Odpowiedź na interpelację nr 6047

w sprawie doradztwa zawodowego w polskich szkołach

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura

Warszawa, 28-11-2024

Szanowny Panie Pośle,

przekazuję informację na temat aktualnego stanu doradztwa zawodowego w polskich szkołach oraz planów dotyczących jego rozwoju.

Systemem doradztwa zawodowego, na podstawie art. 26a ustawy – Prawo oświatowe^[1], objęte są wszystkie dzieci i młodzież począwszy od przedszkola, aż do szkoły ponadpodstawowej.

Przedszkola i szkoły zobowiązane są do prowadzenia zaplanowanych i systematycznych działań w zakresie doradztwa zawodowego mających na celu wspieranie dzieci i uczniów w procesie rozpoznawania zainteresowań i predyspozycji zawodowych, podejmowania świadomych decyzji edukacyjnych i zawodowych oraz przygotowania ich do wyboru kolejnego etapu kształcenia i przyszłego zawodu.

Na poszczególnych etapach kształcenia doradztwo zawodowe realizowane jest w następujących formach:

• w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych i innych formach wychowania przedszkolnego prowadzona jest preorientacja zawodowa, która ma na celu wstępne zapoznanie dzieci z wybranymi zawodami oraz pobudzanie i rozwijanie ich zainteresowań i uzdolnień,
• w klasach I-VI szkół podstawowych prowadzona jest orientacja zawodowa, która ma na celu zapoznanie uczniów z wybranymi zawodami, kształtowanie pozytywnych postaw wobec pracy i edukacji oraz pobudzanie, rozpoznawanie i rozwijanie ich zainteresowań i uzdolnień,
• w klasach VII i VIII szkół podstawowych oraz określonych typach szkół ponadpodstawowych realizowane są obowiązkowe zajęcia z zakresu doradztwa zawodowego prowadzone przez wykwalifikowanego doradcę zawodowego.

Ponadto w ustawie wskazano, że doradztwo zawodowe realizowane jest również na:

• zajęciach edukacyjnych wychowania przedszkolnego,
• obowiązkowych zajęciach edukacyjnych z zakresu kształcenia ogólnego lub kształcenia w zawodzie,
• zajęciach związanych z wyborem kierunku kształcenia i zawodu prowadzonych w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz
• zajęciach z wychowawcą.

W ramach tych zajęć doradztwo zawodowe realizowane jest przez prowadzących je nauczycieli, tj.:

• nauczycieli kształcenia ogólnego,
• nauczycieli kształcenia zawodowego,
• wychowawców klas,
• specjalistów szkolnych: pedagogów i psychologów.

W przypadku obowiązkowych zajęć z zakresu doradztwa zawodowego został wskazany minimalny wymiar godzin tych zajęć, tj.: w klasie VII i VIII szkoły podstawowej liczba godzin nie może być mniejsza niż 10 w roku, w branżowej szkole I stopnia, liceum ogólnokształcącym i technikum – nie mniej niż 10 godzin w całym okresie nauczania.^[2]

Zostały również określone treści programowe dla poszczególnych etapów edukacyjnych i typów szkół, sposób realizacji doradztwa zawodowego, zadania doradcy zawodowego, z uwzględnieniem roli doradztwa zawodowego w przygotowaniu uczniów do wyboru zawodu i kierunku kształcenia.^[3]

Treści programowe obejmują one następujące obszary tematyczne:

• Poznawanie własnych zasobów – w ramach którego uczeń m.in. sporządza bilans własnych zasobów na podstawie dokonanej autoanalizy; określa obszary do rozwoju edukacyjno-zawodowego i osobistego oraz wpływ stanu zdrowia na wykonywanie zadań zawodowych; rozpoznaje swoje możliwości i ograniczenia w zakresie wykonywania zadań zawodowych i uwzględnia je w planowaniu ścieżki edukacyjno-zawodowej; analizuje własne zasoby (zainteresowania, zdolności, uzdolnienia, kompetencje, predyspozycje zawodowe) w kontekście planowania ścieżki edukacyjno-zawodowej.
• Świat zawodów i rynek pracy – w ramach którego uczeń m.in. poznaje zawody z różnych sektorów gospodarki, z uwzględnieniem kwalifikacji wyodrębnionych w tych zawodach i możliwości ich uzyskiwania, specyfikę pracy w zawodach, zjawiska i trendy zachodzące na współczesnym rynku pracy, z uwzględnieniem regionalnego i lokalnego rynku pracy; porównuje własne zasoby i preferencje z wymaganiami rynku pracy i oczekiwaniami pracodawców; sporządza i aktualizuje dokumenty aplikacyjne zgodnie z wymaganiami pracodawców; przygotowuje się do zaprezentowania siebie i swoich kompetencji podczas rozmowy kwalifikacyjnej; charakteryzuje instytucje wspomagające planowanie ścieżki edukacyjno-zawodowej, w tym instytucje rynku pracy.
• Rynek edukacyjny i uczenie się przez całe życie – w ramach którego uczeń m.in. korzysta ze źródeł informacji dotyczących dalszego kształcenia i doskonalenia zawodowego formalnego, pozaformalnego i nieformalnego; analizuje możliwości uzupełniania, poszerzania i uzyskiwania nowych kwalifikacji zawodowych w ramach krajowego i europejskiego systemu kwalifikacji; określa korzyści wynikające z uczenia się przez całe życie w rozwoju osobistym i zawodowym; analizuje możliwości kontynuowania nauki.
• Planowanie własnego rozwoju i podejmowanie decyzji edukacyjno-zawodowych – w ramach którego uczeń m.in. ustala swoje cele, zadania i działania w kontekście planowania ścieżki edukacyjno-zawodowej; identyfikuje osoby i instytucje wspomagające planowanie ścieżki edukacyjno-zawodowej i wyjaśnia, w jakich sytuacjach korzystać z ich pomocy; planuje różne warianty ścieżek edukacyjno-zawodowych na podstawie bilansu własnych zasobów i wartości oraz informacji na temat rynku edukacji i rynku pracy, przewidując skutki własnych decyzji; dokonuje wyboru dalszej ścieżki edukacyjno-zawodowej samodzielnie lub przy wsparciu doradczym.

Na każdy rok szkolny opracowuje się w szkole program realizacji doradztwa zawodowego, uwzględniający wewnątrzszkolny system doradztwa zawodowego, który jest integralną częścią statutu szkoły. Program określa działania związane z realizacją doradztwa zawodowego, tematykę, treści programowe w poszczególnych oddziałach, metody, formy i terminy realizacji tych działań, osoby odpowiedzialne za realizację poszczególnych działań oraz osoby i podmioty, z którymi szkoła współpracuje w tym zakresie. Program uwzględnia również udział rodziców w realizacji doradztwa zawodowego w szkole, a także wskazuje podmioty, z którymi szkoła współpracuje w tym zakresie, z uwzględnieniem potrzeb uczniów, słuchaczy i rodziców, jak również lokalnych lub regionalnych działań związanych z poradnictwem zawodowym.

Przy realizacji doradztwa zawodowego szkoły mogą współpracować z pracodawcami, organizacjami pracodawców, samorządami gospodarczymi lub innymi organizacjami gospodarczymi, stowarzyszeniami lub samorządami zawodowymi w celu uzyskiwania bieżącej wiedzy o rynku pracy, a także z innymi szkołami i placówkami prowadzącymi kształcenie zawodowe, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi, placówkami doskonalenia nauczycieli lub instytucjami rynku pracy.

W ramach współpracy z pracodawcami i innymi instytucjami szkoły mogą organizować wizyty zawodoznawcze mające na celu poznanie przez uczniów środowiska pracy w wybranych zawodach. Ponadto, szkolny program doradztwa zawodowego może określać inne formy jego realizacji, takie jak: spotkania z przedstawicielami zawodów, lekcje gościnne, wydarzenia i uroczystości szkolne związane z prezentacją lub promocją zawodów, oraz uwzględniać różnorodne formy pracy nauczycieli: wykłady, dyskusje, ćwiczenia, warsztaty, projekty, prezentacje, symulacje, gry, wycieczki, itp.

Do zadań doradcy zawodowego, poza prowadzeniem zajęć z zakresu doradztwa zawodowego, należy:

• systematyczne diagnozowanie zapotrzebowania uczniów i słuchaczy na działania związane z realizacją doradztwa zawodowego,
• opracowywanie we współpracy z innymi nauczycielami programu realizacji doradztwa zawodowego,
• realizowanie działań wynikających z programu,
• koordynowanie realizacji programu,
• wspieranie innych nauczycieli i specjalistów (psychologów lub pedagogów) w zakresie realizacji działań określonych w programie,
• koordynowanie działalności informacyjno-doradczej realizowanej przez szkołę,
• gromadzenie oraz aktualizowanie i udostępnianie informacji edukacyjnych i zawodowych właściwych dla danego poziomu kształcenia.

Doradca zawodowy realizuje także zadania w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej^[4], takie jak:

• prowadzenie zajęć związanych z wyborem kierunku kształcenia i zawodu z uwzględnieniem rozpoznanych mocnych stron, predyspozycji, zainteresowań i uzdolnień uczniów,
• współpracę z innymi nauczycielami w tworzeniu i zapewnieniu ciągłości działań w zakresie zajęć związanych z wyborem kierunku kształcenia i zawodu,
• wspieranie nauczycieli, wychowawców i innych specjalistów w udzielaniu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.

Poniżej przedstawiono dane dotyczące liczby doradców zawodowych zatrudnionych w wybranych szkołach w roku szkolnym 2023/2024.

Rozumiejąc istotną rolę doradztwa zawodowego w systemie oświaty Ministerstwo Edukacji Narodowej na bieżąco inwestuje w jego rozwój z wykorzystaniem nowych technologii. Na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej MEN, dostępnej pod adresem https://zpe.gov.pl/, udostępnione są materiały multimedialne dla doradztwa zawodowego, prezentujące informacje o zawodach, quizy oraz filmy zawodoznawcze, w tym w technologii VR. Materiały te mogą być wykorzystywane przez doradców zawodowych i innych nauczycieli dla potrzeb realizacji działań z zakresu doradztwa zawodowego w szkole, a także przez uczniów i ich rodziców przy podejmowaniu decyzji o wyborze zawodu oraz kierunku dalszego kształcenia. Kolejne materiały są w trakcie przygotowania ze środków europejskich.

Liczne działania na rzecz doskonalenia systemu oświaty i podnoszenia jakości kształcenia, w tym w zakresie doradztwa zawodowego, realizuje Ośrodek Rozwoju Edukacji jako publiczna jednostka doskonalenia nauczycieli nadzorowana przez Ministra Edukacji. Realizowane są następujące działania:

1. szkolenia oraz inne formy doskonalenia zawodowego dla doradców zawodowych oraz nauczycieli realizujących działania z zakresu doradztwa zawodowego np.:
• „Realizacja doradztwa zawodowego na przedmiotach kształcenia ogólnego i zawodowego na wybranych przykładach”,
• „Dobrostan psychiczny doradcy zawodowego – webinarium”,
• „ABC DORADCY- doradztwo zawodowe a przepisy prawa oświatowego, edycja 3.
• “Rola doradcy zawodowego w procesie wspierania ucznia zdolnego zgodnie z modelem zrównoważonego rozwoju”,
• “Doradztwo zawodowe dla uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi”,
• “Indywidualna rozmowa doradcza (doradztwo indywidualne)”.,
• “Realizacja zajęć z zakresu doradztwa zawodowego z wykorzystaniem zasobów Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej (ZPE)”,
• “Cyfrowe doradztwo zawodowe – wykorzystanie IT w pracy doradcy zawodowego”,
• Cykl “Akademia Nowoczesnego Doradcy Zawodowego w szkole branżowej”,
• Konferencja i cykl dwudniowych szkoleń z obszaru mediacji m.in. “Mediacje jako skuteczny sposób rozwiązywania sytuacji konfliktowych - dla doradców i nie tylko!“;
2. sieci wsparcia i samokształcenia dla doradców zawodowych pracujących z uczniami i na ich rzecz. Obejmują one swoim działaniami ponad 2 tysiące użytkowników, a treści przekazywane w ramach sieci wsparcia służą doskonaleniu zawodowemu i wpływają na wzrost kompetencji doradców zatrudnionych w placówkach edukacyjnych;
3. w ramach osi priorytetowej II Efektywne polityki publiczne dla rynku pracy, gospodarki i edukacji. Działanie 2.14. Rozwój narzędzi dla uczenia się przez całe życie. Program Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 zrealizowano projekty:
• „Przygotowanie trenerów do realizacji szkoleń z zakresu doradztwa edukacyjno-zawodowego”, w ramach którego przygotowano kadrę trenerów (529 osób) prowadzących szkolenia dla osób realizujących zadania z zakresu doradztwa zawodowego w szkołach i placówkach na wszystkich etapach edukacyjnych,
• “Efektywne doradztwo edukacyjno-zawodowe dla dzieci, młodzieży i dorosłych” w ramach którego stworzone zostały ramy efektywnego funkcjonowania doradztwa zawodowego. W ramach projektu opracowano programy realizacji doradztwa zawodowego dla poszczególnych typów szkół i przygotowano wzorcowe rozwiązania organizacyjne w zakresie funkcjonowania wewnątrzszkolnych systemów doradztwa. Przeprowadzono także 98 seminariów wdrożeniowych, w których wzięło udział 1050 przedstawicieli organów prowadzących szkoły;
4. prowadzona jest strona internetowa www.doradztwo.ore.edu.pl stanowiąca kompendium wiedzy doradczej wykorzystywanej w codziennej pracy przez osoby realizujące działania doradcze w szkołach. W okresie od 1 stycznia do 20 września 2024 roku strona odnotowała 486 955 zdarzeń. Zanotowano 4 157 pobrań przykładowego programu doradztwa dla klas VII-VIII.

Ponadto resort edukacji ze środków europejskich przeznaczył kwotę 7,5 mln zł na realizację projektu pozakonkursowego mającego na celu utworzenie i upowszechnienie portalu wspierającego rozwój i promocję kształcenia zawodowego, w tym współpracę pracodawców ze szkołami oraz wspierającego doradztwo zawodowe dla różnych grup wiekowych. Projekt jest realizowany przez Ośrodek Rozwoju Edukacji we współpracy z Centrum Informatycznym Edukacji MEN. Docelowo portal ten będzie kompleksowym źródłem informacji o zawodach, kształceniu zawodowym i doradztwie zawodowym dla uczniów, ich rodziców oraz dla pracodawców i szkół zainteresowanych nawiązaniem współpracy. Będą tam również publikowane oferty współpracy szkół z pracodawcami.

Planowane jest także przygotowanie rozwiązania cyfrowego wspierającego wybór zawodu lub dalszej ścieżki kształcenia, z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Zadanie to będzie realizowane przez Instytut Badań Edukacyjnych.

Niezależnie od powyższego, tworzenie perspektyw dla rozwoju doradztwa zawodowego jest jednym z priorytetów resortu edukacji. Do tego wyzwania podchodzimy w sposób kompleksowy, zwłaszcza że doradztwo zawodowe jest kluczowe dla wyborów zawodowych młodych ludzi, a dziś ten obszar szczególnie wymaga zmian.

Nasze działania w tym zakresie zaczynamy od dobrej diagnozy. W ramach kierunków realizacji polityki oświatowej państwa na rok szkolny 2024/2025 przewidziano kontrolę kuratoriów oświaty w szkołach podstawowych w zakresie realizacji doradztwa zawodowego. Kontrole są i będą realizowane od listopada br. do czerwca 2025 r. Na podstawie ich wyników będą podejmowane decyzje odnośnie wprowadzenia zmian w systemie doradztwa zawodowego.

Jednocześnie, mając na uwadze zmieniające się trendy na rynku pracy, zaplanowany został przegląd przepisów dotyczących treści programowych doradztwa zawodowego dla przedszkoli, szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Nowelizacja rozporządzenia w sprawie doradztwa zawodowego planowana jest na 2025 rok.

Kwestia doskonalenia modelu doradztwa zawodowego jest również przedmiotem prac powołanej przez Minister Edukacji Barbarę Nowacką Rady Dyrektorów Szkół i Placówek Szkolnictwa Branżowego. We współpracy z Radą przygotowywane są możliwe kierunki zmian w doradztwie zawodowym uwzględniające m.in. wzmocnienie doradztwa zawodowego w szkołach podstawowych, w tym w zakresie realizacji doradztwa indywidualnego.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu

^[1] ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r.- Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 747 z późn. zm.)

^[2] rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2019 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół ( Dz. U. z 2024r. poz. 781)

^[3] rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2019 r. w sprawie doradztwa zawodowego (Dz. U. z 2019 r. poz. 325)

^[4] rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 1798).