w sprawie sytuacji Polaków i osób polskiego pochodzenia w Kazachstanie oraz procesów repatriacji
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 29-11-2024
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 5737 Pani Poseł Elżbiety Burkiewicz w sprawie sytuacji Polaków i osób polskiego pochodzenia w Kazachstanie oraz procesów repatriacji, uprzejmie informuję, co następuje.
Procedury repatriacyjne opisuje ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (dalej jako „ustawa”). Podmiotami zaangażowanymi w realizację ustawy są w głównej mierze konsulowie, minister właściwy do spraw wewnętrznych, Pełnomocnik Rządu do Spraw Repatriacji, a także przedstawiciele administracji rządowej w województwie, samorządy powiatowe i gminne. Rolę Ministra Spraw Zagranicznych należy postrzegać z dwóch perspektyw: jako organu, któremu przypisano w art. 12b ustawy wąsko ograniczoną kompetencję w zakresie możliwości wyznaczenia innego konsula niż konsul właściwy ze względu na miejsce zamieszkania wnioskodawcy do wydania wizy krajowej w celu repatriacji lub decyzji o zakwalifikowaniu do wydania takiej wizy, jeżeli jest to uzasadnione szczególną sytuacją wnioskodawcy oraz jako organu nadzorującego wykonywanie funkcji konsularnych w świetle ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. – Prawo konsularne, o ile inaczej nie zastrzeżono w ustawie o repatriacji.
Trudno jest jednoznacznie określić średni czas rozpatrywania wniosków repatriacyjnych, gdyż sytuacja wnioskujących o wydanie wiz jest różna, co przekłada się na stopień złożoności postępowania i czas potrzebny na zrealizowanie poszczególnych jego etapów. Niektórzy z wnioskodawców po złożeniu wniosków repatriacyjnych gotowi są samodzielnie zapewnić sobie tzw. warunki do osiedlenia się i ich proces repatriacji, poza ustawowymi terminami na dokonanie określonych czynności lub wydanie decyzji czy postanowień, może zakończyć się relatywnie szybko, nawet w ciągu kilku miesięcy. Natomiast oczekiwanie na przyznanie miejsca w ośrodku adaptacyjnym lub ofertę samorządu gminnego wpływa na wydłużenie czasu oczekiwania na zakończenie procedury repatriacyjnej.
Na przestrzeni ostatnich lat obserwowany jest wyraźny spadek zainteresowania wyjazdem z Kazachstanu do Polski w ramach repatriacji. Dotyczy to zarówno liczby składanych wniosków w ramach nowych spraw repatriacyjnych, jak również realizacji wyjazdów osób, którym np. zostały już przyznane miejsca w ośrodkach adaptacyjnych. Źródeł spadku zainteresowania repatriacją jest potencjalnie kilka. Obecnie na pierwszy plan wysuwają się te dotyczące działań zbrojnych na Ukrainie i związanej z tym niepewności co do sytuacji, w której przyszły repatriant może się znaleźć na terytorium Polski (osoby te w większości posługują się językiem rosyjskim). W dalszej kolejności wymienić należy długi czas oczekiwania na przyznanie miejsc w ośrodkach adaptacyjnych oraz małą aktywność gmin w zakresie możliwości zapewnienia repatriantom warunków do osiedlenia się. Nie bez znaczenia jest również fakt, że z uwagi na postępujący proces starzenia się społeczeństwa, odchodzą osoby, które były niejednokrotnie jedynymi, które mogły przedstawić dokumenty świadczące o ich polskim pochodzeniu. Na uwagę zasługuje jednocześnie fakt, że coraz trwalsze więzi łączą kolejne pokolenia osób polskiego pochodzenia z Kazachstanem (dobra praca, nauka dzieci, brak zainteresowania współmałżonka wyjazdem). Na wyjazdy decydują się z reguły osoby z małych miejscowości, które wyjazd do Polski wiążą z możliwością poprawy warunków życia dla siebie i członków swoich rodzin.
Polscy konsulowie pracujący w Kazachstanie posiadają szeroki obraz sytuacji na miejscu, w tym wpływu zmian narodowościowych i społeczno-politycznych, jakie następują od wielu lat w Kazachstanie na polską społeczność w tym kraju. Informacje w tym zakresie przekazywane są do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w ramach obowiązku sprawozdawczego.
Aby podołać obsłudze procesu repatriacji i znacznemu zwiększeniu zainteresowania repatriacją, jakie nastąpiło po 2017 r. dokonano kadrowego wzmocnienia urzędów konsularnych w Kazachstanie. Obecnie nie ma żadnych przeszkód ani utrudnień w składaniu wniosków. Osoby z Kazachstanu zainteresowane procesem repatriacji mogą składać wnioski repatriacyjne zarówno bezpośrednio w urzędach konsularnych w Astanie i Ałmaty, jak i podczas dyżurów konsularnych organizowanych przez konsulów. Nie odnotowano problemów związanych z umówieniem się na złożenie wniosku, a wnioskodawcy przyjmowani są w sposób płynny. W pierwszym półroczu bieżącego roku urząd konsularny w Astanie zorganizował 6 dyżurów konsularnych w miejscowościach: Pierwomajka (2), Karaganda, Szczucińsk, Oziornoje oraz w Pawłodarze, w drugim półroczu zrealizowano dyżur w Karanagdzie, a do końca roku planowany jest jeszcze dyżur w Pietropawłowsku. Z kolei urząd konsularny w Ałmaty organizuje dyżury konsularne zazwyczaj w Biszkeku, Tarazie i Szymkencie lub w miarę zgłaszanych próśb ze strony polskich organizacji.
Liczba składanych wniosków repatriacyjnych od kilku lat spada. Dla przykładu: w 2018 r. oba urzędy konsularne w Kazachstanie przyjęły łącznie blisko 1.450 wniosków repatriacyjnych, w 2019 r. – ponad 2.500, zaś już w 2022 r. przyjęto jedynie blisko 720 wniosków, w 2023 r. – poniżej 200, a do końca 3. kwartału 2024 r. – nieco ponad 200. Wg przewidywań konsulów w Astanie oraz Ałmaty ze stycznia 2024 r. liczba osób, które byłyby zainteresowane przyjazdem do Polski w ramach procesu repatriacji w 2024 r. szacowana była na poziomie ok. 400 osób z każdego z okręgów konsularnych. Konsulom trudno jest oszacować, jakie może być zainteresowanie repatriacją w ciągu najbliższych 5 lat, z uwagi na istotny spadek zainteresowania przesiedleniem się do Polski w ostatnich latach.
Procedurą repatriacji, poza obywatelami Kazachstanu, zainteresowane są osoby posiadające obecnie obywatelstwo rosyjskie i w mniejszym stopniu ukraińskie, gruzińskie, białoruskie i inne. W przypadku obywateli Rosji odnotować należy, że po 2022 r. zainteresowanie samą procedurą, jak i chęcią złożenia wniosków repatriacyjnych znacznie wzrosło. Zgodnie ze Sprawozdaniem Pełnomocnika Rządu do Spraw Repatriacji z realizacji ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji w 2023 r.
„W porównaniu z rokiem 2022 znacząco spadła liczba obywateli Kazachstanu, którzy przesiedlili się w ramach repatriacji (z 463 do 363). Spadła również liczba repatriantów i członków ich rodzin wywodzących się z Ukrainy (z 69 do 31). Wzrosła natomiast liczba obywateli Federacji Rosyjskiej przybywających do Polski w tym trybie (z 202 do 238).”. Z uwagi na ograniczenia kadrowe wynikłe z decyzji władz rosyjskich o ograniczeniu liczby personelu dyplomatyczno-konsularnego polskich placówek na terytorium Rosji, a także ograniczenia lokalowe, z jakimi mierzy się Konsulat Generalny RP w Irkucku liczba przyjmowanych wniosków repatriacyjnych w Rosji jest niewielka. Jednocześnie wielu obywateli Rosji, którzy wcześniej złożyli wnioski repatriacyjne i po 2022 r. przyjechali do Polski korzystając np. z faktu bycia posiadaczem Karty Polaka, postanowiło już na miejscu zakończyć procedurę repatriacyjną, szukając samodzielnie możliwości pozyskania warunków do osiedlenia się. Zaobserwowano także nasilające się zjawisko występowania przez obywateli Rosji z wnioskami repatriacyjnymi do polskich placówek zlokalizowanych w innych państwach europejskich oraz pozaeuropejskich, choć osoby te nie zamieszkiwały w tych krajach, co należy wiązać z większą ich mobilnością po 2022 r.
Informacje na temat środków finansowych przeznaczonych na realizację procesu repatriacji oraz zakresu wsparcia udzielanego repatriantom po przyjeździe do Polski przekazane zostaną bezpośrednio przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Z wyrazami szacunku
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu