do ministra infrastruktury
w sprawie uwag oraz pytań do prac nad nowelizacją ustawy o rewitalizacji rzeki Odry
Zgłaszający: Anna Sobolak, Elżbieta Anna Polak
Data wpływu: 08-11-2024
W trosce o ekosystem rzeki Odry i jej dorzecza po katastrofie ekologicznej, jaka miała miejsce w lipcu i sierpniu 2022 r., zapewne w wyniku analizy przyczyn i przebiegu katastrofy ekologicznej oraz jej skutków dla ekosystemu rzecznego, podjęto szereg działań naprawczych oraz wprowadzono ustawę z dnia 13 lipca 2023 r. o rewitalizacji rzeki Odry. Określa ona szczegółowe zasady i warunki przygotowania inwestycji mających na celu poprawę:
1) warunków środowiskowych rzeki Odry w zakresie ilości i jakości wody w tej rzece, a także środowiska wodnego oraz zwiększenie możliwości retencjonowania wody na obszarze zlewni tej rzeki, zwanych dalej „inwestycjami dla Odry”;
2) funkcjonowania gospodarki wodno-ściekowej na obszarze mogącym mieć wpływ na środowisko wodne w dorzeczu rzeki Odry, zwanej dalej „inwestycjami w zakresie gospodarki wodno-ściekowej”.
Ustawa określa ponadto:
1) działania analityczno-planistyczne na wybranych ciekach wodnych stanowiących dopływy rzeki Odry, przewidzianych do wykonania w celu identyfikacji potrzeb podejmowania dalszych działań niezbędnych do poprawy warunków środowiskowych rzeki Odry, zwane dalej „działaniami planistycznymi”;
2) zasady wsparcia finansowego przedsięwzięć z zakresu gospodarki wodnej;
3) działania mające na celu ustalenie zakresu oddziaływania antropogenicznego na rzekę Odrę;
4) zasady realizacji działań mających na celu odbudowę ichtiofauny w rzece Odrze.
Analiza ustawy oraz jej ścieżki legislacyjnej wskazuje na nadzwyczajne tempo jej procedowania i uchwalenia, a co za tym idzie ujawniają się w niej zapisy wymagające ponownego rozpatrzenia i znowelizowania. Podkreślić należy, że zmiany ustawowe wymagać będą zmian w obszarach innych aktów prawnych, głównie w ustawie Prawo wodne.
Wobec powyższego składam poniższe pytania i uwagi dotyczące rewitalizacji Odry i jej dorzecza, z prośbą o ich analizę w procesie prac nad nowelizacją ustawy oraz ustosunkowanie się poprzez odpowiedź w ramach niniejszej interpelacji.
Wskazuję jednocześnie, że duża ich część tożsama jest z rekomendacjami przedstawionymi przez doraźną Komisję ds. odbudowy ekosystemu rzeki Odry i jej dorzecza Rady Powiatu Wrocławskiego VI kadencji na rzecz poprawy stanu środowiska po katastrofie ekologicznej na rzece Odrze i jej dorzeczu:
1. Ustawa w art. 2 wskazuje zamknięty katalog inwestycji dla Odry. Osiągnięcie celów ekologicznych poprzez rewitalizację Odry i jej dorzecza wymaga szeregu inwestycji w szerokim spektrum zagadnień wpływających na stan dorzecza. Zamysły inwestycyjne i ich realizacja nie są procesem zamkniętym, lecz powstają w wyniku analiz potrzeb i możliwości ich realizacji. W szczególności dotyczy to zadań inwestycyjnych jednostek samorządu terytorialnego ujętych w wieloletnich prognozach finansowych i budżetach gmin. Z tego powodu tzw. inwestycje dla Odry powinny być zdefiniowane w ustawie co do swoich rodzajów, wskazując jednocześnie obszar ich wpływu na stan Odry i jej dorzecza. Konkretne, rodzące się z biegiem czasu zamysły inwestycyjne będą mogły wpisywać się w określone grupy działań na rzecz rewitalizacji Odry. Czy ten mechanizm nie byłby bezpiecznym rozwiązaniem?
2. Ustawa w art. 5 wskazuje również zamknięty katalog inwestycji w zakresie gospodarki wodno-ściekowej, odwołując się do załącznika nr 1 do ustawy. Uwaga do tego artykułu jest analogiczna, jak do art. 2. Dowodem na ograniczenia wynikające z wprowadzenia zamkniętego katalogu inwestycji jest brak w załączonym wykazie inwestycji w aglomeracjach w dorzeczu Odry w zakresie budowy, rozbudowy lub modernizacji oczyszczalni ścieków - wyjątkowo ważnej inwestycji, jaka stoi na progu realizacji, a którą jest rozbudowa i modernizacja oczyszczalni ścieków w Siechnicach. Czy nie należałoby stworzyć mechanizmu ustawowego umożliwiającego bieżące uzupełnianie katalogu inwestycji, a na obecnym etapie wprowadzenie przedmiotowej inwestycji do wykazu przedstawionego w załączniku nr 1 do ustawy?
3. Czy pozwolenia wodnoprawne na szczególne korzystanie z wód lub wykonanie urządzeń wodnych nie powinny być poprzedzone analizą sytuacji hydrologicznej w zlewni z elementami bilansu wodnogospodarczego, który wskazywać powinien obecne i perspektywiczne zasoby wód?
Bilans wodnogospodarczy zlewni jest analizą zasobów wodnych (np. nienaruszalnych, dyspozycyjnych) poprzedzoną ekspertyzą hydrologiczną w zakresie przepływu wody w określonych warunkach. Dopiero całościowa ocena gospodarowania zasobami wodnymi w zlewni daje możliwość określenia warunków korzystania z wód dla podmiotu ubiegającego się o zgodę wodnoprawną.
4. Stworzyć należy mechanizmy prawne i finansowe sprzyjające rozwojowi infrastruktury służącej do retencjonowania wody w zlewni (programy retencjonowania wód w gospodarstwach domowych, budowa, remont, modernizacja, odbudowa i rewitalizacja małych zbiorników retencyjnych, budowa zbiorników wielofunkcyjnych). Ekstremalne zjawiska w hydrosferze, między innymi gwałtowne wezbrania lub susza, wskazują na konieczność zwiększenia zdolności retencyjnej w zlewni, która w okresach niżówek niwelować będzie efekty suszy, natomiast w okresach podwyższonego odpływu wody ze zlewni odpływ ten spowolni poprzez zatrzymanie wód opadowych i roztopowych w miejscu ich powstania.
5. Czy rozważane jest wprowadzenie mechanizmów prawnych i finansowych sprzyjających odbudowie i utrzymaniu w sprawności technicznej infrastruktury urządzeń melioracyjnych, w tym systemów piętrzenia wód? Melioracje wodne jako narzędzie służące do poprawy warunków upraw rolnych w obecnym czasie mogą stanowić jedną z elementarnych form gospodarowania wodami w zlewni.
6. Wprowadzić należy mechanizmy prawne i finansowe gwarantujące udział społeczeństwa w gospodarowaniu zasobami wodnymi. Wszyscy jesteśmy użytkownikami wód. Utrzymanie w sprawności i należytym stanie technicznym urządzeń wodnych i melioracyjnych leży w interesie każdego mieszkańca bez względu na miejsce jego zamieszkania. Stworzenie skutecznego mechanizmu prawnego i finansowego w celu zaspokojenia potrzeb finansowych na realizację zadań utrzymaniowych i inwestycyjnych stanowiłoby podstawę racjonalnego gospodarowania wodami w zlewni oraz skutecznego sterowania zasobami wodnymi.
7. Czy rozważane jest wprowadzenie mechanizmów finansowych sprzyjających rozwojowi lokalnych, ekologicznych oczyszczalni ścieków (przydomowych, osiedlowych) w szczególności tam, gdzie budowa systemowych kanalizacji jest ekonomicznie nieuzasadniona?
Przestrzeganie warunków korzystania z wód, w szczególności odprowadzania wód i ścieków przez podmioty gospodarcze jest oczywistym działaniem, które wpływa na stan jakości wód w zlewni. Duże jednak znaczenie ma również stan jakości wód odprowadzanych do odbiorników z gospodarstw domowych. Wdrożenie lokalnych rozwiązań służących oczyszczaniu ścieków wpłynie na poprawę jakości wód odprowadzanych do odbiorników.
8. Należy wprowadzić mechanizmy prawne i finansowe sprzyjające stosowaniu rozwiązań inżynierskich polegających na zawracaniu do ponownego wykorzystania ścieków oczyszczonych przed ich bezproduktywnym odprowadzeniem do odbiornika. Ścieki oczyszczone w oczyszczalniach ścieków odprowadzane są wprost do odbiorników. Ich podstawowym recypientem jest rzeka Odra. Parametry fizykochemiczne odprowadzanych wód pochodzących z oczyszczania ścieków pozwalają na ich ponowne wykorzystanie w gospodarce wodnej, co skutkować będzie zmniejszeniem ilości ścieków oczyszczonych wprowadzanych do rzek, jak również ograniczy ilość wód wykorzystywanych w procesach technologicznych, które nie wymagają użycia wody wodociągowej.
9. Ustawę Prawo wodne należy znowelizować w zakresie działu IX Zgoda wodnoprawna:
Art. 401. Strony postępowania w sprawie o wydanie pozwolenia wodnoprawnego
1. Stroną postępowania w sprawach dotyczących pozwoleń wodnoprawnych jest wnioskodawca oraz podmioty, na które będzie oddziaływać zamierzone korzystanie z wód, lub podmioty znajdujące się w zasięgu oddziaływania planowanych do wykonania urządzeń wodnych.
Przepis powinien jednoznacznie wskazać, że stroną postępowania jest również właściciel, władający lub zarządca wód oraz wójt, burmistrz, prezydent odpowiedni dla obszaru, którego dotyczy postępowanie. Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, wydając pozwolenia wodnoprawne na szczególne korzystanie z wód dorzecza lub na wykonanie urządzeń wodnych w drodze prowadzonych postępowań, informuje o nich strony postępowania. Jednostki samorządu terytorialnego mają zapewniony udział w postępowaniach wyłącznie w sytuacjach, gdy uzyskały status strony. Brak wiedzy o zamierzeniach inwestycyjnych dotyczących korzystania z wód lub wykonania urządzeń wodnych ogranicza gminom, a nawet uniemożliwia prowadzenie racjonalnej gospodarki wodnej oraz wnoszenie uwag i wniosków do decyzji w sprawach zgód wodnoprawnych.
10. Ustawy określające kompetencje i obowiązki jednostek samorządu terytorialnego w zakresie działań w sytuacjach katastrof ekologicznych powinny określać to w sposób czytelny i jednoznaczny. Jasne wskazanie w przepisach prawa kompetencji poszczególnych szczebli jednostek samorządu terytorialnego przyczyni się do usprawnienia działań w kierunku likwidacji skutków katastrof ekologicznych oraz zapobiegania im w przyszłości.
11. W obecnym stanie prawnym ustawa nie daje zdecydowanych instrumentów prawnych instytucjom odpowiedzialnym za dobrostan wodny, nie obejmuje co najmniej kilku istotnych zagadnień i ma charakter bardziej intencyjny niż faktycznie regulacyjny. W szczególności zmiany wymaga art. 252d ust. 4 pkt 1 w zakresie nieuprawnionego użycia terminu „osoba podejrzana”, a także art. 251g ust. 2 pkt 5, w którym nie wskazano Państwowej Straży Rybackiej, która działa od 1985 roku jako umundurowana i uzbrojona formacja o uprawnieniach policyjnych. Czy rozważany jest taki krok?
Rewitalizacja Odry i jej dorzecza to bezsprzeczna konieczność wymagająca intensyfikacji działań w wielu obszarach społeczno-gospodarczych i inwestycyjnych. Dlatego wskazać należy w ustawie o rewitalizacji rzeki Odry cele do osiągnięcia wraz z oczekiwanymi efektami ekologicznymi oraz ścieżki do ich osiągnięcia. Ustawa powinna również wskazywać rzeczywiste źródła finansowania zamierzeń inwestycyjnych spełniających kryteria programów finansujących poszczególne obszary działań rewitalizacyjnych.