do ministra rolnictwa i rozwoju wsi
w sprawie nowelizacji ustawy dotyczącej przekazywania gruntów rolnych na własność kościelnym osobom prawnym
Zgłaszający: Monika Wielichowska
Data wpływu: 15-11-2024
Szanowny Panie Ministrze,
do mojego biura poselskiego zwrócił się wojewoda dolnośląski.
Zarządzeniem nr 8 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 10 stycznia 2024 r. powołano Zespół do spraw gruntów przekazanych podmiotom kościelnym, którego celem była analiza i weryfikacja procesu przekazywania gruntów rolnych na własność kościelnym osobom prawnym przez wojewodę dolnośląskiego w latach 2015-2023 w oparciu o art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej.
Wojewoda dolnośląski informuje, że zgodnie z wnioskami raportu zespołu z dnia 25 kwietnia 2024 r. analiza wyżej wskazanej kwestii wykazała konieczność dokonania nowelizacji tej ustawy przez uchylenie art. 70a.
W celu realizacji powyższego postulatu Zespół Legislacyjny – powołany zarządzeniem nr 241 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 23 maja 2024 r., którego pracom przewodniczą dyrektor generalny Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego i wicewojewoda dolnośląski – podjął się analizy przedmiotowego zagadnienia oraz redakcji wstępnego projektu ustawy wraz z uzasadnieniem.
Zgodnie z art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 1989 nr 29 poz. 154):
1. Osobom prawnym Kościoła Katolickiego, które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych, mogą być, na ich wniosek, przekazane nieodpłatnie na własność grunty znajdujące się w zasobach Państwowego Funduszu Ziemi albo w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Jeżeli grunty te znajdują się w zarządzie lub użytkowaniu osób prawnych, przekazanie na własność może nastąpić wyłącznie za zgodą tych osób.
2. Wielkość przekazanej nieruchomości rolnej, wraz z gruntami rolnymi będącymi już własnością wnioskodawcy, nie może przekraczać w odniesieniu do:
1) gospodarstw rolnych parafii – 15 ha;
2) gospodarstw rolnych diecezji – 50 ha;
3) gospodarstw rolnych seminariów duchownych, diecezjalnych i zakonnych – 50 ha;
4) gospodarstw rolnych domów zgromadzeń zakonnych – 5 ha, chyba że domy te prowadzą działalność, o której mowa w art. 20 i 39; w tych przypadkach mogą być przekazane nieruchomości rolne o powierzchni do 50 ha.
3. Przekazanie na własność nieruchomości, o których mowa w ust. 1 i 2, następuje w drodze decyzji wojewody właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości, wydanej za zgodą prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa [obecnie: dyrektora generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa]. Decyzja ta stanowi podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych.
Przepis ten został wprowadzony ustawą zmieniającą z dnia 11 października 1991 r. W założeniu ta regulacja miała na celu rekompensatę szkód wynikających ze zmiany granic państwa polskiego. Analiza treści oraz praktycznego zastosowania tego przepisu wywiodła jednak szereg wątpliwości co do zasadności jego funkcjonowania w aktualnym porządku prawnym.
Wojewoda dolnośląski zwraca uwagę, że zakres obowiązywania przepisu art. 70a nie jest zamknięty żadną granicą czasową. W konsekwencji z wnioskiem o przekazanie gruntów na własność z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa nadal mogą występować nowo powstałe kościelne osoby prawne jako podmioty, „które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych“, choćby nawet zostały one utworzone w wyniku podziału podmiotów, które już wcześniej otrzymały grunty rolne na własność w trybie art. 70a. Przy takiej konstrukcji przedmiotowej regulacji prawnej realnie dochodzi więc do wzbogacania się podmiotów kościelnych – np. parafii, zgromadzeń zakonnych, seminariów duchownych, diecezjalnych i zakonnych – które w praktyce nie poniosły żadnej szkody wynikającej ze zmiany granic państwa – kosztem mienia państwowego.
Ponadto wojewoda wskazuje, że ten przepis nie wyznacza także granic terytorialnych, co w praktyce daje możliwość występowania przez kościelne osoby prawne mające siedzibę na terenie np. województwa zachodniopomorskiego czy warmińsko-mazurskiego z wnioskiem o przekazanie na własność gruntów położonych na terenie województwa dolnośląskiego. Również ten aspekt wzbudza szereg wątpliwości, bowiem art. 70a w założeniu miał dopuszczać do uzyskania praw właścicielskich w formie przekazania własności nieruchomości lub ich części dla realizacji takich celów, jak sprawowanie kultu religijnego, prowadzenie działalności oświatowo-wychowawczej, charytatywno-opiekuńczej, utworzenie lub powiększenie gospodarstwa rolnego kościelnej osobie prawnej. Trudno jednak znaleźć rozsądne argumenty uzasadniające sytuację, w której podmiot kościelny wykonywałby ww. założenia, działając na terenie oddalonym od jego siedziby o kilkaset kilometrów.
Wojewoda dolnośląski dodaje, że kościelna osoba prawna może dowolnie dysponować otrzymaną nieruchomością, w tym sprzedać, darować, zamienić itp. (z uwzględnieniem przepisów regulujących obrót gruntami rolnymi), a jednocześnie brakuje normy prawnej przyznającej wojewodzie kompetencje do sprawowania jakiejkolwiek kontroli czy monitoringu nad tymi czynnościami.
Jak zauważa wojewoda dolnośląski, Kościół Katolicki jest obecnie jedynym kościołem, którego osoby prawne są uprawnione do otrzymywania gruntów z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Należy tu zauważyć, że zbliżone w swej istocie uprawnienia do otrzymywania na własność gruntów rolnych Skarbu Państwa służyły dawniej również ośmiu innym kościołom, których relacje z Państwem zostały uregulowane w drodze partykularnych ustaw – jednakże były to uprawnienia ograniczone w czasie, a ostatni z przewidzianych w tych aktach prawnych termin na składanie wniosków wygasł w roku 1999. Taka sytuacja dotyczyła:
Ponadto w odniesieniu do Kościoła Katolickiego przyjęto najwyższe normy obszarowe, w ramach których może być uzupełnione lub utworzone gospodarstwo rolne – innym uprawnionym kościołom mogły być przyznane nieruchomości rolne jedynie na utworzenie lub uzupełnienie gospodarstw rolnych parafii do 15 ha. Większość kościołów i innych związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej nie może korzystać z analogicznych możliwości powiększenia swego stanu posiadania w zakresie nieruchomości rolnych na Ziemiach Północnych i Zachodnich.
Wojewoda dolnośląski zwraca uwagę, że od wejścia w życie kwestionowanego przepisu upłynęły już niemal 33 lata, zatem kościelne osoby prawne, które rzeczywiście poniosły uszczerbek na skutek zmiany granic państwa, miały obiektywnie długi termin na wystąpienie o przyznanie nieruchomości w ramach rekompensaty za doznane szkody. Co prawda, ustawy regulujące status poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych były uchwalane na podstawie porozumień zawieranych przez reprezentantów Rady Ministrów z przedstawicielami tych podmiotów i z założenia wyrażały one kompromis miedzy roszczeniami kościołów i związków wyznaniowych, a możliwościami naprawienia przez państwo wyrządzonych szkód. Ustawodawca, tworząc ustawy wyznaniowe, uwzględniał uwarunkowania historyczne, liczebność, strukturę i zakres działalności poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych.
Niemniej jednak, jak wskazuje wojewoda dolnośląski, analiza przedmiotowego zagadnienia wykazuje, że Kościołowi Katolickiemu zapewniono ponadprzeciętne możliwości powiększenia areału gospodarstwa rolnych należących do wymienionych kategorii jego osób prawnych na Ziemiach Północnych i Zachodnich. Niewątpliwie na etapie stanowienia aktów normatywnych obejmujących przedmiotową materię należało uwzględnić pozycję Kościoła Katolickiego jako największej wspólnoty wyznaniowej w Polsce i wynikłej stąd potrzeby wsparcia w realizacji jego założeń oraz zrekompensowania poniesionych strat. Należy jednak zauważyć, że kościelnym osobom prawnym w rzeczywistości nie jest już koniecznie potrzebne posiadanie na własność gruntów rolnych – nie jest to niezbędne do prowadzenia ich podstawowej działalności religijnej, a kościelne osoby prawne nie powinny konkurować z rolnikami indywidualnymi o grunty z Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa.
Tymczasem analiza spraw prowadzonych na omawianej podstawie prawnej przez wojewodów, których siedziby znajdują się na terenie Ziem Zachodnich i Północnych, tj. w obszarze województw: śląskiego, opolskiego, dolnośląskiego, lubuskiego, wielkopolskiego, zachodniopomorskiego, pomorskiego oraz warmińsko-mazurskiego, wykazała, że kościelne osoby prawne w dalszym ciągu korzystają z uprawnienia wynikającego z art. 70a. Aktualnie w toku są 252 sprawy – z czego największa część z nich prowadzona jest w Opolskim Urzędzie Wojewódzkim (212), następnie w Warmińsko-Mazurskim Urzędzie Wojewódzkim (16), Pomorskim Urzędzie Wojewódzkim (13), Zachodniopomorskim i Dolnośląskim Urzędzie Wojewódzkim (po 4), Wielkopolskim Urzędzie Wojewódzkim (2) oraz Śląskim Urzędzie Wojewódzkim (1). W tym łącznie 12 spraw jest zawieszonych. W latach 2015-2023 urzędy wojewódzkie działające na ww. obszarach wydały łącznie 294 decyzje, w tym: 154 przyznające grunty na rzecz podmiotów wnioskujących, 143 odmawiające przyznania gruntów oraz 26 umarzających postępowanie.
Wojewoda dolnośląski dodaje, iż zauważyć przy tym trzeba, że pośród spraw w toku istnieją postępowania prowadzone na skutek wniosków złożonych w sierpniu 2024 r. – a więc nie jest to przepis „martwy“, lecz nadal funkcjonujący i stanowiący realną podstawę wywodzenia praw do nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, choć realnie cel, który przyświecał wprowadzeniu przedmiotowej regulacji do obrotu prawnego, został już zrealizowany, i to zarówno na płaszczyźnie globalnej – bowiem jak wyżej wspomniano, posiadanie na własność gruntów rolnych nie jest już niezbędne do prowadzenia ich podstawowej działalności religijnej – jak i lokalnej. Wśród prowadzonych spraw istnieją bowiem takie, gdzie podmioty uprawnione występują z wnioskiem ponownie, tj. pomimo że w okresie obowiązywania ustawy zostały już one zaspokojone otrzymaniem gruntów rolnych w wymiarze częściowym lub maksymalnym, jaki dopuszcza ustawa (np. 20 lat temu), występują o dalsze przyznanie gruntów.
Wojewoda dolnośląski zauważa, iż analiza art. 70a dowodzi, że cele przyświecające ustawodawcy wprowadzającemu ten przepis do obrotu prawnego zostały już zrealizowane. Mając jednocześnie na uwadze dobro publiczne i konieczność gospodarnego zarządzania majątkiem Skarbu Państwa, brakuje uzasadnienia dla utrzymywania takiego stanu rzeczy w obecnym porządku prawnym.
W oparciu o powyższe wojewoda dolnośląski stwierdza, że zmiana ustawy nie będzie w żaden sposób wiązać się z dodatkowymi kosztami dla budżetu państwa. Wręcz przeciwnie, wprowadzenie przyjętego rozwiązania pozwoli zachować status quo mienia znajdującego się w posiadaniu Skarbu Państwa i gospodarnego nim zarządzania, a także przyniesie oszczędności z tytułu ograniczenia obowiązków pracowników merytorycznie rozpatrujących przedmiotowe sprawy.
Panie Ministrze, czy resort rozważy podjęcie działań zmierzających do zainicjowania procedury nowelizacji ustawy dotyczącej przekazywania gruntów rolnych na własność kościelnym osobom prawnym przez wojewodów?
Z wyrazami szacunku
Monika Wielichowska
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej