w sprawie podjęcia działań zapobiegających otyłości u dzieci i młodzieży
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz
Warszawa, 30-12-2024
Szanowny Panie Marszałku,
składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posłów na Sejm RP – Henryka Smolarza oraz grupy Posłów w sprawie podjęcia działań zapobiegających otyłości u dzieci i młodzieży.
Szanowni Państwo Posłowie,
zgodnie z obowiązującym stanem prawnym - na wszystkich etapach edukacyjnych, z wychowaniem przedszkolnym włącznie, uczniowie realizują treści z zakresu zdrowego stylu życia, w tym odżywiania. Treści te są realizowane w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych na biologii i wychowaniu fizycznym.
Minister Edukacji zna Raport Najwyższej Izby Kontroli z 2021 r. dotyczący profilaktyki i leczenia otyłości u dzieci. Zdaniem Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz wielu specjalistów z zakresu zdrowia publicznego, otyłość powinna być leczona jako choroba przewlekła, wymagająca długotrwałej opieki i podejścia interdyscyplinarnego.
Istotne są systemowe działania edukacyjne, mające na celu rozwijanie umiejętności troski o holistycznie rozumiane zdrowie. Edukacja zdrowotna to wieloetapowy i wielopłaszczyznowy proces prowadzący do budowania tzw. „alfabetyzmu zdrowotnego”, czyli wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych pozwalających na trafne rozpoznawanie potrzeb zdrowotnych własnych i otoczenia oraz podejmowania odpowiednich działań naprawczych czy profilaktycznych.
Dlatego, szkoła pełni w działaniach związanych z edukacją zdrowotną, w tym profilaktyką, szczególną rolę. Nauczyciele, wspierając w tym zakresie obowiązki rodziców, powinni zmierzać do tego, aby uczniowie rozwijali świadomość zdrowia i kompetencje, niezbędne do utrzymania zdrowia fizycznego, psychicznego, społecznego i seksualnego, w tym w szczególności poprzez aktywność fizyczną, zdrowe odżywianie, higienę osobistą i sen, redukowanie stresu, budowanie pozytywnych relacji społecznych, rodzinnych i partnerskich, unikanie zagrożeń i zachowań ryzykownych oraz dbałość o zdrowe i bezpieczne środowisko życia. Kluczowe jest tu wykorzystanie aktualnej wiedzy opartej na dowodach naukowych oraz wieloletnich doświadczeń z realizacji edukacji i profilaktyki zdrowotnej w Polsce oraz z innych krajów.
Mając powyższe na uwadze, w zgodnej ocenie Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki konieczne jest zapewnienie wszystkim uczniom, na odpowiednim etapie edukacji, dostępu do rzetelnej wiedzy na temat szeroko rozumianego zdrowia, w tym profilaktyki, realizowanej w formie odrębnego i holistycznie ujmującego problematykę zdrowia przedmiotu, którego celem będzie również kształtowanie postaw i umiejętności w zakresie systematycznego monitorowania zdrowia i stosowania podstawowej profilaktyki zdrowotnej, m.in. w zakresie zdrowego odżywiania.
Stąd zaproponowana w projektach obecnie procedowanych rozporządzeń Ministra Edukacji podstawa programowa nowego przedmiotu – edukacja zdrowotna (planowana do wdrożenia od 1 września 2025 r. w kl. IV-VIII szkoły podstawowej oraz w szkołach ponadpodstawowych) zakłada, że głównym celem przedmiotu jest kształtowanie kompetencji uczniów związanych z całożyciową dbałością o zdrowie oraz budowanie potencjału zdrowotnego własnego i otoczenia.
Podstawa programowa edukacji zdrowotnej została przygotowana z uwzględnieniem wieku i rozwoju psychofizycznego uczniów, którzy będą go realizować.
Wymagania ogólne podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna obejmują rozumienie powiązań między różnymi aspektami zdrowia i czynnikami na nie wpływającymi, zainteresowanie zdrowiem własnym i otoczenia oraz zaangażowanie w zdrowy styl życia, z uwzględnieniem zdrowego odżywiania. Zgodnie z założeniami podstawy programowej w zakresie przedmiotu edukacja zdrowotna – zdrowie jest wartością, o którą należy dbać zarówno w wymiarze fizycznym, psychicznym, seksualnym, społecznym i środowiskowym na wszystkich etapach życia. Przedmiot edukacja zdrowotna w zaproponowanej formule charakteryzuje się interdyscyplinarnym charakterem, łącząc elementy nauk: o zdrowiu, medycznych, społecznych, humanistycznych, przyrodniczych i ścisłych.
Planuje się, że przedmiot edukacja zdrowotna umożliwi zdobywanie wiedzy i rozwijanie umiejętności, które mają realne zastosowanie w ich codziennym życiu, wpływając na ich świadome decyzje dotyczące zdrowia, w tym w obszarze zdrowego odżywiania. Nauczyciel w tym procesie ma pełnić rolę przewodnika i mentora, który współpracuje z uczniami, wspiera ich w kształtowaniu postaw, wartości i nawyków sprzyjających dbałości o zdrowie. Rekomenduje się wykorzystanie aktywnych form pracy z dziećmi i młodzieżą, w tym pracy w małych grupach.
Treści nauczania przedmiotu edukacja zdrowotna obejmują dziesięć działów, które odzwierciedlają sfery funkcjonowania człowieka, w tym m.in. dział dotyczący zdrowego odżywiania oraz dział dotyczący aktywności fizycznej.
| Klasy IV-VI szkoły podstawowej |
Klasy VII-VIII szkoły podstawowej |
Klasy I-III szkół ponadpodstawowych |
| Dział I. Wartości i postawy |
Dział I. Wartości i postawy |
Dział I. Wartości i postawy |
| Dział II. Zdrowie fizyczne |
Dział II. Zdrowie fizyczne |
Dział II. Zdrowie fizyczne |
| Dział III. Aktywność fizyczna |
Dział III. Aktywność fizyczna |
Dział III. Aktywność fizyczna |
| Dział IV. Odżywianie |
Dział IV. Odżywianie |
Dział IV. Odżywianie |
| Dział V. Zdrowie psychiczne |
Dział V. Zdrowie psychiczne |
Dział V. Zdrowie psychiczne |
| Dział VI. Zdrowie społeczne |
Dział VI. Zdrowie społeczne |
Dział VI. Zdrowie społeczne |
| Dział VII. Dojrzewanie |
Dział VII. Dojrzewanie |
Dział VII. Zdrowie seksualne |
| Dział VIII. Zdrowie seksualne |
Dział VIII. Zdrowie seksualne |
Dział VIII. Zdrowie środowiskowe |
| Dział IX. Zdrowie środowiskowe |
Dział IX. Zdrowie środowiskowe |
Dział IX. Internet i profilaktyka uzależnień |
| Dział X. Internet i profilaktyka uzależnień |
Dział X. Internet i profilaktyka uzależnień |
Dział X. System ochrony zdrowia |
Treści dotyczące zapobiegania otyłości dzieci i młodzieży zostały wprost ujęte w treściach wymagań szczegółowych edukacji zdrowotnej, dotyczących wiedzy i umiejętności. Na przykład, uczeń wyjaśnia, czym jest otyłość oraz omawia, na czym polega profilaktyka tej choroby; wymienia konsekwencje zdrowotne wynikające z niewłaściwego odżywiania (np. nadwaga, otyłość, insulinooporność, cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia); omawia znaczenie diety w kontekście chorób autoimmunologicznych (np. celiakia, cukrzyca typu 1, Hashimoto) i alergii pokarmowych; samodzielnie planuje i komponuje zbilansowane posiłki zgodnie z zaleceniami Talerza Zdrowego Żywienia, z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych (np. aplikacji mobilnych, programów komputerowych); promuje aktywność fizyczną inicjując, organizując i uczestnicząc w różnorodnych wydarzeniach, projektach i wyzwaniach, które zachęcają do aktywności fizycznej; angażuje społeczność szkolną i lokalną w wykonywanie regularnych ćwiczeń; wyjaśnia korzyści zdrowotne wynikające z aktywności fizycznej w kontekście profilaktyki chorób.
Minister Edukacji prowadzi także działania wzmacniające edukację zdrowotną dzieci i młodzieży.
Każda szkoła lub placówka jest zobowiązana do realizowania programu wychowawczo-profilaktycznego[1], który obejmuje:
Program opracowuje się na podstawie analizy wyników corocznie przeprowadzanej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka. Diagnozę przeprowadza dyrektor szkoły lub placówki albo upoważniony przez niego pracownik szkoły lub placówki. Rada rodziców poprzez uchwalanie programu wychowawczo-profilaktycznego ma istotny wpływ na programy, projekty, przedsięwzięcia, inicjatywy także te realizowane we współpracy z organizacjami pozarządowymi np. w zakresie promocji zdrowia.
Na kształtowanie zasad higieny pracy szkoły mają wpływ także sami uczniowie. Samorząd może przedstawiać radzie szkoły, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wnioski i opinie we wszystkich sprawach szkoły, w szczególności dotyczących realizacji podstawowych praw uczniów, takich jak:
Ponadto, w zebraniach rady rodziców może uczestniczyć pielęgniarka środowiska nauczania i wychowania albo higienistka szkolna w celu omówienia zagadnień z zakresu edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia uczniów, z zachowaniem w tajemnicy informacji o stanie zdrowia uczniów.
W ramach realizacji programu wychowawczo-profilaktycznego szkoła może zorganizować np. warsztaty kulinarne, olimpiadę sportową czy porady pielęgniarki lub higienistki w zakresie przeciwdziałania nadwadze o otyłości.
29 listopada 2024 r., w związku z potrzebą analizy organizacji żywienia oraz przerw międzylekcyjnych, została wysłana ankieta do szkół w sprawie organizacji żywienia w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych w roku szkolnym 2024/2025. Wyniki będą pomocne w analizie wprowadzenia mechanizmów oceniających skuteczność obecnych przerw obiadowych w polskich szkołach i ich wpływu na zdrowie oraz samopoczucie uczniów oraz wejście w dialog z członkami społeczności szkolnej we wskazanej sprawie.
W szkołach podstawowych realizowany jest Program dla szkół - ustanowiony przez Komisję Europejską w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Jego celem jest m.in. trwała zmiana nawyków żywieniowych dzieci poprzez zwiększenie udziału owoców i warzyw w ich codziennej diecie oraz propagowanie zdrowego odżywiania.
Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa udostępnia liczne materiały wspierające realizację programu, takie jak zestawy scenariuszy zajęć z materiałami dodatkowymi, filmy edukacyjne, broszury itp. W ramach działań promocyjnych dla dzieci przygotowano również m.in. znane i lubiane przez dzieci filmy animowane z serii Ekipa Chrumasa.
Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE) na zlecenie Ministra Edukacji, podejmuje wiele działań w celu zapobiegania i redukcji nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży w środowisku szkolnym: upowszechnia programy, organizuje szkolenia oraz przygotowuje materiały edukacyjne i informacyjne podnoszące kompetencje nauczycieli w tym zakresie. Na stronie internetowej ORE upowszechnia publikacje podnoszące kompetencje nauczycieli w pracy z uczniami i rodzicami dotyczące zdrowego stylu życia w tym zapobieganiu i redukcji nadwagi.
Ministerstwo Edukacji Narodowej współpracowało w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej przy przygotowaniu materiałów dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych w ramach działań edukacyjnych na rzecz profilaktyki przeciwnowotworowej i kształtowania postaw prozdrowotnych, w tym zapobiegania nadwadze i otyłości. Powstały scenariusze zajęć w 8 obszarach tematycznych.
Aktualnie jest realizowana współpraca międzyresortowa z Ministerstwem Zdrowia w ramach działu II. Inwestycje w edukację – prewencja pierwotna – styl życia, m.in. działanie: zwiększanie zasięgu kampanii społecznych przez standaryzację i intensyfikację działań mających na celu edukację prozdrowotną i promocję zdrowego stylu życia, w zakresie: promocji aktywności fizycznej i zdrowych wyborów żywieniowych, promocji życia wolnego od tytoniu oraz zwiększania świadomości skutków promieniowania UV.
Każdego roku ze środków budżetu państwa (pozostających w dyspozycji wojewodów – prawie 28 mln zł) zabezpieczone są środki na dofinansowanie wypoczynku dzieci i młodzieży (przez ogłaszanie otwartych konkursów ofert, na organizację kolonii, obozów i innych form wypoczynku dla uczniów).
Celem konkursów jest wyłonienie najciekawszych ofert, zapewniających różnorodność zajęć. W 2024 r. podczas organizacji wypoczynku letniego dzieci i młodzieży, finansowanego ze środków budżetu państwa, Minister Edukacji rekomendował, aby priorytetowo traktowano wypoczynek, m.in.:
Udział w aktywnościach fizycznych przyczynia się do regeneracji sił potrzebnych w okresie trwania nauki szkolnej. Dzieci i młodzież korzystają z wypoczynku na zasadach określonych w ustawie o systemie oświaty oraz rozporządzeniu w sprawie wypoczynku dzieci i młodzieży.
Jedną z ważnych form wypoczynku dzieci i młodzieży są obozy sportowe, które realizują program, zawierający elementy sportu i rekreacji (gra w piłkę nożną, siatkową, zabawy ruchowe, zajęcia podnoszące sprawność fizyczną lub np. z elementami programu nauki jazdy na nartach, nauki gry w tenisa, pływania, żeglowania, itp.).
W ramach obozów sportowych organizowane są także wycieczki krajoznawczo-turystyczne oraz inne atrakcyjne zajęcia ruchowe.
Minister Edukacji rozumie powagę problemu dotyczącego epidemii otyłości młodych ludzi. Środowisko oświatowe ma wpływ na poprawę świadomości dzieci i młodzieży w zakresie dbania nie tylko o własne zdrowie, ale również innych ludzi.
Minister Edukacji współpracuje międzyresortowo z m.in. Ministrem Zdrowia, Ministrem Sportu i Turystyki, Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministrem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w zakresie działań prozdrowotnych, w tym właściwego żywienia dzieci i młodzieży. Minister Edukacji na bieżąco analizuje propozycje i rekomendacje specjalistów, w tym z WHO i podmiotów działających w ramach zdrowia publicznego.
5 września 2024 r. Minister Edukacji ogłosiła otwarty konkurs ofert pn. Zobacz emocje. Przedmiotem konkursu jest zadanie polegające na przygotowaniu i przeprowadzeniu w szkołach i placówkach programów z zakresu psychoedukacji jako procesu, w ramach którego nabywa się wiedzę na temat funkcjonowania umysłu i emocji oraz uczy się skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami.
Minister Edukacji ze zgłoszonych ofert organizacji pozarządowych wyłonił najwyżej ocenione projekty i przyznał 5 podmiotom dotacje na realizację programów, które będą uwzględniały szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek.
Zakłada się, że po dwóch latach, w wyniku realizacji zadania zostaną wdrożone i przeprowadzone w szkołach i placówkach programy, w wyniku których nastąpi:
Program będzie uwzględniał szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek z zakresu: a) elementów psychologii i rozpoznawania emocji; b) radzenia sobie w sytuacjach problemowych; c) kształtowania postaw prozdrowotnych; d) zapobiegania stygmatyzacji osób w kryzysie psychicznym.
Na realizację zadania z zakresu zdrowia publicznego zaplanowano środki publiczne w maksymalnej wysokości 7.639.422 zł:
1) w 2024 r. - 3.014.422 zł
2) w 2025 r. - 4.625.000 zł
Duże znaczenie w kształtowaniu postaw i umiejętności uczniów z profilaktyki zdrowotnej mają sami rodzice – profilaktyka domowa. Wzorce właściwych zachowań zdrowotnych w najbliższym otoczeniu, zdobyte w domu i w szkole mają wpływ na zachowania i postawy prozdrowotne oraz zwiększenie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży. Stąd w szkołach w ramach programu wychowawczo-profilaktycznego obowiązkowo powinny zostać ujęte działania profilaktyczne skierowane do rodziców, jeżeli w ramach przeprowadzonej diagnozy ujawniły się czynniki ryzyka pozostające w gestii rodziny – zachowania zakupowe, kulinarne czy związane z kondycją fizyczną i psychiczną.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu
[1] Art. 26 ustawy - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.).