w sprawie coraz częściej występującej depresji u najmłodszych pacjentów - uczniów szkół podstawowych i naglącej potrzeby zorganizowania kampanii informacyjnej i edukacyjnej mającej na celu uświadamianie rodziców i wychowawców w tej delikatnej materii
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz
Warszawa, 20-12-2024
Szanowna Pani Posłanko, Szanowny Panie Pośle,
minister edukacji dostrzega problemy zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, zasadność współpracy w zakresie dobrostanu psychicznego młodych osób oraz konieczność wzmożonej pracy w celu rozwiązywania problemów każdego ucznia i uczennicy. Czynione są starania, aby szkoła była bardziej przyjazna i wspierająca osoby z problemami i kryzysami psychicznymi, bez stygmatyzacji i dyskryminacji. Ma to swoje odzwierciedlenie kierunkach polityki oświatowej państwa – Wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego. Rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych. Podnoszenie jakości edukacji włączającej i umiejętności pracy z zespołem zróżnicowanym.
Nadrzędnym celem jest stworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska społecznego, sprzyjającego uczestnictwu i dostępności oraz włączaniu w nie wszystkich dzieci/uczniów. Istotną rolę mają tu do spełnienia nauczyciele, w tym nauczyciel psycholog.
Minister edukacji planuje zorganizowanie kampanii społecznej w 2025 r. informującej rodziców, wychowawców i nauczycieli na temat problemów zdrowia psychicznego najmłodszych uczniów i uczennic. Jednocześnie minister edukacji we współpracy z ministrem zdrowia intensywnie wdraża projekty i programy, których celem jest upowszechnienie wiedzy opartej na naukowych podstawach wpływającej na poprawę kondycji zdrowotnej uczennic i uczniów.
Należy przy tym wskazać, że zdaniem przedstawicieli Zespołu roboczego ds. prewencji samobójstw i depresji przy Radzie ds. Zdrowia Publicznego Ministerstwa Zdrowia szerokie upowszechnianie, ale nieumiejętne podawane informacje o zachowaniach samobójczych w mediach, czy o problemach zdrowia psychicznego młodych, może spowodować efekt Wertera.
Konstruowanie programów profilaktycznych powinno być oparte na wiedzy o czynnikach ryzyka i mechanizmach ich osłabiania lub kompensowania, a działania profilaktyczne należy koncentrować na wzmacnianiu czynników chroniących, np. na rozwijaniu konstruktywnych zainteresowań, kształtowaniu umiejętności psychospołecznych, wspieraniu rodziców i rodziny, wzmacnianiu pozytywnego klimatu szkoły.
Dlatego do działań profilaktycznych nie można zaliczyć jednorazowych akcji, pogadanek, czy spotkań z osobami w kryzysie. Podstawowym źródłem wiedzy o skuteczności profilaktyki są poprawne metodologicznie badania ewaluacyjne programów i strategii profilaktycznych. Ich wyniki a nie na przykład anegdotyczne doświadczenia lub indywidualne przekonania ekspertów są głównym arbitrem w dyskusji na temat tego, co jest a co nie jest skuteczne w profilaktyce.
Ośrodek Rozwoju Edukacji upowszechnia na swojej stronie internetowej materiały dla nauczycieli i rodziców, dzięki którym mogą oni zwiększać swoje kompetencje z obszaru profilaktyki zdrowia psychicznego. W zakładce Wychowanie i profilaktyka znajduje się szereg bezpłatnych materiałów m.in. na temat ucznia z zaburzeniami psychicznymi w szkole, kryzysu dorastania, ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w szkole, depresji, zaburzeń tikowych czy zaburzeń lękowych[1], a także informacje na temat bazy programów rekomendowanych, skierowanych do dzieci i młodzieży w różnym wieku, a także programów adresowanych do rodziców/opiekunów/wychowawców. W bazie znajduje się obecnie 29 programów o potwierdzonej skuteczności.
Jednym z nowszych programów znajdujących się w bazie jest Projekt Lustro, skierowany do uczniów w wieku 17–18 lat. Jego celem jest zmniejszenie skali występowania ryzykownych zachowań oraz problemów zdrowia psychicznego u uczniów (uczestników) jako skutek wspierania prawidłowego rozwoju i wzmacniania czynników chroniących. Dodatkowo rozwijanie umiejętności przezwyciężania trudności poprzez poszukiwanie konstruktywnych sposobów reagowania na wyzwania i zmieniające się otoczenie, a także powrót do dobrego funkcjonowania po trudnych doświadczeniach, tzw. pozytywna adaptacja.
Należy zaznaczyć, że Ministerstwo Edukacji Narodowej samodzielnie nie diagnozuje zjawiska powodów depresji i samobójstw u dzieci i młodzieży, natomiast korzysta z wyników specjalistycznych badań, prowadzonych w ochronie zdrowia, w szczególności raportu pn. „Kompleksowe badanie stanu zdrowia psychicznego społeczeństwa i jego uwarunkowań (EZOP II)“. Raport został przygotowany przez pracowników Instytutu Psychiatrii i Neurologii i wydany w 2021 r. Obejmuje swoim zasięgiem wszystkie grupy wiekowe: dzieci w wieku 0–6 lat, dzieci i młodzież w wieku 7–17 lat, oraz dorosłych w wieku 18 lat i więcej. Istotnym dla nas źródłem informacji jest także Krajowy System Informacyjny Policji (KSIP) na temat zachowań suicydalnych w populacji dzieci i nastolatków poniżej 18 r. ż.
Informacje uzyskane z powyższych źródeł wskazują, że zaburzenia psychiczne w populacji dzieci i młodzieży są wynikiem problemów osobistych, rodzinnych, ale też uwarunkowań strukturalnych. Pojawiają się one często w przebiegu różnych problemów zdrowotnych. Na rozwój depresji ma wpływ szereg czynników, które są ze sobą powiązane. Choroba jest uwarunkowana przez predyspozycje biologiczne i genetyczne, środowisko, typ osobowości oraz doświadczenia. Również sam okres dojrzewania sprzyja zaburzeniom nastroju. Zachowaniom suicydalnym towarzyszy często depresja, zaburzenia zachowania oraz zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych (alkohol, narkotyki, leki). W ponad 50% przypadków zachowań suicydalnych nie udało ustalić się ich przyczyn.
Warto dodać, że działania z zakresu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i uczniów są realizowane w przedszkolach, szkołach i placówkach także w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży oraz kształcenia specjalnego lub zajęć rewalidacyjno-wychowawczych.
Każda szkoła jest instytucją autonomiczną, statut szkoły zawiera formy opieki i pomocy uczniom, którym z przyczyn rozwojowych, rodzinnych lub losowych jest potrzebna pomoc i wsparcie, cele i zadania szkoły w zakresie udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa oraz zasad promocji i ochrony zdrowia; organizację współdziałania z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi oraz innymi instytucjami działającymi na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży; organizację i formy współdziałania szkoły z rodzicami w zakresie nauczania, wychowania, opieki i profilaktyki[2].
Szkoła ma możliwość działań na wszystkich poziomach profilaktyki: uniwersalnej, selektywnej i wskazującej. Dlatego odgrywa bardzo ważną rolę w zapobieganiu kryzysom psychicznym dzieci i młodzieży.
Realizacja zajęć z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno-wychowawczej przedszkola, szkoły i placówki[3]. W jej ramach może być prowadzona terapia dzieci i młodzieży oraz ich rodzin, a także udzielanie pomocy rodzicom w rozpoznawaniu potrzeb rozwojowych i możliwości psychofizycznych dzieci, rozwiązywaniu problemów edukacyjnych i wychowawczych.
Udzielanie jej jest istotną częścią pracy każdego nauczyciela. Zatem zaburzenia zachowania, emocji, sytuacje kryzysowe lub traumatyczne powinny stać się podstawą do uruchomienia właściwych działań szkoły, pomocy i wsparcia przez pedagoga, psychologa.
Ministerstwo Edukacji Narodowej stopniowo zwiększa dostępność do nauczycieli specjalistów. Wdrożone w 2022 r. standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Zatrudnienie nauczycieli specjalistów, zgodnie z danymi wykazanymi w bazie danych SIO z listopada 2024 r., wzrosło do 51 466,97[4]. W bieżącym roku szkolnym obowiązki nauczyciela psychologa były realizowane na 12 982,31 etatach.
Należy podkreślić, że rodzice dziecka mogą starać się dla niego o indywidualne nauczanie. To rozwiązanie, realizowane jest w określonym czasie – do chwili, aż stan zdrowia ucznia poprawi się i uczeń będzie mógł uczęszczać do szkoły. Nauczaniem[5] tym obejmuje się dzieci i młodzież, których stan zdrowia uniemożliwia lub znacznie utrudnia uczęszczanie do szkoły[6].
Dodatkowo szkoły mają obowiązek opracowania programu wychowawczo-profilaktycznego na podstawie wyników corocznej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka. Program obejmuje treści i działania o charakterze wychowawczym skierowane do uczniów oraz o charakterze profilaktycznym skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Diagnoza pozwala szkole na dobranie trafnych oddziaływań profilaktycznych, zarówno przed zaistniałym kryzysem jak i po jego wystąpieniu.
Ministerstwo przygotowało materiał dla przedszkoli, szkół i placówek dotyczący opisania zadań i roli nauczyciela psychologa w codziennej pracy. Sposób ich realizacji wynika również z efektywnych praktyk udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w jednostkach systemu oświaty, które zostały przedstawione jako działania rekomendowane dla nauczyciela psychologa i dyrektora. W materiale podkreślono, że rezultaty pracy nauczyciela psychologa w środowisku przedszkola/szkoły/placówki zależą nie tylko od jego osobistej motywacji, lecz od współpracy wielu osób, w tym kadry zarządzającej i organów prowadzących poszczególne jednostki oświaty.
Odpowiednia do potrzeb dziecka/ucznia sieć wsparcia społecznego jest istotnym czynnikiem ochronnym przed rozwojem zaburzeń psychicznych.
Ministerstwo Zdrowia we współpracy z Ministerstwem Edukacji Narodowej przygotowało poniższe standardy postępowania dla nauczycieli w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025:
Autorami standardów są ekspertki z Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym, p. Lucyna Kicińska i p. Małgorzata Łuba.
Standardy były konsultowane z przedstawicielami Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Psychologów oraz dr n. m. Aleksandrą Lewandowską, konsultantką krajową w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, która podkreśliła ich istotne znaczenie w podnoszeniu wiedzy oraz kompetencji nauczycieli, nauczycieli specjalistów zarówno w odniesieniu do zapobiegania zachowaniom samobójczym u dzieci i młodzieży jak i wdrożeniu adekwatnego wsparcia dla ucznia w kryzysie samobójczym, po próbie samobójczej i w żałobie po śmierci samobójczej.
Jeszcze w grudniu 2024 r. standardy zostaną przesłane do wszystkich szkół i placówek.
Standardy pomogą na pewno nauczycielom w tworzeniu konkretnego planu wsparcia w powrocie do szkoły dla ucznia po próbie samobójczej. Warto zapoznać się z mitami i stereotypami na temat zachowań samobójczych. Bardzo ważny jest rzetelny przekaz w tym zakresie, a nie błędne przekonanie o zachowaniach osób w kryzysie samobójczym.
Ministerstwo Edukacji Narodowej we współpracy z Fundacją Rozwoju Systemu Edukacji w ramach działania FERS.05.01 Innowacje społeczne, podjęło działania w celu realizacji projektu Wparcia Rówieśniczego w Zakresie Zdrowia Psychicznego Młodzieży (PEER SUPPORT). Głównym celem projektu będzie opracowanie i przetestowanie w szkołach ponadpodstawowych metody wsparcia dla uczniów i uczennic w kryzysach psychicznych, opartej o wsparcie rówieśnicze, tzw. metodę peer support.
Ministerstwo Edukacji Narodowej zakłada, że wypracowana i przetestowana w projekcie metoda, polegająca na ścisłej współpracy młodzieży z osobami pracującymi w zawodzie psychologa i pedagoga, przyczyni się do poprawy klimatu środowiska szkolnego, zwiększy zaufanie do nauczycieli i innych osób dorosłych, wprowadzi do systemu szkolnego niestosowane dotychczas lub zapomniane rozwiązania (np. aktywne słuchanie, mediacje) oraz umożliwi wypracowanie dobrych praktyk w tym zakresie. Na projekt zaplanowano ponad 40 mln zł.
W ramach Narodowego Programu Zdrowia Minister Edukacji zlecił 5 organizacjom pozarządowym realizację w latach 2024 i 2025 zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. ZOBACZ EMOCJE – realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej. Przedmiotem konkursu było zadanie polegające na przygotowaniu i przeprowadzeniu w szkołach i placówkach programów z zakresu psychoedukacji jako procesu, w ramach którego nabywa się wiedzę na temat funkcjonowania umysłu i emocji oraz uczy się skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami.
W wyniku wdrożonych w szkołach i placówkach programów nastąpi:
Programy będą uwzględniały szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek z zakresu:
W ramach Działania 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych (Program „Za życiem“) realizowany jest Program edukacyjny o charakterze profilaktycznym pn. Być razem, który może stać się pomocą w zrozumieniu dochodzenia do dorosłości, wspierając młodzież w procesie przygotowania do podejmowania decyzji odnośnie związków, budowania relacji, wzmacniania więzi, zwiększenia kompetencji psychospołecznych oraz rozpoznawania i radzenia sobie z emocjami.
Program realizuje Ośrodek Rozwoju Edukacji, który wyłoni trenerów wojewódzkich, którzy przeprowadzą szkolenia dla chętnych nauczycieli, a przeszkoleni nauczyciele – zajęcia z młodzieżą szkół ponadpodstawowych, na podstawie 8 scenariuszy zajęć.
Zgodnie z harmonogramem zajęcia w szkołach z programu o charakterze profilaktycznym „Być razem“ powinny rozpocząć się na początku 2025 r.
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu
[1] https://www.ore.edu.pl/2020/06/zdrowie-psychiczne-dzieci-i-mlodziezy-poradniki-dla-nauczycieli-i-rodzicow/
https://www.ore.edu.pl/2021/11/poradnik-postwencja-w-szkole/
https://suicydologia.org/publikacje/
[2] Art. 98 ust. 1 pkt 4 i 22 oraz ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy – Prawo oświatowe.
[3] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798).
[4] liczba etatów wszystkich nauczycieli specjalistów tj. pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów i terapeutów pedagogicznych.
[5] rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego dzieci i indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży (Dz. U. z 2023 r. poz. 2468).
[6] art. 127 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 900, z późn. zm.).