w sprawie stosowania nowych przepisów Kodeksu karnego przez funkcjonariuszy Policji
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Czesław Mroczek
Warszawa, 30-01-2025
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 7036 Pana Posła Michała Moskala w sprawie stosowania nowych przepisów Kodeksu karnego przez funkcjonariuszy Policji, m.in. na podstawie stanowiska Komendy Głównej Policji, uprzejmie przedstawiam co następuje.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa do kategorii przestępstw motywowanych uprzedzeniami należą przestępstwa popełnione ze względu na przynależność narodową, etniczną, rasową, wyznaniową bądź bezwyznaniowość. Mając na uwadze, że w obowiązującym stanie prawnym przepisy nie gwarantują wystarczającej ochrony wszystkim grupom mniejszościowym szczególnie narażonym na dyskryminację, uprzedzenia i przemoc, Prezes Rady Ministrów skierował do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, który ma na celu dokonanie zmian w zakresie katalogu znamion przestępstw określonych w art. 119 § 1 k.k.[1] i art. 257 k.k. oraz wzmocnienie ochrony prawnokarnej przed przestępczymi zachowaniami motywowanymi przesłankami dyskryminacyjnymi ze względu na niepełnosprawność, wiek, płeć i orientację seksualną.
Pragnę zwrócić uwagę, że projektowane przepisy prawa odnoszą się do przestępstw motywowanych nienawiścią i w żaden sposób nie zmieniają obowiązujących regulacji dotyczących możliwości przebywania określonych osób czy grup osób w przestrzeni publicznej, w tym w miejscach wymienionych w niniejszej interpelacji. Jednocześnie, jeżeli zostanie popełnione przestępstwo z nienawiści, taka okoliczność, jak np. przebywanie danej osoby w określonym miejscu, nie wyłącza odpowiedzialności sprawców za popełniony czyn, a funkcjonariusze Policji, w trakcie prowadzonych interwencji są zobowiązani do poszanowania godności osobistej każdej z osób, wobec których podejmują czynności.
Należy wskazać, że na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji[2], policjant podczas wykonywania czynności służbowych, jest uprawniony do legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 marca 2021 r.[3], celem czynności legitymowania jest „ustalenie lub potwierdzenie tożsamości oraz innych danych osoby na podstawie posiadanych przez nią dokumentów, czyli stwierdzenie faktycznej zgodności, co do tej osoby i personaliami jej przypisanymi w legalnym dokumencie. Policjant ma zatem prawo legitymować osoby, gdy ustalenie ich tożsamości, w ocenie funkcjonariusza, niezbędne jest do wykonania czynności służbowych, np. w celu identyfikacji osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia, ustalenia świadków zdarzenia powodującego naruszenie bezpieczeństwa lub porządku publicznego, poszukiwania osób zaginionych lub ukrywających się przed wymiarem sprawiedliwości, czy przebywających w pobliżu obiektów chronionych”.
Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych[4] dokumentem stwierdzającym tożsamość i obywatelstwo polskie jest dowód osobisty. Na awersie dowodu osobistego, na podstawie danych z aktu stanu cywilnego, jest zawarta informacja określająca płeć. Należy podkreślić, że podstawę do dokonania zmian w aktach stanu cywilnego poprzez naniesienie stosownych wzmianek w zakresie zmiany płci oraz podstawę do nadania nowego imienia i nazwiska oraz numeru PESEL, stanowi prawomocny wyrok sądu. Uwzględniając powyższe, w trakcie interwencji funkcjonariusz Policji podejmie adekwatne działania, ustalając płeć osoby, względem której jest ona podejmowana, na podstawie dowodu osobistego. W przypadku jego braku, płeć ustalana jest na podstawie danych uzyskanych z Rejestru Dowodów Osobistych, prowadzonego na podstawie przepisów ustawy o dowodach osobistych. Należy zaznaczyć, że zgodnie z regulacją zawartą w § 8 zarządzenia nr 805 Komendanta Głównego Policji z dnia 31 grudnia 2003 r. w sprawie „Zasad etyki zawodowej policjanta”[5], wykonując zadania służbowe policjant powinien dostosowywać swoje zachowanie do sytuacji i cech osób uczestniczących w zdarzeniu, w szczególności wieku, płci, narodowości i wyznania, a także uwzględniać uzasadnione potrzeby tych osób. Ewentualnej oceny czy w określonych okolicznościach zostało popełnione przestępstwo z nienawiści dokonuje sąd.
Mając na uwadze proponowane zmiany w przepisach prawa dotyczących przestępstw z nienawiści, w 2024 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) zleciło realizację zadania publicznego polegającego na organizacji konferencji, z modułami warsztatowymi, z zakresu przeciwdziałania mowie nienawiści, ze szczególnym uwzględnieniem cyberprzemocy. Uczestnikami konferencji byli funkcjonariusze Policji i Straży Granicznej, którzy wykonywali czynności służbowe związane z reagowaniem na zdarzenia oraz z prowadzeniem postępowań przygotowawczych obejmujących przestępstwa motywowane uprzedzeniami. Celem konferencji było podniesienie kompetencji funkcjonariuszy Policji i Straży Granicznej w zakresie identyfikacji, zapobiegania i reagowania na przypadki mowy nienawiści, ze szczególnym uwzględnieniem cyberprzemocy, również w mediach oraz mediach społecznościowych.
W 2025 r. MSWiA również planuje zlecenie realizacji zadania publicznego, którego celem będzie podniesienie kompetencji funkcjonariuszy Policji i Straży Granicznej w zakresie przeciwdziałania mowie nienawiści.
Z poważaniem
z up. Czesław Mroczek
Sekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
[1] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2024 r. poz. 17, z późn. zm.).
[2] Dz. U. z 2024 r. poz. 145, z późn. zm.
[3] Sygn. akt II KK 40/21.
[4] Dz. U. z 2022 r. poz. 671, z późn. zm.
[5] Dz. Urz. KGP z 2004 r. Nr 1, poz. 3.