów, których mógłby dotyczyć taki problem?
Zgodnie z danymi uzyskanymi z systemu POL-on, aktualnie 1785 doktorantów „starego trybu“, tj. w oparciu o poprzednie regulacje prawne określone przepisami ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. z 2017 r. poz. 1789) nadal posiada status doktoranta. Tym samym, liczba osób, które z przywołanego zalecenia mogą skorzystać na pewno nie będzie większa niż wyżej wskazana. Jednocześnie, chcę poinformować, że za poprawność danych w systemie POL-on nie odpowiada Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, więc liczba ta może być niższa, bowiem część z tych osób mogła zrezygnować całkowicie z ubiegania się o nadanie stopnia doktora, co nie zostało jeszcze uwzględnione w systemie.
Informuję także, że termin zamknięcia studiów doktoranckich rozpoczętych przed rokiem akademickim 2019/2020 oraz prowadzonych w pierwszej instancji przewodów doktorskich został przedstawiony Radzie Doskonałości Naukowej – następcy Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów – jako organowi o charakterze odwoławczym w zakresie postępowania o nadanie stopnia doktora[2].
Zgodnie z przepisami prawa, zamknięcie to nastąpi ex lege dla wszystkich przewodów, jednak sugeruję, aby nie zwalniało to podmiotów doktoryzujących z odpowiednich działań podmiotowych, takich jak wydanie odpowiednich uchwał oraz poinformowanie stron.
4. Polska jest na 27. miejscu w Unii Europejskiej pod względem liczby osób ze stopniem doktora w przeliczeniu na liczbę mieszkańców. Jakie działania podejmuje ministerstwo, żeby pozycję Polski w tym rankingu zwiększyć?
Ministerstwo ma świadomość istnienia wielu barier i przeszkód uniemożliwiających młodym ludziom pełne zaangażowanie się w naukę. Niektóre z nich wynikają z kwestii finansowych; inne – ze zmian społecznych, globalnych – zmian, na które ministerstwo nie ma bezpośredniego wpływu. Główne kompetencje – potrzebne młodym osobom – to przede wszystkim kompetencje miękkie, empatia, elastyczność w przystosowaniu się do zmian, posiadanie kompetencji transferowalnych. Administracja publiczna musi dbać o to, aby kształcenie – także na wyższych etapach ścieżki naukowej (od doktoratów) było elastyczne, jakościowe oraz zróżnicowane, aby uczelnie mogłyby je dostosować do bieżących potrzeb doktorantów.
W tym kierunku zmierza model kształcenia w szkołach doktorskich – obecny w Polsce od 2018 roku. Szkoły mają dużą swobodę w konstruowaniu programów kształcenia, regulaminów szkół doktorskich i zasad rekrutacji. Szkoły są interdyscyplinarne. Jednocześnie, wsparcie powinno być indywidualne, celowane (np. zwiększenie stypendium dla doktorantów z orzeczeniem o niepełnosprawności) oraz zmniejszające bariery instytucjonalne (ewaluacja szkół doktorskich pod kątem barier – więcej poniżej).
Ustawa zabezpiecza interesy doktoranta w przypadku zaprzestania kształcenia w szkole doktorskiej (zapewnienie przeniesienia do innej szkoły albo pokrycie kosztów postępowania w sprawie nadania stopnia doktora). Ustawa przewiduje także uprawnienia pracownicze – przerwy wypoczynkowe i zaliczenie okresu kształcenia do stażu pracy. Poprawił się także status materialny doktoranta. Wprowadzono powszechny system stypendialny dla doktorantów kształcących się w tych szkołach, zakładający wypłacanie, przez 4 letni okres kształcenia w szkołach, stypendium doktoranckiego każdemu doktorantowi nieposiadającemu stopnia doktora w minimalnej wysokości gwarantowanej ustawą. Natomiast osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności otrzymują stypendium doktoranckie w wysokości zwiększonej o 30% kwoty otrzymywanej przed oceną śródokresową. Zagwarantowano ustawowo konkurencyjny tryb naboru do szkół doktorskich, a w toku kształcenia prawo do zawieszenia kształcenia na okres odpowiadający czasowi trwania urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego lub rodzicielskiego, w trakcie którego doktorantowi nadal przysługuje stypendium doktoranckie.
Ponadto, w celu zapewnienia odpowiedniego poziomu kształcenia w szkołach doktorskich ustawa przewiduje ewaluację jakości tego kształcenia, która polega na:
Szkoły doktorskie podlegają ewaluacji nie rzadziej niż co 6 lat, jednak jest to proces rozłożony w czasie dla poszczególnych szkół doktorskich. Ewaluację – przy wsparciu ekspertów – przeprowadza Komisja Ewaluacji Nauki (KEN), podejmując finalnie uchwałę w sprawie oceny jakości kształcenia w danej szkole doktorskiej. Pierwsze ewaluacje Komisja rozpocznie jeszcze w bieżącym roku akademickim, tj. 2024/25. W harmonogramie ewaluacji na rok 2024 (IV kwartał) Komisja uwzględniła bowiem 14 szkół doktorskich, w których takie ewaluacje zostaną wszczęte. W harmonogramie na rok 2025 KEN uchwaliła wszczęcie ewaluacji w 35 kolejnych szkołach doktorskich.
W związku z tym, działania resortu skupione są na: analizie przepisów ustawowych w zakresie kształcenia doktorantów, bieżącym kontakcie ze społecznością szkół doktorskich oraz samorządu doktoranckiego oraz wsparciu technicznym i formalnym Komisji Ewaluacji Nauki w planowanej ewaluacji jakości kształcenia szkół doktorskich.
Ministerstwo korzysta także na bieżąco z danych statystycznych przekazywanych w systemie POL-on w zakresie kształcenia w szkołach doktorskich. Resort nie dysponuje jednak jeszcze aktualnie kompletnymi danymi, obrazującymi jaki procent osób rozpoczynających kształcenie w szkołach doktorskich uzyskuje stopień doktora. Kształcenie w szkołach doktorskich, które zastąpiły studia doktoranckie, rozpoczęło się z dniem 1 października 2019 r. Proces kształcenia w szkole doktorskiej trwa od 6 do 8 semestrów. Oznacza to, że co do zasady pierwszy cykl kształcenia w 4 letniej szkole doktorskiej zakończył się 30 września 2023 r., drugi zaś – 30 września 2024 r. Natomiast postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora jest procesem odrębnym od kształcenia w szkole doktorskiej i wszczynane jest na wniosek osoby ubiegającej się o stopień – już po definitywnym zakończeniu procesu kształcenia. Mając to na uwadze, zasadne jest przyjęcie, że znaczna liczba postępowań znajduje się aktualnie jeszcze na etapie procedowania (w toku). W związku z powyższym – na chwilę obecną – ministerstwo nie dysponuje jeszcze miarodajnymi danymi we wnioskowanym zakresie (będzie to możliwe za około 2-3 lata).
Podsumowując, w ocenie ministerstwa, kompleksowa ocena efektywności kształcenia doktorantów w ramach funkcjonującego od 2019 r. systemu szkół doktorskich, będzie możliwa nie wcześniej niż za około dwa, trzy lata. Dopiero wówczas będą dostępne pierwsze pełne statystyki uwzględniające nie tylko ukończone cykle kształcenia w szkołach doktorskich (w większości 4-letnie), ale również efekty prowadzonych (po ukończeniu szkoły doktorskiej) postępowań w sprawie nadania stopnia doktora. Wówczas można się będzie również przeanalizować wyniki pierwszych ewaluacji jakości kształcenia w szkołach doktorskich, przeprowadzonych przez Komisję Ewaluacji Nauki.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Nauki
Maria Mrówczyńska
Podsekretarz Stanu
[1] Komunikat pn. „Informacja w sprawie obowiązującego terminu prowadzenia studiów doktoranckich i wszczętych przewodów doktorskich“. Link do komunikatu: https://www.gov.pl/web/nauka/informacja-w-sprawie-obowiazujacego-terminu-prowadzenia-studiow-doktoranckich-i-wszczetych-przewodow-doktorskich
[2] Art. 238 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571)