w sprawie skuteczności realizacji programu pomocy psychologicznej w szkołach
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka
Warszawa, 21-02-2025
Szanowny Panie Pośle,
działania realizowane w ramach pomocy psychologiczno-psychologicznej w placówkach wychowania przedszkolnego, szkołach i placówkach lub zlecane do realizacji innym jednostkom, podlegały i podlegają kontrolom oraz ewaluacji lub działaniom badawczym oceniającym ich skuteczność.
W ramach oceny skuteczności działań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej Ministerstwo Edukacji Narodowej współpracuje z Instytutem Badań Edukacyjnych – Państwowym Instytutem Badawczym (IBE).
Przykładem tego są obecnie realizowane projekty:
W projekcie program szkoleń ma na celu podnoszenie kompetencji nauczycieli specjalistów w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia dla wszystkich grup odbiorców w szkole. Zaplanowano w nim interwencje o charakterze szkoleniowym, konsultacyjnym lub działaniowym. Wyniki badania ewaluacyjnego wskazały, że projekt przyczynił się do wzrostu wiedzy na temat edukacji włączającej oraz wzmocnienia przyjaznego klimatu w ogólnodostępnych placówkach wychowania przedszkolnego szkołach podstawowych i ponadpodstawowych. Nauczyciele specjaliści wysoko ocenili model kształcenia oparty na praktycznym uczeniu się[2].
Projekt ma na celu szkolenie nauczycieli specjalistów z zakresu oceny funkcjonalnej uczniów, co jest kluczowe dla dostosowywania form wsparcia do indywidualnych potrzeb uczniów, szczególnie z różnorodnymi trudnościami. W ramach tego projektu prowadzone są szkolenia zarówno dla nauczycieli ze szkół, jak i dla nauczycieli specjalistów z poradni psychologiczno-pedagogicznych. Ewaluacja tego projektu pokaże, czy szkolenia prowadzą do poprawy jakości ocen funkcjonalnych oraz w jakim stopniu przekłada się to na skuteczność pomocy psychologicznej i pedagogicznej udzielanej dzieciom i młodzieży.
Projekt ma na celu wspieranie doradców zawodowych i nauczycieli w kształtowaniu kompetencji uczniów, w tym osób z niepełnosprawnościami, potrzebnych na rynku pracy. Ewaluacja skuteczności działań w tym projekcie będzie obejmować analizę wpływu szkoleń na jakość doradztwa zawodowego oraz przygotowanie uczniów z różnych środowisk do samodzielnego funkcjonowania na rynku pracy.
Wszystkie wyżej wymienione projekty są monitorowane za pomocą systemu wskaźników, które obejmują, m.in.: oceny nauczycieli dotyczące jakości szkoleń i narzędzi diagnostycznych; skuteczność interwencji, mierzoną poprzez badanie zmian w wiedzy nauczycieli oraz poprawę jakości wsparcia uczniów; ocenę włączającego klimatu w szkole i dostępności edukacji, szczególnie w kontekście włączania dzieci z różnymi trudnościami do edukacji ogólnodostępnej; monitorowanie efektywności działań interwencyjnych w kontekście konkretnych przypadków uczniów; zadowolenie uczestników szkoleń i ich gotowość do wdrażania nowych strategii w pracy z uczniami.
W 2021 r., w ramach nadzoru pedagogicznego[4], przeprowadzono monitorowanie z wykorzystaniem opracowanego „Arkusza monitorowania uwzględniania zróżnicowanych potrzeb edukacyjnych uczniów w procesie kształcenia”. Arkusz został udostępniony dla dyrektorów publicznych i niepublicznych szkół na platformie nadzoru pedagogicznego[5]. Analizie poddano wyniki uzyskane od 2647 szkół. W ramach prowadzonych analiz wyodrębniono wskaźniki ilościowe i 12 wskaźników jakościowych edukacji włączającej. Na podstawie zgromadzonych danych opracowano raport[6], który został udostępniony na stronie MEN.
Ministerstwo Edukacji Narodowej, w celu zwiększenia dostępności do pomocy psychologiczno-pedagogicznej, od 1 września 2022 r. rozpoczęło wdrażanie pierwszego etapu standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów. Drugi etap wdrażania rozpoczął się 1 września 2024 r.[7] Standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Rzeczywisty wymiar etatu w jakim zatrudnieni są poszczególni nauczyciele specjaliści, powinien wynikać z potrzeb danego przedszkola lub szkoły.
Od 2025 r. zmianie uległ dotychczasowy system finansowania zadań realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego[8]. Zgodnie z ideą samorządności, subwencje ogólne z budżetu państwa będą mieć charakter jedynie uzupełniający. Rezygnacja z wyodrębniania części oświatowej subwencji ogólnej, na rzecz ustalania kwoty potrzeb oświatowych jednostek samorządu terytorialnego (dalej: JST) ma na celu uelastycznienie systemu, wzmocnienie i ustabilizowanie finansów JST oraz zwiększenie wpływu strony samorządowej na podział środków JST[9].
Począwszy od 2019 r. do podziału części oświatowej subwencji ogólnej wprowadzono dwie dodatkowe wagi na realizację działań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej. W roku 2025 wprowadzono dodatkową wagę o wartości 0,034 na pomoc psychologiczno-pedagogiczną dla dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym. Ponadto zwiększono wagę na pomoc psychologiczno-pedagogiczną dla uczniów szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży oraz ogólnokształcących szkół muzycznych I stopnia do wartości 0,053, tj. wzrost o 112% (dotychczasowa waga P57 miała wartość 0,025).
Obecnie wartości wag na realizację zadań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej prezentują się następująco: (1) 0,053 dla szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży oraz ogólnokształcących szkół muzycznych I (waga P63); (2) 0,012 dla szkół ponadpodstawowych dla dzieci i młodzieży (waga P64); (3) 0,034 dla dzieci w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych i innych formach wychowania przedszkolnego (waga P97).
Tabela 1. Wysokość środków finansowych przekazanych JST w latach 2024–2025, w ramach wag na realizację działań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
| Subwencja oświatowa/potrzeby oświatowe naliczane wagami na pomoc psychologiczno-pedagogiczną |
2024 |
2025 |
| (tys. zł) |
||
| Waga dla uczniów szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży oraz ogólnokształcących szkół muzycznych I stopnia |
673 327 |
1 573 945 |
| Waga dla uczniów szkół ponadpodstawowych dla dzieci i młodzieży |
181 857 |
181 109 |
| Waga dla dzieci w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych i innych formach wychowania przedszkolnego |
- |
501 375 |
| suma |
855 184 |
2 256 429 |
Kwota wsparcia z tytułu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w roku 2024 wyniosła 855 mln zł, a w roku 2025 – 2,256 mld zł (wzrost rok do roku o 1,4 mld zł, tj. o 164%).
Dodatkowo od 1 września 2024 r. w związku z wdrożeniem II etapu standaryzacji zwiększono zatrudnianie nauczycieli pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów lub terapeutów pedagogicznych. W roku 2024 w podziale części oświatowej subwencji ogólnej nastąpiło zwiększenie wag w zakresie standardów pomocy psychologiczno-pedagogicznej dotyczące okresu od dnia 1 września 2024 r. do dnia 31 grudnia 2024 r. (4 miesiące) w związku ze zwiększeniem standardów zatrudnienia. W roku 2025 skutek dotyczy już całego roku budżetowego (12 miesięcy). W roku 2024 z tego tytułu łącznie naliczono środki w ramach subwencji oświatowej w kwocie 2,984 mld zł na ten cel, natomiast w roku 2025 r. z tego tytułu naliczono łącznie 4,388 mld zł w ramach potrzeb oświatowych (wzrost rok do roku o ponad 1,4 mld zł, tj. o 47%).
W wyniku podejmowanych przez resort działań, w roku szkolnym 2024/2025 liczba etatów psychologów w szkołach i placówkach objętych standardem zatrudnienia specjalistów wzrosła o ponad 2,7 tys. etatów (+ 26,0%), z 10,5 tys. etatów w roku szkolnym 2023/2024 do niemal 13,3 tys. w bieżącym roku szkolnym. Ogólna liczba nauczycieli specjalistów wzrosła o ponad 4,3 tys. etatów - z 46,6 tys. (na 30.09.2023 r. ) do 53,7 tys. w bieżącym roku szkolnym (+ 15,2%).
Tabela 2. Liczba etatów nauczycieli specjalistów w 2023 r i w 2025 r.
| wg stanu na 30.09.2023 r. |
wg stanu na 30.01.2025 r. |
||
| specjalista |
etaty |
specjalista |
etaty |
| pedagog |
12 219,28 |
pedagog |
12 609,94 |
| psycholog |
10 548,30 |
psycholog |
13 294,16 |
| logopeda |
9 783,12 |
logopeda |
10 792,53 |
| terapeuta pedagogiczny |
1 960,01 |
terapeuta pedagogiczny |
2 360,25 |
| pedagog specjalny |
12 093,46 |
pedagog specjalny |
14 647,64 |
| razem |
46 604,17 |
razem |
53 704,52 |
W ramach środków subwencji oświatowej naliczonych na zadania pozaszkolne na 2024 r. (w tych wydatkach znajduje się m.in. finansowanie poradni psychologiczno-pedagogicznych) naliczono kwotę 2,2 mld zł, a w 2025 r. w ramach potrzeb oświatowych - kwotę 2,4 mld zł (wzrost. o ok. 7% w stosunku do roku poprzedniego). Zadania pozaszkolne w dużym stopniu dotyczą prowadzenia poradni psychologiczno-pedagogicznych.
Łącznie na pomoc psychologiczno-pedagogiczną na 2025 r. naliczono w ramach potrzeb oświatowych środki w wysokości ponad 9 mld zł.
Kwota potrzeb oświatowych ustalana jest na dany rok kalendarzowy i przekazywana do jednostek samorządu terytorialnego (dalej: JST) przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych. Kwota potrzeb oświatowych dla każdej JST stanowi jedną kwotę, a o sposobie jej wydatkowania[10] decyduje organ stanowiący JST.
W obecnym roku szkolnym liczba szkół bez psychologa zmniejszyła się w porównaniu do roku 2023/2024 o ok. 1,5 tys. Obecnie w ok. 3,1 tys. szkół objętych standaryzacją brakuje psychologa. W ubiegłym roku szkolnym 2023/2024 brakowało go w ok. 4,6 tys. szkół.
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w placówkach wychowania przedszkolnego, szkołach i placówkach nie jest elementem wsparcia „doraźnego”, lecz stanowi jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno-wychowawczej przedszkola, szkoły i placówki[11] (dalej „szkoła”).
Podstawą do objęcia ucznia pomocą psychologiczno-pedagogiczną jest zgłoszenie tej potrzeby do dyrektora szkoły przez ucznia, jego rodziców, nauczyciela, wychowawcę grupy wychowawczej lub specjalistę prowadzącego zajęcia z uczniem, pomoc nauczyciela czy asystenta edukacji romskiej[12].
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w szkole jest udzielana w trakcie bieżącej pracy z uczniem oraz przez zintegrowane działania nauczycieli i specjalistów. Może być także udzielana w formie zajęć[13] czy zindywidualizowanej ścieżki realizacji obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego, porad i konsultacji[14].
Niezbędnym warunkiem skutecznej realizacji potrzeb uczniów w praktyce szkolnej jest odpowiednie przygotowanie nauczycieli do pracy z dziećmi z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzebach rozwojowych i edukacyjnych. Przygotowanie to powinno odbywać się już w trakcie kształcenia nauczycieli. Nauczyciele są zobowiązani do ciągłego doskonalenia zawodowego[15], zgodnie z potrzebami szkoły. W zakresie doboru metod pracy oraz form wsparcia uczniów, nauczyciele mogą liczyć na pomoc doradców metodycznych oraz specjalistów z publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych.
Działania na rzecz doskonalenia kadr systemu oświaty realizuje m. in. Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE)[16]. Są to różnorodne formy doskonalenia, takie jak konferencje, seminaria i szkolenia, spotkania informacyjno-konsultacyjne, sieci współpracy i samokształcenia. Przygotowywane są również specjalne programy i projekty oraz publikacje do wykorzystania przez nauczycieli na każdym etapie edukacyjnym.
Przykładowe tematy szkoleń dotyczących rozpoznawania problemów psychicznych i emocjonalnych u uczniów obejmują:
W ramach projektu opracowany został model działań szkoleniowo-doradczych dla pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych, placówek doskonalenia nauczycieli, szkół i przedszkoli, kuratoriów oświaty oraz jednostek samorządu terytorialnego. Na podstawie opracowanych zgodnie z ww. modelem programów i materiałów szkoleniowych, w całej Polsce przeszkolono niemal 30 tys. kadr systemu oświaty.
W roku szkolnym 2024/2025 jednym z ustalonych przez Ministra Edukacji kierunków realizacji polityki oświatowej państwa jest „Wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego. Rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych. Podnoszenie jakości edukacji włączającej i umiejętności pracy z zespołem zróżnicowanym”. Ministerstwo przygotowało materiał dotyczący opisania zadań i roli nauczyciela psychologa w codziennej pracy, z przykładami dobrych praktyk. Poradnik został upowszechniony we wszystkich przedszkolach, szkołach i placówkach.
Wsparciem psychicznym dla uczniów ma być także edukacja zdrowotna od września 2025 r.
W ramach kompleksowego wsparcia dzieci i młodzieży w obliczu narastających problemów ze zdrowiem psychicznym, Ministerstwo Edukacji Narodowej, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia, opracowało wzór porozumienia pomiędzy szkołami a placówkami świadczącymi usługi w ramach I poziomu referencyjnego psychiatrii dzieci i młodzieży. Obowiązek współpracy placówek ochrony zdrowia ze szkołą nakłada na świadczeniodawców rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, stanowiąc tym samym kluczowy element zapewnienia prawidłowej realizacji świadczeń zdrowotnych w ramach środowiskowej opieki dla dzieci i młodzieży. Projekt porozumienia został przekazany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej do wszystkich kuratoriów oświaty z prośbą o jego upowszechnienie w szkołach i placówkach na terenie ich działania. W informacji wskazano, że wzór ułatwi zawieranie porozumień z placówkami ochrony zdrowia i umożliwi realizację wspólnych działań na rzecz uczniów – pacjentów. Zaznaczono przy tym, że dokument stanowi jedynie propozycję, a w zależności od lokalnych potrzeb, strony zawierające porozumienie mogą go modyfikować lub opracować własną wersję, dostosowaną do własnych warunków i oczekiwań.
Na mocy Zarządzenia Ministra Edukacji z 5 stycznia 2024 r.[17] ustanowiono Pełnomocnika Ministra Edukacji do spraw zdrowia psychicznego uczniów. Do zadań Pełnomocnika należy m.in. analiza przepisów prawa i rozwiązań w zakresie ochrony zdrowia psychicznego uczniów, przygotowanie propozycji rozwiązań prawnych i inicjatyw w zakresie ochrony zdrowia psychicznego uczniów, a także realizowanie działań z profilaktyki i ochrony zdrowia psychicznego uczniów w przedszkolach, szkołach i placówkach. Pełnomocnik Ministra Edukacji do spraw zdrowia psychicznego uczniów została powołana na członka Rady do spraw Zdrowia Publicznego pełniącej funkcję opiniodawczo-doradczą dla Ministra Zdrowia, w tym do spraw dotyczących oświaty w kontekście zdrowia dzieci i uczniów.
Minister Edukacji 6 września 2024 r. w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, ogłosiła otwarty konkurs ofert na realizację w latach 2024 i 2025 zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. „Zobacz emocje - realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej”. Po rozstrzygnięciu konkursu Ministra Edukacji zleciła pięciu wybranym podmiotom realizację tego zadania w latach 2024- 2025[18].
Działania podejmowane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej mają charakter systemowych rozwiązań, których celem jest podniesienie jakości pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla wszystkich dzieci i uczniów. Inicjatywy te koncentrują się na zwiększeniu dostępności do nauczycieli specjalistów, a także na zapewnieniu wysokiej jakości udzielanego przez nich wsparcia.
Współpraca Ministerstwa z uczelniami, jednostkami badawczymi oraz instytucjami szkolącymi kadrę pedagogiczną, ma na celu wdrażanie rozwiązań opartych na dowodach, które potwierdzają skuteczność podejmowanych działań. Ich celem jest wspieranie harmonijnego i zrównoważonego rozwoju dzieci i uczniów, obejmującego nie tylko osiągnięcia edukacyjne, ale także rozwój społeczno-emocjonalny i przygotowanie ich do samodzielnego życia w dorosłości.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Izabela Ziętka
Podsekretarz Stanu
[1] Projekt współfinansowany przez UNICEF. Opis projektu: https://ibe.edu.pl/pl/szkola-dostepna-dla-wszystkich-opis-projekt
[2] Koncepcja badania opierała się na ewaluacji opartej na teorii (Theory-Based Evaluation – TBE).
[3] Opis projektu: https://ibe.edu.pl/pl/opis-wspieranie-dostepnosci-edukacji-dla-dzieci-i-mlodziezy. Projekt współfinansowany z programu FERS.
[4] W związku z kierunkiem polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2020/2021 pn. „Zapewnienie wysokiej jakości kształcenia oraz wsparcia psychologiczno – pedagogicznego wszystkim uczniom z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych”.
[5] www.seo2.npseo.pl w okresie: listopad 2020 – marzec 2021.
[7] Art. 42d ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986, z późn. zm.).
[8] Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1572, z późn. zm.).
[9] Podział potrzeb oświatowych został dokonany na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 18 grudnia 2024 w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych jednostek samorządu terytorialnego w 2025 roku (Dz. U. z 2024 r. poz. 1930).
[10] Zgodnie z art. 9 ust. 2 ww. ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego.
[11] Art. 109 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.).
[12] § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798).
[13] Np. rozwijających uzdolnienia, zajęć, innych zajęć terapeutycznych.
[14] § 6 ust.1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach.
[15] Art. 70 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe.
[16] Publiczna placówka doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzona przez Ministra Edukacji
[17] Dziennik Urzędowy Ministra Edukacji Narodowej z 2024 r. poz.4.