Odpowiedź na interpelację nr 6692

w sprawie działalności Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasz Szymański

Warszawa, 31-12-2024

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na interpelację numer 6692 Pana Posła Krzysztofa Piątkowskiego w sprawie działalności Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.

Powołany 1 lipca 2024 r. na stanowisko Dyrektora Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego (dalej: Instytut) Pan prof. Paweł Swianiewicz przekazał do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (SWiA) Plan działania Instytutu na 2025 r. Zgodnie z ww. Planem celem działania Instytutu będzie wspieranie samorządów, w szczególności krajowych organizacji samorządowych reprezentowanych w Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego (KWRiST), a także dostarczanie opinii i ekspertyz w odniesieniu do decentralizacji i samorządności. Jak deklaruje kierownictwo Instytutu, priorytetem będzie wspieranie wizji państwa silnego decentralizacją. Instytut będzie realizował wspomniane cele poprzez:

1. Organizację debat samorządowych.

Instytut planuje regularne (dwa lub trzy razy do roku) organizowanie debat na ogólne, dość szeroko zakreślone tematy dotyczące funkcjonowania samorządów. Jak planuje Instytut, na każde tego rodzaju wydarzenie zostaną zaproszeni badacze/eksperci, którzy także przygotują opinię na temat związany z debatą. Pierwsza debata odbyła się w listopadzie 2024 r. i została poświęcona organizacji terytorialnej na poziomie gminnym i powiatowym. W 2025 r. zostały przewidziane co najmniej dwie debaty w zakresie:

• Zarządzania obszarami metropolitalnymi i mniejszymi aglomeracjami miejskimi (przedsięwzięcie zostanie zorganizowane we współpracy z Unią Metropolii Polskich);
• Jaka przyszłość regionu samorządowego w Polsce? (debata jest planowana we współpracy ze Związkiem Województw RP).

2. Badanie funkcjonowania systemu samorządowego w Polsce.

Zgodnie z planami kierownictwa Instytutu, prowadzone badania mają wykorzystywać metody badawcze właściwe dla nowoczesnych badań akademickich. Jednakże ich rezultaty i wnioski powinny być przekazywane w sposób zrozumiały, także dla osób nieposiadających pogłębionej wiedzy z zakresu metod ilościowych czy innych wykorzystywanych instrumentów badawczych. Pracownicy Instytutu będą publikowali wyniki badań zarówno w krajowych, jak i międzynarodowych czasopismach akademickich oraz w postaci raportów dostępnych na stronach Instytutu. Celem planowanej działalności badawczej jest zdobycie nowej wiedzy, mającej zastosowanie w praktyce samorządowej. Wybór konkretnych tematów badawczych jest wypadkową potrzeb zgłaszanych przez środowiska samorządowe oraz pomysłów pracowników Instytutu inspirowanych obserwacją bieżących wyzwań stojących przed samorządami lub antycypujących tematy ważne w przyszłości.

Wybierając tematy na 2025 r. założono, że priorytet należy nadać tym badaniom, które nie tylko są ważne (czyli poruszają istotne tematy), ale też są pilne –tzn. adekwatne do obecnej sytuacji samorządowej bądź wpisujące się w trwającą lub spodziewaną w najbliższej przyszłości debatę publiczną. W efekcie tak przeprowadzonej analizy, do realizacji w 2025 r. zostały wybrane następujące tematy:

• co dalej z finansowaniem zadań jednostek samorządu terytorialnego? Wskaźniki kosztów i potrzeb dla wyrównywania finansowego;
• współpraca samorządów w obszarach metropolitalnych i w mniejszych aglomeracjach;
• wpływ depopulacji na obszarach wiejskich na funkcjonowanie samorządów;
• coroczne badanie sondażowe pracowników administracji samorządowej;
• finanse samorządowe – diagnoza.

3. Opracowanie ekspertyz i opinii dotyczących funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego i planowanych zmian prawnych.

Instytut będzie reagował na bieżąco na prowadzone na poziomie rządu i parlamentu prace legislacyjne. Będzie również – w miarę możliwości – odpowiadał na prośby o ekspertyzy otrzymywane od rządu (w szczególności od Ministerstwa SWiA) oraz związków samorządowych reprezentowanych w KWRiST.

4. Szkolenia dla radnych i pracowników administracji samorządowej.

W porównaniu z latami poprzednimi Instytut zamierza ograniczyć liczbę prowadzonych szkoleń, kładąc jednocześnie nacisk na ich najwyższą jakość. W szczególności są planowane następujące kierunki działań:

• kontynuowanie kursów on-line z zakresu służby przygotowawczej. Materiały szkoleniowe oraz testy zostały zaktualizowane i poprawione przez ekspertów od prawa administracyjnego jesienią 2024 r. Na początku 2025 r. materiały zostaną umieszczone na platformie szkoleniowej Instytutu. Ponadto, zostanie zbudowana nowa platforma e-learningowa, na której będą realizowane kursy z zakresu służby przygotowawczej;
• zostaną zaproponowane bezpłatne moduły szkoleń on-line dla małych gmin i powiatów, którym najtrudniej jest zorganizować pomoc w zakresie kształcenia radnych w oparciu o dostępne oferty komercyjne. Szkoleniem zostaną objęci radni, którzy zgłoszą się do programu. Przewidywane jest uruchomienie dwóch modułów szkoleń dla radnych:
• Jak czytać budżet ze zrozumieniem?;
• Prawa i obowiązki radnego, ze szczególnym uwzględnieniem uprawnień w zakresie kontroli organu wykonawczego i pracy administracji o charakterze cyklicznym (co 2-3 lata).

5. Upowszechnianie wiedzy o badaniach naukowych nad samorządem prowadzonych w Polsce.

W 2025 r. Instytut stworzy podstawy do prowadzenia bazy bibliograficznej wskazującej na publikowane w różnych periodykach i wydawnictwach naukowych (krajowych i zagranicznych) badania samorządów prowadzonych na polskich uczelniach oraz w instytutach badawczych.

6. Inne obszary działalności:

• kierownictwo Instytutu przewiduje rozbudowę strony internetowej oraz profili w mediach społecznościowych;
• udział w pracach Komitetu na rzecz Demokracji i Zarządzania Rady Europy. W 2024 r. nowo powołany dyrektor Instytutu uczestniczył w spotkaniu w Strasburgu. W 2025 r. w grupach roboczych będą brali udział również pracownicy Instytutu;
• współpraca ze związkami samorządowymi, jednostkami samorządu terytorialnego oraz organizacjami działającymi na rzecz samorządów. Pracownicy Instytutu będą aktywnie uczestniczyć w posiedzeniach KWRiST, zgromadzeniach ogólnych i innych wybranych ważnych wydarzeniach organizowanych przez najważniejsze związki samorządowe, a także w niektórych krajowych i międzynarodowych konferencjach istotnych z punktu widzenia samorządów. W miarę możliwości Instytut będzie starał się także odpowiadać na przygotowywanie ekspertyz lub propozycje współpracy w projektach badawczych wychodzące ze strony związków samorządowych, samorządów lub innych organizacji działających na rzecz samorządów;
• aktywność międzynarodowa w European Urban Research Association (dalej: EURA), w tym udział w dorocznej konferencji EURA z referatami omawiającymi wyniki badań;
• w 2025 r. jest planowane włączenie Instytutu jako członka instytucjonalnego EURA;
• współpraca z Radą Europy i programem SIGMA-OECD^[1] w projektach wspierających decentralizację i samorządność w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

Odpowiadając na pytanie dotyczące zmian w funkcjonowaniu Instytutu pragnę poinformować, że po analizie dotychczasowej jego działalności kierownictwo Ministerstwa SWiA podjęło, w kwietniu 2024 r., decyzję o przeprowadzeniu konkursu na stanowisko Dyrektora Instytutu, na które został powołany Pan prof. Paweł Swianiewicz. W maju 2024 r. zmienione zostało również zarządzenie w sprawie utworzenia państwowej jednostki budżetowej pod nazwą „Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego”^[2]. Powyższa zmiana wynikała z konieczności usprawnienia funkcjonowania Instytutu.

Pracownicy Ministerstwa SWiA pozostają w stałym kontakcie z przedstawicielami Instytutu. Efektem współpracy jest m.in. opracowywanie kolejnej zmiany ww. zarządzenia oraz regulaminu organizacyjnego Instytutu, mające na celu dostosowanie obowiązujących aktów prawnych, regulujących funkcjonowanie Instytutu, do koncepcji zaprezentowanej przez obecne kierownictwo Instytutu.

W Ministerstwie SWiA są podejmowane działania legislacyjne mające wesprzeć skuteczną realizację zadań nałożonych na Instytut oraz umożliwiające jego kierownictwu wdrożenie zaprezentowanej w Planie wizji funkcjonowania jednostki podległej, w której priorytetem będzie działalność badawcza.

W kwestii dodatkowych środków finansowych lub programów wsparcia dla Instytutu informuję, że budżet jednostki na 2025 r. został już zaplanowany i obecnie nie są przewidywane zmiany w przedmiotowym zakresie.

Jednocześnie uprzejmie informuję, że jednostka podległa Ministrowi SWiA, jaką jest Instytut, składa do Ministerstwa SWiA półroczne i roczne sprawozdania ze swojej działalności. Warto także zauważyć, że obowiązujące obecnie zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zmieniające zarządzenie w sprawie utworzenia państwowej jednostki budżetowej pod nazwą „Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego” wzmacnia rolę Rady Programowej Instytutu – podmiotu opiniodawczo-doradczego w zakresie zadań wykonywanych przez Instytut. W skład Rady wchodzą osoby posiadające wiedzę z zakresu działania samorządu terytorialnego oraz finansów publicznych. Ponadto, pracownicy Ministerstwa SWiA są w stałym kontakcie z kierownictwem Instytutu, co pozwala na bieżącą wymianę informacji w zakresie realizowanych zadań oraz podejmowanych przez jednostkę działań. Przedmiotowa współpraca umożliwi także rozwiązywanie ewentualnych problemów związanych z funkcjonowaniem Instytutu.

Z poważaniem

z up. Tomasz Szymański
Sekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

^[1] Wsparcie Doskonalenia Rządów i Zarządzania Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju

^[2] zarządzenie nr 14 Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 maja 2024 r. zmieniające zarządzenie w sprawie utworzenia państwowej jednostki budżetowej pod nazwą „Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego” (Dz. Urz. MSWiA poz. 15)