w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla uczniów
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka
Warszawa, 17-01-2025
Szanowni Państwo Posłowie,
Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN) podejmuje szereg działań na rzecz podnoszenia zwiększenia dostępności do pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolach, szkołach i placówkach oraz dbałości o zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. W ramach tych działań wdrażane są liczne inicjatywy i projekty, które obejmują m. in.:
1 września 2024 r. wszedł w życie II etap[1] standaryzacji zatrudnienia nauczycieli specjalistów w przedszkolach i szkołach. Standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Zatrudnienie nauczycieli specjalistów jest na bieżąco monitorowane za pośrednictwem Systemu Informacji Oświatowej (SIO). Dla szkół i organów prowadzących przygotowano w SIO specjalne raporty w tym zakresie. Dzięki wprowadzonym zmianom w przepisach łączna liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła z 21 923,67 etatów w roku szkolnym 2021/2022 do 53 229,89 etatów w roku szkolnym 2024/2025[2]. W związku z powyższym, na przestrzenie dwóch lat nastąpił wzrost etatów nauczycieli specjalistów o 31 306,22 etatów, co stanowi wzrost o ponad 142%.
Według stanu na 31 grudnia 2024 r. w niemal 80% szkół podstawowych i ponadpodstawowych objętych standaryzacją zatrudnienia nauczycieli specjalistów, pracuje psycholog.
Tabela nr 1. Stan zatrudnienia nauczycieli psychologów w podziale na województwa na dzień 31 grudnia 2024 r.
| województwo |
jest psycholog |
brak psychologa |
razem liczba szkół |
| dolnośląskie |
810 |
205 |
1 015 |
| kujawsko-pomorskie |
691 |
167 |
858 |
| lubelskie |
885 |
162 |
1 047 |
| lubuskie |
296 |
98 |
394 |
| łódzkie |
763 |
290 |
1 053 |
| małopolskie |
1 416 |
308 |
1 724 |
| mazowieckie |
1 836 |
410 |
2 246 |
| opolskie |
387 |
56 |
443 |
| podkarpackie |
873 |
294 |
1 167 |
| podlaskie |
331 |
158 |
489 |
| pomorskie |
768 |
164 |
932 |
| śląskie |
1 466 |
236 |
1 702 |
| świętokrzyskie |
518 |
91 |
609 |
| warmińsko-mazurskie |
461 |
163 |
624 |
| wielkopolskie |
1 179 |
337 |
1 516 |
| zachodniopomorskie |
472 |
164 |
636 |
| razem |
13 152 |
3 303 |
16 455 |
W celu wspierania podnoszenia kompetencji w obszarze edukacji włączającej kadr systemu oświaty, MEN przygotowało, we współpracy z uczelniami, ofertę bezpłatnych studiów podyplomowych dla nauczycieli. Aktualnie trwa już druga edycja takich studiów na kierunkach:
W 2024 r., w ramach trzeciej edycji, uruchomione zostały studia podyplomowe na wyżej wymienionych kierunkach oraz czterosemestralne studia podyplomowe doskonalące na kierunku pn. „Polski język migowy dla nauczycieli”, skierowane do nauczycieli szkół i placówek specjalnych, którzy na co dzień pracują z uczniami niesłyszącymi.
Nauczyciele mogą korzystać z licznych szkoleń, których celem jest podnoszenie ich kompetencji zawodowych oferowanych przez placówki doskonalenia nauczycieli[6], w tym centralną placówkę doskonalenia nauczycieli jaką jest Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE)[7],. Oferta doskonalenia obejmuje m. in. rozpoznawanie potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów, w tym uwarunkowanych problemami w zakresie zdrowia psychicznego udzielanie wsparcia psychologiczno-pedagogicznego oraz prowadzenie skutecznych interwencji kryzysowych, szczególnie w sytuacji stygmatyzacji dzieci i uczniów z zaburzeniami psychicznymi.
W roku szkolnym 2024/2025[8] jednym z ustalonych przez Ministra Edukacji kierunków realizacji polityki oświatowej państwa jest „Wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego. Rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych. Podnoszenie jakości edukacji włączającej i umiejętności pracy z zespołem zróżnicowanym”. Ustalony kierunek ma na celu zapewnienie wysokiej jakości edukacji w zróżnicowanym środowisku przedszkola/szkoły/placówki. Nadrzędnym celem jest stworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska społecznego, sprzyjającego uczestnictwu i dostępności oraz włączaniu w nie wszystkich dzieci/uczniów. Istotną rolę mają tu do spełnienia nauczyciele specjaliści, w tym nauczyciel psycholog.
Ministerstwo przygotowało materiał dla przedszkoli, szkół i placówek, w którym opisano zadania i rolę nauczyciela psychologa, które wynikają m. in. z przepisów ustawy z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów[9], ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe i rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach[10]. W materiale przedstawiono wynikające z doświadczeń jednostek systemu oświaty sposoby realizacji tych zadań, które mogą stanowić wsparcie w efektywnym organizowaniu pracy na stanowisku nauczyciela psychologa. Odpowiednia do potrzeb dziecka/ucznia sieć wsparcia społecznego jest istotnym czynnikiem ochronnym przed rozwojem zaburzeń psychicznych, dlatego istotne jest włączanie w działania na rzecz dziecka innych nauczycieli, rodziców i samych uczniów, a jeśli zajdzie taka potrzeba, również specjalistów z innych sektorów. Rezultaty pracy nauczyciela psychologa w środowisku przedszkola/szkoły/placówki zależą nie tylko od jego osobistej motywacji, lecz od współpracy wielu osób, w tym kadry zarządzającej i organów prowadzących poszczególne jednostki oświaty, dlatego materiał adresowany jest nie tylko do samych psychologów, ale także dyrektorów przedszkoli i szkół, przedstawicieli organu prowadzącego oraz kuratorium oświaty.
Celem zadania było podniesienie jakości pracy z dzieckiem, uczniem i rodziną w zakresie pomocy psychologicznej w publicznych i niepublicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych, w tym specjalistycznych oraz w przedszkolach, szkołach i placówkach. W ramach zadania powstały produkty pn.:
Ww. materiały wykorzystywane są w projekcie pn. „Budowa skoordynowanego systemu pomocy specjalistycznej opartego na Specjalistycznych Centrach Wspierających Edukację Włączającą”[13] (SCWEW). Istotnym elementem działań zaplanowanych w projekcie jest zadbanie o dobrostan nauczycieli na co dzień pracujących z uczniami poprzez wykorzystanie superwizji do rozwijania samoświadomości w zakresie własnej praktyki pedagogicznej, wiedzy i umiejętności w zakresie zapobiegania i radzenia sobie w trudnych sytuacjach, ale także zapewnienie odpowiedniego wsparcia psychicznego i wymiany doświadczeń z innymi nauczycielami.
Projekt ten realizowany jest przez Instytut Badań Edukacyjnych we współpracy z UNICEFF, MEN, uczelniami i organizacjami pozarządowymi. Jego głównym celem jest podniesienie kompetencji nauczycieli specjalistów w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia dla wszystkich grup odbiorców (dzieci/uczniów, rodziców, nauczycieli).
W projekcie realizowane są działania wspierające dobrostan dzieci i młodzieży oraz podnoszące jakość edukacji włączającej poprzez rozwijanie kompetencji nauczycieli do pracy z zespołem zróżnicowanym. Ponad 1120 nauczycieli specjalistów w projekcie realizuje rolę Doradców ds. Dostępności Uczenia się (DDU) i działa na rzecz dostępnego środowiska uczenia się w swoich placówkach. Ważnym ich zadaniem jest wspieranie innych nauczycieli i rodziców w formie doradztwa, mentoringu, ale również bezpośrednie udzielanie pomocy psychologiczno– pedagogicznej dzieciom i uczniom. Specjaliści uczestniczący w projekcie mają możliwość skorzystania z bezpłatnych form doskonalenia zawodowego, dostęp do wsparcia metodycznego, narzędzi do oceny funkcjonowania uczniów oraz sprawdzonych metod i strategii reagowania na sytuacje trudne i problemowe. Dobrze przygotowani specjaliści stanowią wsparcie nie tylko dla innych nauczycieli w ich codziennej pracy, ale również dla rodziców dzieci i uczniów. Finalnie zrealizowany zostanie cel, jakim jest przygotowanie liderów spośród tej grupy, którzy zdobytą wiedzą będą się mogli dzielić z innymi nauczycielami i pełnić rolę doradców metodycznych. Nauczyciele specjaliści sprawdzą się w roli doradców, konsultantów, inicjatorów pracy kooperatywnej, organizatorów szeroko zakrojonych działań w społecznościach szkolnych i przedszkolnych. Końcowymi odbiorcami tej pracy będą dzieci, uczniowie i ich rodzice. W projekcie przygotowano pięć programów, w tym program dotyczący ochrony zdrowia psychicznego oraz zapobiegania zaburzeniom psychicznym dzieci i młodzieży.
Celem projektu jest budowanie skoordynowanego systemu pomocy specjalistycznej realizowanej przez przedszkola, szkoły, placówki specjalne dla przedszkoli i szkół ogólnodostępnych w zakresie pracy w środowisku zróżnicowanym pod względem potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci i młodzieży. Projekt jest odpowiedzią na zdiagnozowane potrzeby wsparcia nauczycieli przedszkoli i szkół[16]. Realizatorem projektu o wartości 220 mln zł jest Ośrodek Rozwoju Edukacji. W roku 2024/2025 planowane jest ogłoszenie konkursu na kolejnych 40 (z docelowych 285) SCWEW.
Celem projektu jest wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży, a także rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi/uczniami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych. W ramach projektu opracowane zostały m. in. materiały metodyczne dotyczące projektowania uniwersalnego w edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem działań ukierunkowanych na podtrzymywanie uważności i motywacji uczniów. W projekcie opracowane zostaną m.in. narzędzia do oceny i wspierania dobrostanu uczniów i uczennic.
Celem projektu, który realizowany jest przez MEN we współpracy ze Szkołą Główną Handlową, jest wypracowanie, wspólnie z poradniami oraz ich organami prowadzącymi, koncepcji rozwoju poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego w celu poprawy jakości i dostępności świadczonego przez te instytucje wsparcia. Wypracowane kierunki rozwoju będą następnie wdrażane w ramach projektów towarzyszących, w których planowane jest wsparcie – finansowe i merytoryczne – poradni psychologiczno-pedagogicznych. Projektowi będzie towarzyszyć 16 projektów (po jednym w każdym województwie), w ramach których do publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych zostaną przekazane środki finansowe w postaci grantów, które będą miały wesprzeć wdrażanie zmian w tych instytucjach.
Celem projektu jest stworzenie sytemu informatycznego, wspierającego realizację zadań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej, w szczególności w poradniach psychologiczno-pedagogicznych. System jest opracowywany we współpracy z wybranymi poradniami. Zakłada się, że będzie on obejmować m. in. dostęp do narzędzi diagnostycznych oraz funkcjonalności wspierające funkcjonowanie poradni, w tym kontakt z osobami będącymi klientami poradni. Projekt realizowany jest od czerwca 2024 r. przez Centrum Informatyczne Edukacji w partnerstwie z MEN.
Szkoła ma możliwość działań na wszystkich poziomach profilaktyki, dlatego odgrywa ważną rolę w zapobieganiu kryzysom psychicznym dzieci i młodzieży. W realizacji powyższych działań szkoły mogą korzystać z „Bazy rekomendowanych programów profilaktycznych o wysokiej jakości naukowej i skuteczności”, sklasyfikowanych w czterech obszarach:
ORE upowszechnia na swojej stronie internetowej materiały dla nauczycieli i rodziców, dzięki którym mogą oni zwiększać swoje kompetencje z obszaru profilaktyki zdrowia psychicznego. W zakładce Wychowanie i profilaktyka znajduje się szereg bezpłatnych materiałów m.in. na temat ucznia z zaburzeniami psychicznymi w szkole, kryzysu dorastania, ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży w szkole, depresji, zaburzeń tikowych czy zaburzeń lękowych[20], a także informacje na temat bazy programów rekomendowanych, skierowanych do dzieci i młodzieży w różnym wieku.
Odpowiednia do potrzeb dziecka/ucznia sieć wsparcia społecznego jest istotnym czynnikiem ochronnym przed rozwojem zaburzeń psychicznych. MEN, we współpracy z Fundacją Rozwoju Systemu Edukacji w ramach działania FERS.05.01 Innowacje społeczne, realizuje projekt wparcia rówieśniczego w zakresie zdrowia psychicznego młodzieży. Głównym celem projektu jest opracowanie i przetestowanie w szkołach ponadpodstawowych metody wsparcia dla uczniów i uczennic w kryzysach psychicznych, opartej o wsparcie rówieśnicze, tzw. metodę peer support.
W ramach Narodowego Programu Zdrowia Minister Edukacji zlecił 5 organizacjom pozarządowym realizację w latach 2024 i 2025 zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. ZOBACZ EMOCJE – realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej. Przedmiotem konkursu było zadanie polegające na przygotowaniu i przeprowadzeniu w szkołach i placówkach programów z zakresu psychoedukacji jako procesu, w ramach którego nabywa się wiedzę na temat funkcjonowania umysłu i emocji oraz uczy się skutecznych strategii radzenia sobie z trudnościami.
Wdrożone działania w szkołach i placówkach uczestniczących w programie działania będą sprzyjać:
Programy będą uwzględniały szkolenia dla uczniów, ich rodziców, nauczycieli i dyrektorów szkół i placówek z zakresu:
Program, realizowany w ramach Działania 5.5. Świadome i odpowiedzialne rodzicielstwo – działania edukacyjne dla młodzieży szkół ponadpodstawowych (Program kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”, może stać się pomocą w zrozumieniu dochodzenia do dorosłości, wspierając młodzież w procesie przygotowania do podejmowania decyzji odnośnie związków, budowania relacji, wzmacniania więzi, zwiększenia kompetencji psychospołecznych oraz rozpoznawania i radzenia sobie z emocjami.
Standardy zostały przekazane 19 grudnia 2024 r. do wszystkich szkół i placówek. Autorami standardów są ekspertki z Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym: Lucyna Kicińska i Małgorzata Łuba.
Standardy były konsultowane z przedstawicielami Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Psychologów oraz dr n. m. Aleksandrą Lewandowską, Konsultantką krajową w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, która podkreśliła ich istotne znaczenie w podnoszeniu wiedzy oraz kompetencji nauczycieli, nauczycieli specjalistów zarówno w odniesieniu do zapobiegania zachowaniom samobójczym u dzieci i młodzieży, jak i wdrożeniu adekwatnego wsparcia dla ucznia w kryzysie.
Edukacja i zdrowie należą do najważniejszych obszarów odpowiedzialności państwa. Mając powyższe na względzie uprzejmie informuję, że MEN kończy prace nad projektem podstawy programowej kształcenia ogólnego w zakresie nowego przedmiotu „edukacja zdrowotna” dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych.
Potrzeba wprowadzenia do polskiego systemu edukacji nowego przedmiotu, w ramach którego nauczano by o zdrowiu, była wielokrotnie podnoszona w ostatnich latach przez Ministerstwo Zdrowia oraz licznych ekspertów. Uzupełnienie podstaw programowych i ramowych planów nauczania o przedmiot dotyczący zdrowia jest konieczne także w świetle aktualnych wyzwań cywilizacyjnych oraz sytuacji w obszarze zdrowia publicznego. W sytuacji pogarszających się wskaźników zdrowia całej populacji, istotne są systemowe działania edukacyjne, mające na celu rozwijanie umiejętności troski o holistycznie rozumiane zdrowie. Edukacja zdrowotna to wieloetapowy, wielopłaszczyznowy i interdyscyplinarny proces prowadzący do budowania tzw. „alfabetyzmu zdrowotnego”, czyli wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, które pozwalają na trafne rozpoznawanie potrzeb zdrowotnych własnych i otoczenia oraz podejmowanie odpowiednich działań naprawczych czy profilaktycznych.
Kluczowe jest tu wykorzystanie aktualnej wiedzy opartej na dowodach naukowych oraz wieloletnich doświadczeń z realizacji edukacji i profilaktyki zdrowotnej w Polsce oraz innych krajach. Mając to na uwadze, w zgodnej ocenie Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Sportu i Turystyki, konieczne jest zapewnienie uczniom, na odpowiednim etapie edukacji, dostępu do rzetelnej wiedzy na temat szeroko rozumianego zdrowia, w tym profilaktyki, realizowanej w formie odrębnego i holistycznie ujmującego problematykę zdrowia przedmiotu, którego celem będzie również kształtowanie postaw i umiejętności w zakresie systematycznego monitorowania zdrowia i stosowania podstawowej profilaktyki zdrowotnej.
Treści nauczania tego przedmiotu edukacja zdrowotna obejmują dziesięć działów, które odzwierciedlają sfery funkcjonowania człowieka (Dział V dotyczy zdrowia psychicznego).
Od maja 2024 r. MEN we współpracy z Instytutem Badań Edukacyjnych prowadzi prace analityczne i badawcze, które są nakierowane na przygotowanie systemowej zmiany podstaw programowych kształcenia ogólnego, począwszy od wychowania przedszkolnego aż do kształcenia ponadpodstawowego w poszczególnych typach szkół. Opracowany w grudniu 2024 r. „profil absolwenta” jest punktem wyjścia do wprowadzania zmian w polskim systemie edukacji, a także w podstawach programowych, których wdrożenie planowane jest sukcesywnie od roku szkolnego 2026/2027.
Informacje i aktualności dotyczące projektu są dostępne na stronie internetowej Instytutu Badań Edukacyjnych (link do strony projektu: https://www.ibe.edu.pl/pl/profilabsolwenta).
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Izabela Ziętka
Podsekretarz Stanu
[1] Art. 42d ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986 oraz z 2023 r. poz. 1672).
[2] Według stanu SIO na 02.01.2025 r.
[3] Studia umożliwiające zdobycie kwalifikacji do prowadzenia zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz zajmowania stanowiska nauczyciela pedagoga specjalnego w przedszkolu ogólnodostępnym i integracyjnym.
[4] Studia umożliwiające zdobycie kwalifikacji do zajmowania stanowiska pedagoga specjalnego w przedszkolu i szkole ogólnodostępnej i integracyjnej.
[5] Studia adresowane do osób z tytułem magistra psychologii, które nie posiadają przygotowania pedagogicznego i chcą uzyskać takie przygotowanie.
[6] https://www.gov.pl/web/edukacja/placowki-doskonalenia-nauczycieli
[7] https://szkolenia.ore.edu.pl/
[8] Kierunek realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2024/2025 ustalony na podstawie art. 60 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.).
[9] Dz. U. z 2019 r. poz. 1026.
[10] Dz. U. z 2023 r. poz. 1798.
[11] Ówczesna nazwa urzędu: Ministerstwo Edukacji i Nauki.
[12] Ogłoszenie Ministra Edukacji I Nauki z 3 sierpnia 2022 r. o otwartym konkursie ofert na realizację w 2022 roku zadania z zakresu zdrowia publicznego pn. Pozytywna szkoła - realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej – III edycja.
[13] Na podstawie Decyzji Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 marca 2024 roku.
[14] https://ibe.edu.pl/pl/szkola-dostepna-dla-wszystkich-opis-projektu
[16] Więcej informacji na: https://www.ore.edu.pl/2024/04/budowa-skoordynowanego-systemu-pomocy-specjalistycznej-opartego-na-specjalistycznych-centrach-wspierajacych-edukacje-wlaczajaca-o-projekcie/
[17] https://www.ibe.edu.pl/pl/opis-wspieranie-dostepnosci-edukacji-dla-dzieci-i-mlodziezy
[18] https://fersdlaporadni.sgh.waw.pl/
[20] https://www.ore.edu.pl/2020/06/zdrowie-psychiczne-dzieci-i-mlodziezy-poradniki-dla-nauczycieli-i-rodzicow/
https://www.ore.edu.pl/2021/11/poradnik-postwencja-w-szkole/
https://suicydologia.org/publikacje/