w sprawie ujednolicenia orzecznictwa poradni psychologiczno-pedagogicznych w zakresie centralnych zaburzeń przetwarzania słuchowego (CAPD)
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka
Warszawa, 30-12-2024
Szanowna Pani Poseł,
w międzynarodowej klasyfikacji chorób, zaburzenie przetwarzania słuchowego zakwalifikowane jest jako „inne zaburzenia percepcji słuchowej” (kod H93.25), scharakteryzowane jako trudności w zakresie identyfikacji, dyskryminacji, rozróżniania i przetwarzania informacji akustycznych w ośrodkowym układzie nerwowym. Z informacji przekazanych przez konsultanta krajowego w dziedzinie otorynolaryngologii dziecięcej Zespół Centralnych Zaburzeń Przetwarzania Słuchowego (ang. CAPD) czy Zaburzenia Przetwarzania Słuchowego (ang. APD) według różnych źródeł dotyczą od 2% do 7% dzieci w wieku szkolnym. Diagnoza zaburzeń przetwarzania słuchowego jest diagnozą wielospecjalistyczną. Lekarz specjalista audiologii i foniatrii stawia rozpoznanie i planuje terapię APD/CAPD, korzystając ze współpracy ze specjalistami z zakresu laryngologii, psychologii i pedagogiki. W chwili obecnej obserwuje się wzrost liczby tego typu diagnoz, co związane jest z prowadzeniem w szkołach czy przedszkolach tzw. badań przesiewowych. Należy wskazać, że wyniki tych badań są często nieweryfikowane przez lekarza audiologa foniatrę.
W odniesieniu do postulatu dotyczącego podjęcia przez Ministerstwo Edukacji Narodowej (dalej: MEN) działań zmierzających do ujednolicenia orzecznictwa zespołów orzekających działających w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych w sprawach dotyczących kształcenia specjalnego dzieci z CAPD uprzejmie informuję, że do zadań poradni należy m.in. diagnozowanie dzieci i młodzieży, które jest prowadzone w szczególności w celu określenia indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz indywidualnych możliwości psychofizycznych dzieci i młodzieży, wyjaśniania mechanizmów ich funkcjonowania w odniesieniu do zgłaszanego problemu oraz wskazania sposobu rozwiązania tego problemu[1].
Celem diagnozowania dziecka jest przede wszystkim określenie jego indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz indywidualnych możliwości psychofizycznych, wyjaśnienie mechanizmów jego funkcjonowania w odniesieniu do zgłaszanego problemu oraz wskazania sposobu rozwiązania tego problemu. Diagnoza potrzeb dziecka pozwala na wskazanie kierunków działań w zakresie kształcenia i wychowania dziecka oraz wspomagania jego rozwoju[2].
Efektem diagnozowania dzieci i młodzieży jest wydanie orzeczenia bądź opinii[3].
Opinię lub orzeczenie wydaje zespół większością głosów[4]. Zespół orzekający, na podstawie złożonego wniosku oraz dołączonej dokumentacji, ocenia indywidualnie każdy przypadek, biorąc pod uwagę diagnozę medyczną, psychologiczną i pedagogiczną i na tej podstawie wydaje m.in. opinię lub orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego[5]. Do zadań zespołu orzekającego nie należy zatem decydowanie o stopniu niepełnosprawności, tylko wydanie orzeczenia o potrzebie bądź braku potrzeby kształcenia specjalnego.
Jednakże należy nadmienić, iż w 2022 roku na zlecenie Ministerstwa Edukacji i Nauki powstał poradnik pn. Podręcznik metodyczny. Standardy przebiegu oceny funkcjonalnej oraz planowania wsparcia edukacyjno-specjalistycznego w przypadku występowania następujących trudności: uszkodzenie słuchu, dysfunkcja wzroku, specyficzne zaburzenia uczenia się, zaburzenia rozwoju mowy i języka, zaburzenia rozwoju intelektualnego, zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), zaburzenia zachowania i emocji. W niniejszym poradniku dotyczącym oceny funkcjonalnej, znajduje się m.in. rozdział poświęcony ocenie potrzeb dzieci z uszkodzeniami słuchu[6].
Ponadto Ośrodek Rozwoju Edukacji (dalej ORE) w ubiegłym roku szkolnym 2022/2023 przeprowadził szkolenia z zakresu diagnozy i oceny dzieci z uszkodzeniami słuchu pn. Diagnoza kryterialna niepełnosprawności słuchowej i organizacja specjalistycznego wsparcia edukacyjnego. Zadania i wyzwania zespołów orzekających w poradniach psychologiczno-pedagogicznych. W roku szkolnym 2024/2025 ORE planuje kontynuować szkolenia dla zespołów orzekających.
Wszyscy uczniowie powinni mieć zapewnioną pomoc psychologiczno-pedagogiczną. Realizacja zajęć z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno-wychowawczej przedszkola, szkoły i placówki. Przepisy w tym zakresie reguluje rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach .
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana nieodpłatnie i na zasadzie dobrowolności[7] oraz polega na:
1) rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych dzieci i uczniów, jak również czynników środowiskowych wpływających na ich funkcjonowanie w przedszkolu, szkole i placówce;
2) zaspokajaniu potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów, w celu wspierania potencjału rozwojowego i stwarzania warunków do jego aktywnego i pełnego uczestnictwa w życiu przedszkola, szkoły i placówki oraz w środowisku społecznym[8] .
Za zapewnienie tej pomocy odpowiada dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki do której uczęszcza dziecko[9].
Jednocześnie informuję, że obecnie MEN nie planuje poszerzania obowiązujących w przepisach oświatowych, kategorii niepełnosprawności uprawniających do objęcia kształceniem specjalnym. Natomiast w ministerstwie prowadzone są prace nad wprowadzeniem nowego modelu oceny potrzeb uczniów, udzielania i finansowania wsparcia. Celem MEN jest stworzenie rozwiązań, które różnicują wsparcie na podstawie rzeczywistych, indywidualnych potrzeb dzieci i uczniów, a nie - jak jest to obecnie - na podstawie zaklasyfikowania do danej grupy niepełnosprawności albo niedostosowania/zagrożenia niedostosowaniem społecznym czy postawienia rozpoznania medycznego. Projektowany model oceny potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz ustalania na tej podstawie adekwatnych form wsparcia i finansowania tego wsparcia (określony pojęciem „oceny funkcjonalnej”), będzie oparty na modelu biopsychospołecznym.
W ww. modelu funkcjonowanie dziecka/ucznia rozumiane jest jako wynik interakcji pomiędzy jego indywidualnymi cechami (stan zdrowia, możliwości psychofizyczne) a środowiskiem, w jakim dziecko uczy się i wychowuje. Tym samym w ocenie przyczyn trudności w rozwoju i uczeniu się dziecka oraz planowaniu działań, które te problemy rozwiążą, uwzględnia się zarówno jego stan zdrowia i możliwości, jak i zasoby i bariery oraz zasoby w środowisku, które wpływają na funkcjonowanie dziecka.
Informacja o rozpoznaniu medycznym wg ICD czy niepełnosprawności danego dziecka jest w ocenie funkcjonalnej jedną, ale nie jedyną z danych, uwzględnianych w analizie służącej zrozumieniu problemu w funkcjonowaniu dziecka oraz ustalaniu sposobów rozwiązania tego problemu. Istotne jest tu także zebranie informacji na temat tego jak uczeń, w tym uczeń z danym rozpoznaniem medycznym lub stwierdzoną niepełnosprawnością, funkcjonuje w swoim środowisku szkolnym, a także jak to środowisko wpływa na jego funkcjonowanie (np. czy występują bariery utrudniające uczenie się, takie jak niedostosowane materiały edukacyjne, niedostosowane metody pracy, problemy z komunikacją w grupie rówieśniczej itp.). Taka analiza pozwoli na adresowanie trafnych form wsparcia, które kierowane będzie do ucznia lub środowiska szkolnego lub rodzinnego. Chcąc uzyskać dane niezbędne do tej analizy i – w konsekwencji – wdrażania praktycznych rozwiązań na poziomie szkoły, które będą służyły dzieciom doświadczającym różnych trudności, przyjęto (zgodnie z rekomendacjami wynikającymi z prac zespołów roboczych i konsultacji społecznych), wykorzystanie Międzynarodowej Klasyfikacji Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF). ICF jest komplementarną do ICD klasyfikacją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). WHO rekomenduje wykorzystanie ICF wraz z ICD do lepszego rozumienia uwarunkowań funkcjonowania człowieka i poprawy warunków, w których ta osoba na co dzień żyje . Dla rozwiązań związanych z rozpoznawaniem potrzeb uczniów, udzielaniem wsparcia oraz oceną jakości tego wsparcia zostało wprowadzone w toku prac eksperckich i sformułowane określenie ocena funkcjonalna.
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Izabela Ziętka
Podsekretarz Stanu
[1] Zgodnie z § 2 oraz § 3 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczególnych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 2499).
[2] Zgodnie z § 3 ww. rozporządzenia.
[3] Zgodnie z § 3 ust. 2 pkt 1-2 ww. rozporządzenia.
[4] Zgodnie z § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 2061).
[5] Zgodnie z § 6 ust. 1-4 ww. rozporządzenia.
[6] https://mwm.us.edu.pl/wp-content/uploads/2023/01/Standardy-podrecznik-i-aneks-cz1.pdf
https://mwm.us.edu.pl/wp-content/uploads/2023/01/Szkolna-Ocena-cz.-2.pdf.
[7] Zgodnie z § 3 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 poz. 1978).
[8] Zgodnie z § 2 ww. rozporządzenia.
[9] Zgodnie z § 4 ww. rozporządzenia.