w sprawie finansowania oświaty
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 27-11-2024
Szanowna Pani Poseł,
25 października weszła w życie nowa ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. poz. 1572). W zakresie finansowania zadań oświatowych ustawa przewiduje, że dla samorządów od 2025 roku będą naliczane kwoty potrzeb oświatowych zamiast wcześniej naliczanych środków w ramach subwencji oświatowej i tzw. dotacji przedszkolnej. Nowa ustawa wprowadza zmianę podstawy naliczania dochodów JST z tytułu udziału w podatku PIT i CIT z podatku należnego na dochody podatników co wpłynie na wzmocnienie i ustabilizowanie finansów JST poprzez zwiększenie ich dochodów własnych.
W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. poz. 1572), Ministerstwo Edukacji Narodowej opracowało projekt rozporządzenia w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025. Projekt został skierowany do konsultacji, opiniowania i uzgodnień 25 października 2024 r.
Zgodnie z ww. ustawą łączna kwota potrzeb oświatowych ustalana będzie co do zasady analogicznie jak obecna część oświatowa subwencji ogólnej, czyli podstawą ustalenia pozostawałaby kwota z roku poprzedniego, z uwzględnieniem zmiany zakresu realizowanych zadań oświatowych. Podział globalnej kwoty potrzeb oświatowych następował będzie zgodnie z rozporządzeniem wydawanym przez ministra właściwego do spraw oświaty.
W odróżnieniu do obecnych rozwiązań, wprowadzono:
Łączna kwota potrzeb oświatowych w 2025 r. wyniesie 102,7 mld zł i jest ona wyższa w stosunku do sumy kwot części oświatowej subwencji ogólnej zaplanowanej w ustawie budżetowej na rok 2024 i kwoty dotacji celowej na dofinansowanie zadań w zakresie wychowania przedszkolnego (razem 92,2 mld zł) o 10,5 mld zł, tj. o 11,4%. W kwocie tej zaplanowane zostały podwyżki dla nauczycieli w wysokości 4,1%. Dodatkowo w projekcie ustawy budżetowej na rok 2025 w rezerwie celowej poz. 36 Uzupełnienie środków subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego zaplanowano kwotę 1 mld zł, której celem jest pokrycie skutków wynikających ze zwiększenia wskaźnika wzrostu średnich wynagrodzeń nauczycieli z poziomu 4,1% do 5,0%.
Niezależnie od powyższego zapewnienie finansowania realizacji, wynikających z przepisów prawa, zadań przedszkola, szkoły lub placówki potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów, należy do kompetencji organu prowadzącego daną jednostkę systemu oświaty. Jednostka samorządu terytorialnego jest zobowiązana do prowadzenia (dotowania) szkół zgodnie z zasadami przyjętymi w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe . Natomiast – zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych – środki niezbędne na realizację zadań oświatowych zagwarantowane są w dochodach jednostek samorządu terytorialnego.
Aktualnie sposób finansowania zadań oświatowych jest powiązany ze swobodą jednostek samorządu terytorialnego w kształtowaniu polityki oświatowej na swoim terenie. Samorządy kierują się własnymi kryteriami podziału środków budżetowych na poszczególne szkoły i placówki, w szczególności mogą uwzględnić lokalne uwarunkowania i specyfikę poszczególnych szkół (np. liczbę uczniów, stopnie awansu zawodowego nauczycieli). Samorządy terytorialne, prowadząc (dotując) szkoły i placówki, działają w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, w tym finansową. W każdym samorządzie faktyczne skutki realizacji zadań oświatowych są efektem samodzielnego stosowania przepisów.
Reforma finansowania jednostek samorządu terytorialnego wprowadzona nową ustawą z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego wzmocni i ustabilizuje finanse JST poprzez zwiększenie dochodów własnych, od których zależą możliwości realizacji zadań i rozwoju samorządów. Zgodnie z rozwiązaniami proponowanymi w projekcie głównym źródłem dochodów JST będą dochody podatkowe, zaś subwencje z budżetu państwa będą mieć charakter uzupełniający. Kierunek zmian wyraźnie podąża w kierunku decentralizacji państwa. Idea centralnego finansowania wynagrodzeń nauczycieli nie wpisuje się w propagowany system finansowania jednostek samorządu terytorialnego.
Wsparcie organów prowadzących szkoły podstawowe, o małej liczbie uczniów, w szczególności szkoły wiejskie, jest bardzo istotne. Zgodnie z projektem rozporządzenia[1] przy podziale potrzeb oświatowych na 2025 rok uwzględnia się zarówno wielkość szkół, ich położenie oraz zamożność samorządów lokalnych.
Wsparcie dla szkół położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5 tys. mieszkańców, tzw. wagą wiejską w ramach projektowanego podziału kwoty potrzeb oświatowych na 2025 rok wyniesie ok. 5 mld zł.
Dodatkowo szacuje się, że dla dzieci objętych edukacją przedszkolną w placówkach zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 000 mieszkańców naliczone zostaną dodatkowe środki w ramach projektowanego podziału kwoty potrzeb oświatowych na 2025 rok w wysokości 0,7 mld zł.
W celu wsparcia małych szkół, przy projekcie podziału potrzeb oświatowych na 2025 rok uwzględniono dodatkową wagę o wartości 0,2. W skali kraju wysokość dodatkowych środków naliczonych za pomocą wagi w 2025 roku wyniesie ok. 0,4 mld zł.
Przy projekcie podziału potrzeb oświatowych na 2025 rok uwzględniono mechanizm połączenia wskaźnika „zamożności” ustalanego na podstawie dochodów podatkowych i wskaźnika określającego wielkość szkoły dla dzieci i młodzieży (dodatkowe środki otrzymują mniej zamożne samorządy z małymi szkołami). Szacuje się że wsparcie z tego tytułu w 2025 roku wyniesie 1,2 mld zł.
Ponadto pragnę poinformować, że obecnie nie jest rozważana zmiana finansowania zadań oświatowych w sposób uwzględniający finansowanie oddziału. Najnowsza propozycja finansowania w ramach podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych jest przedstawiona w projekcie rozporządzenia w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025. Projekt jest dostępny na stronie rządowego centrum legislacji[2].
Ministerstwo Edukacji Narodowej jest w pełni świadome wyzwań jakie stoją zarówno przed całym krajem jak i poszczególnymi jednostkami samorządu terytorialnego. Prognozy demograficzne nie są optymistyczne. Według Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce liczba dzieci w wieku 7-14 lat spadnie:
• do 2029 r. - o ok. 5%,
• do 2034 r. - o ok. 20%,
• do 2060 r. - o ok. 30% (wg skrajnie pesymistycznego scenariusza ok. 48%).
Według systemu informacji oświatowych, jednostki samorządu terytorialnego prowadzą prawie 12 tys. szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży, z czego ponad 7 tys. to szkoły położone na terenach wiejskich. Około 18% samorządowych szkół podstawowych to szkoły małe, w których uczy się nie więcej niż do 96 uczniów. Dlatego też, niezbędne jest zaproponowanie nowych rozwiązań związanych z funkcjonowaniem szkół na poziomie podstawowym.
Prace koncepcyjne nad założeniami projektu ustawy są już zaawansowane. Jego głównym celem jest wsparcie małych wspólnot samorządowych w obliczu postępujących niekorzystnych zmian demograficznych, w tym ochrona małych szkół stanowiących, szczególnie na terenach wiejskich, centrum życia społeczno-kulturalnego.
Przygotowanie nowych rozwiązań wymaga współpracy międzyresortowej, a także otwartości na rozwiązania dotąd niestosowane. Jeszcze nigdy w resorcie tak intensywnie nie pracowano nad rozwiązaniami dla małych szkół i samorządów prowadzących te szkoły. W ramach przygotowywania założeń projektu analizowane i rozstrzygane będą również kwestie dotyczące współpracy pomiędzy jednostkami samorządu terytorialnego a organami nadzoru pedagogicznego.
Projekt rozwiązań poddany zostanie procesowi prekonsultacji, w szczególności z organizacjami reprezentującymi jednostki samorządu terytorialnego.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] Projekt rozporządzenia Ministra Edukacji w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025. Projekt 25 października został skierowany do konsultacji i opiniowania.