w sprawie rozszerzenia systemu rekompensat dla autorów i wydawców za udostępnianie ich twórczości w bibliotekach publicznych, szkolnych oraz naukowych
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer
Warszawa, 03-12-2024
Szanowna Pani Poseł,
odpowiadając na interpelację w sprawie rozszerzenia systemu rekompensat dla autorów i wydawców za udostępnienie ich twórczości w bibliotekach publicznych, szkolnych oraz naukowych, przedstawiam następujące wyjaśnienia.
Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych[1], z tytułu użyczania egzemplarzy utworów wyrażonych słowem, powstałych lub opublikowanych w języku polskim w formie drukowanej, przez biblioteki publiczne w rozumieniu ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. z 2019 r. poz. 1479 oraz z 2022 r. poz. 1700), przysługuje wynagrodzenie określane i wypłacane na zasadach określonych w rozdz. 4 ustawy.
Te wynagrodzenia są formą rekompensaty (dla autora i wydawcy) za to, że czytelnik, zamiast kupić książkę, wypożycza ją z biblioteki publicznej. Biblioteki szkolne były i są wyłączone ze stosowania tego przepisu. Ministerstwo Edukacji Narodowej nie planuje i nie prowadzi żadnych prac zmierzających do rozszerzenia systemu rekompensat dla autorów i wydawców na biblioteki szkolne.
Należy zauważyć, że biblioteki szkolne nie są odrębnym bytem (nie są również „nadzorowane przez MEN“ jak można przeczytać w treści interpelacji), lecz integralną częścią każdej szkoły[2]. Użytkownikami biblioteki szkolnej są uczniowie danej szkoły, którzy wypożyczają – znajdujące się w jej zasobach – lektury szkolne oraz inne pozycje zgodnie ze swoimi zainteresowaniami.
Za działalność szkoły odpowiada jej organ prowadzący (w tym jednostki samorządu terytorialnego), do którego zadań – zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 5 ww. ustawy Prawo oświatowe należy w szczególności wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne i sprzęt niezbędny do pełnej realizacji programów nauczania. To oznacza, że organ prowadzący jest zobowiązany do przeznaczania środków także na uzupełnianie zasobów biblioteki szkolnej.
Dodatkowo, z budżetu państwa są przeznaczane znaczące środki na wsparcie organów prowadzących szkoły na potrzeby zakupu nowości wydawniczych do bibliotek szkolnych. Tylko na realizację Priorytetu 3 Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa 2.0. na lata 2021-2025 zostało zaplanowanych 138 mln 410 tys. zł. Przeważająca część tych środków została już wydatkowana na zakup książek do bibliotek szkolnych oraz na prowadzenie działań promujących czytelnictwo, w tym organizację spotkań autorskich z twórcami. Wartością dodaną rządowych działań proczytelniczych jest zatem ogromne wsparcie finansowe rynku wydawniczego oraz autorów książek dla dzieci i młodzieży.
Rolą programu wieloletniego jest tworzenie warunków dla rozwoju czytelnictwa w Polsce, również poprzez zapewnienie środków finansowych na realizację określonych przedsięwzięć i inicjatyw. Środki programu wieloletniego nie mogą zastąpić jednak zaangażowania (również finansowego) jednostek samorządu terytorialnego, które są organami prowadzącymi szkoły. Środki budżetu państwa powinny być zatem uzupełnieniem wydatków ponoszonych przez JST, zgodnie z zasadą pomocniczości, wyrażoną w preambule oraz w art. 163 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W wielu samorządach bywa jednak tak, że środki z programu rządowego są jedynym wsparciem przeznaczonym na wyposażenie biblioteki szkolnej w nowości wydawnicze. Zatem istnieje obawa, że w sytuacji, gdyby organy prowadzące same musiałyby ponosić koszty nie tylko zakupu książek do bibliotek szkolnych, ale dodatkowo także rekompensat dla autorów, nastąpiłoby załamanie rynku książek dla dzieci i młodzieży, bo organy prowadzące zaniechałyby jakichkolwiek zakupów nowości wydawniczych. W konsekwencji, biorąc pod uwagę również alarmujące statystyki dotyczące poziomu czytelnictwa, uczniowie, którzy nie znaleźliby danych pozycji w bibliotece szkolnej, przestaliby w ogóle czytać.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu
[1] Dz. U. z 2022 r. poz. 2509 t.j.
[2] Zgodnie z art. 103 Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe – Dz. U. z 2024 r. poz. 737 t.j.