Odpowiedź na interpelację nr 700

w sprawie urlopu związanego z wypaleniem zawodowym

Odpowiadający: minister rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk

Warszawa, 16-02-2024

Szanowny Panie Marszałku,

w nawiązaniu do interpelacji nr 700 złożonej przez Pana Posła Jarosława Sachajko oraz Panią Poseł Annę Gembicką w sprawie urlopu związanego z wypaleniem zawodowym uprzejmie wyjaśniam, co następuje.

Odnosząc się do pytań nr 1 i 4 przedmiotowej interpelacji dotyczących przekazania informacji, od kiedy Polscy pracownicy będą mogli ubiegać się o uzyskanie zwolnienia L-4 z tytułu wypalenia zawodowego oraz informacji dotyczących zapadalności na depresję wśród osób aktywnych zawodowo, których choroba zmusiła do przerwania aktywności zawodowej i rozpoczęcia leczenia wskazać należy, że przedmiotowe kwestie pozostają poza zakresem właściwości Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Właściwym do udzielenia odpowiedzi w tym zakresie jest Ministerstwo Zdrowia.

W odniesieniu do pytania nr 2 dotyczącego tego, czy jest rozważany płatny urlop „na poratowanie zdrowia”, tak jak to funkcjonuje do lat wśród nauczycieli, chciałabym zaznaczyć, że kwestia wprowadzenia w powszechnych przepisach prawa pracy, a zatem dla wszystkich pracowników, urlopu dla poratowania zdrowa, może budzić wątpliwości.

Urlop dla poratowania zdrowia, zwany również niekiedy urlopem zdrowotnym, został przyznany przez ustawodawcę tylko niektórym pracownikom (grupom zawodowym). Są nimi m. in. nauczyciele, sędziowie, prokuratorzy, policjanci, strażacy górnicy, kontrolerzy zatrudnieni w Najwyższej Izbie Kontroli, etc. Urlop ten jest szczególnym uprawnieniem (dodatkowym przywilejem) przyznanym określonym grupom zawodowym obok pozostałych uprawnień urlopowych, uregulowanym przez odpowiednie pragmatyki służbowe (np. Karta Nauczyciela, ustawa o szkolnictwie wyższym, ustawa o NIK, itd.), natomiast Kodeks pracy nie zawiera regulacji w tym zakresie. W myśl bowiem jednej z podstawowych zasad prawa pracy, zawartej w art. 5 Kodeksu pracy, jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu stosuje się w zakresie nieuregulowanym tymi przepisami. Podkreślić przy tym należy, iż powszechnie obowiązujące regulacje przyjęte w Kodeksie pracy mają charakter norm generalnych (ogólnych). W związku z powyższym przepisy Kodeksu nie regulują szczegółowych zasad zatrudniania poszczególnych grup zawodowych. Jest to przedmiot regulacji odrębnych wobec Kodeksu pracy, uwzględniających specyfikę działania i potrzeby pracodawców zatrudniających określone grupy zawodowe pracowników.

Jednocześnie zauważyć należy, że zasady wynagradzania pracowników, jak również przyznawania im innych świadczeń związanych z zatrudnieniem (w tym np. urlopu) mogą stanowić przedmiot postanowień układów zbiorowych pracy, regulaminów wynagradzania lub indywidualnych umów o pracę (art. 77¹ – 77³ K.p.), które mogą w sposób korzystniejszy dla pracowników względem rozwiązań zawartych w Kodeksie pracy regulować uprawnienia pracownicze. Dotyczy to także możliwości wprowadzania prawem zakładowym innych niż przewiduje powszechne prawo pracy rodzajów uprawnień i świadczeń, w tym służących poprawie zdrowia/dobrostanu pracowników.

Konkludując, w systemie prawnym zawarte są różne rozwiązania sektorowe, korzystne dla pracowników i bazujące na specyfice danej branży. Takim rozwiązaniem jest urlop dla poratowania zdrowia, który stanowi rozwiązanie incydentalne dla określonych branż.

W związku z powyższym, wydaje się, iż urlop dla poratowania zdrowia powinien być powiązany z wykonywaniem określonego zawodu, którego negatywny wpływ na zdrowie pracownika jest bezsprzeczny. Skutkiem tego, takie regulacje prawne powinny znajdować się przede wszystkim w pragmatykach zawodowych, nie zaś w Kodeksie pracy.

Jednocześnie przypomnieć należy także, iż Kodeks pracy zawiera szereg rozwiązań prawnych, w szczególności wprowadzonych w ostatnim czasie regulacji dotyczących m.in. pracy zdalnej, urlopów związanych z rodzicielstwem oraz elastycznej organizacji pracy, które służą poprawie warunków zatrudnienia oraz godzeniu ról zawodowych i rodzinnych przez pracowników.

Odpowiadając na pytanie nr 3 dotyczące kampanii informacyjnej związanej z niebezpieczeństwem ignorowania symptomów wypalenia zawodowego, a jednocześnie kampanii informującej o zjawisku wypalenia zawodowego jako poważnej chorobie rzutującej na nasze społeczeństwo, pragnę zauważyć, że zjawisko wypalenia zawodowego jest szczególnym przejawem przedłużającego się stresu w pracy i jest z nim nierozerwalnie związane. Tematyka wypalenia zawodowego pracowników jest podejmowana w ramach wielu projektów badawczych nakierowanych na prewencję stresu zawodowego (w tym w ramach realizacji kolejnych etapów programu wieloletniego pn. Rządowy Program Poprawy Bezpieczeństwa i Warunków Pracy), realizowanych przez nadzorowany przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy (CIOP-PIB), a wyniki prowadzonych prac są szeroko upowszechniane w społeczeństwie.

Zjawisko wypalenia zawodowego występuje w wielu zawodach, w tym związanych ze świadczeniem bezpośrednich usług/pomocy na rzecz innych. W latach 2015-2017 na podstawie umowy pomiędzy ZUS i CIOP-PIB realizowany był projekt badawczy: „Stres u pracowników zatrudnionych w bezpośrednim kontakcie z klientem na przykładzie wybranych działalności sektora usług”. Wyniki projektu były upowszechniane przez ZUS w ramach działań na rzecz prewencji stresu zawodowego, a poprzez to także wypalenia zawodowego.

CIOP-PIB realizował również inne projekty związane z wypaleniem zawodowym i prewencją stresu zawodowego:

w latach 2017-2019 w ramach IV etapu programu wieloletniego realizowany był projekt: „Programy wsparcia w zakresie radzenia sobie ze stresem dla osób wykonujących wybrane prace o szczególnym charakterze”. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań opisano kondycję zdrowotną i psychiczną, styl życia oraz psychospołeczne warunki pracy analizowanych grup zawodowych z punktu widzenia zarówno czynników sprzyjających zdrowiu, jak i źródeł stresu. Opracowano także propozycje metod wsparcia w zakresie radzenia sobie ze stresem w pracy odnoszące się do stresorów wyłonionych w każdej z opisanych grup zawodowych. Po zakończeniu realizacji projektu jego wyniki były szeroko upowszechniane w społeczeństwie w postaci monografii;
w tym czasie zrealizowano również projekt „Neurofizjologiczne wskaźniki reakcji pracownika na sytuacje stresogenne podczas pracy umysłowej”, którego celem było opracowanie wskaźników różnicujących oddziaływanie sytuacji stresogennych (pozytywnych i negatywnych) na percepcję wzrokową oraz przebieg sygnału elektroencefalograficznego (EEG) pracowników wykonujących pracę umysłową.
Po zakończeniu realizacji projektu jego wyniki w postaci bezpłatnych materiałów informacyjnych CIOP-PIB „Jak zadbać o kondycję fizyczną w pracy umysłowej?” oraz poradnika dla pracowników „Jak zadbać o kondycję fizyczną w pracy umysłowej?” były szeroko upowszechniane w społeczeństwie;
w latach 2020-2022 w ramach V etapu programu wieloletniego realizowany był projekt: „Wypalenie zawodowe i depresja u przedstawicieli zawodów związanych z ekspozycją na wysoki poziom stresu zawodowego: uwarunkowania, rozpowszechnienie, wzajemne zależności i mechanizmy wpływu na wybrane wskaźniki zdrowia, funkcjonowania psychospołecznego i efektywności zawodowej”. Od początku 2023 r. wyniki projektu w postaci: materiałów szkoleniowych, materiałów informacyjnych, poradników dla pracodawców opisujących strategie zapobiegania oraz broszura na temat wypalenia zawodowego, są bezpłatnie upowszechniane poprzez stronę internetową Instytutu Psychiatrii i Neurologii (realizatora projektu) oraz CIOP-PIB;
w roku 2023 w ramach VI etapu programu wieloletniego CIOP-PIB realizował ogólnopolską kampanię informacyjną na rzecz zapobiegania chorobom układu krążenia wśród pracowników – kampanię społeczną „Serce do pracy”. W ramach kampanii upowszechniano w społeczeństwie wiedzę m.in. na temat czynników ryzyka, które przyczyniają się do rozwoju chorób serca. Do głównych zawodowych czynników ryzyka zaliczyć można zespół wypalenia zawodowego i stres związany z pracą. Kampania była realizowana poprzez: konferencje, warsztaty, szkolenia, a także upowszechnianie przekazu kampanii w mediach, a jej przekaz trafił do ponad 105 tys. osób.

Wyniki wcześniejszych prac Instytutu dotyczące prewencji stresu zawodowego oraz powiązanego z nim zjawiska wypalenia zawodowego są upowszechniane w społeczeństwie przez portal internetowy Instytutu (www.ciop.pl). Materiały opublikowane w serwisach tematycznych „Psychospołeczne aspekty pozytywne dobrej pracy” oraz „Stres w środowisku pracy” były pobrane ponad 25 tys. razy. Zawartość tych serwisów jest stale uzupełniana o aktualne wyniki badań Instytutu z tego zakresu.

Tematyka prewencji stresu zawodowego oraz powiązanego z nim zjawiska wypalenia zawodowego są także upowszechniane w społeczeństwie poprzez media społecznościowe Instytutu. Na profilu Facebook „Stres w pracy” opublikowano w 2023 r. 20 postów, które trafiły do ponad 21 tys. odbiorców. Profil ten będzie wykorzystywany w kolejnych latach do działań informacyjnych i upowszechniających Instytutu.

Od 2023 r. w ramach VI etapu programu wieloletniego realizowane są kolejne projekty z tego zakresu, takie jak:

„Ocena psychospołecznych warunków pracy oraz dobrostanu i jakości życia w grupie młodych pracowników”.
„Opracowanie pakietu narzędzi do diagnozy psychospołecznych uwarunkowań bezpieczeństwa i zdrowia w pracy”.
„Badanie problemów i potrzeb różnych grup zawodowych w zakresie zdrowia psychicznego, rozwiązania profilaktyczne”.

Ich wyniki będą upowszechniane w społeczeństwie (przez portal internetowy www.ciop.pl, media społecznościowe Instytutu oraz media współpracujące z Instytutem) wspierając działania z zakresu prewencji stresu zawodowego oraz wypalenia zawodowego.

Pragnę poinformować, że w latach 2014-2015 przeprowadzona była w Polsce kampania Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) pn. „Stres w pracy? Nie, dziękuję!”. W ramach kampanii przekazywano wsparcie i porady dla pracowników i pracodawców w zakresie zarządzania stresem w pracy oraz zagrożeniami psychospołecznymi, a także propagowano wykorzystanie w tym celu praktycznych i łatwych w obsłudze narzędzi.

Warto również wspomnieć o prowadzonym w latach 2022-2025 projekcie badawczym EU-OSHA pn. „Badanie dotyczące zagrożeń psychospołecznych i zdrowia psychicznego”, mającym na celu dostarczenie wiarygodnych, wyczerpujących informacji na temat związanych z pracą zagrożeń psychospołecznych i zdrowia psychicznego w miejscu pracy, które będą wykorzystywane podczas tworzenia polityk, zapobiegania, podnoszenia świadomości oraz wypracowywania praktyk w tej dziedzinie. Ta działalność wiąże się także z równolegle prowadzonym działaniem w zakresie sektora opieki zdrowotnej i społecznej. Badanie jest powiązane z kampanią EU-OSHA „Zdrowe i bezpieczne miejsce pracy” na lata 2026-2028, która koncentruje się na zdrowiu psychicznym i zagrożeniach psychospołecznych w miejscu pracy w „nowych i dotychczas pomijanych grupach zawodowych, sektorach i obszarach”.

Mając powyższe na uwadze, informuję, że w najbliższym czasie nie planujemy dodatkowych kampanii informacyjnych w tym zakresie.

Z wyrazami szacunku

Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej