Odpowiedź na interpelację nr 7490

w sprawie ratownictwa górskiego - etatyzacji, wynagradzania, przywilejów oraz inwestycji

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Wiesław Leśniakiewicz

Warszawa, 20-02-2025

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na interpelację numer 7490 Pani Poseł Iwony Małgorzaty Krawczyk w sprawie ratownictwa górskiego – etatyzacji, wynagradzania, przywilejów oraz inwestycji, uprzejmie przedstawiam poniższe informacje.

Górskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (GOPR) i Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (TOPR) są niezależnymi stowarzyszeniami, których sposób finansowania reguluje ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach^[1]. Powyższe organizacje samodzielnie określają w statucie cele swojego działania, wśród których GOPR i TOPR wskazały m.in. niesienie pomocy w górach osobom, których zdrowie lub życie jest zagrożone.

W ustawie z dnia 18 sierpnia 2011 r. o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich^[2], dokonano podziału na ratownictwo górskie i ratownictwo na zorganizowanych terenach narciarskich (ratownictwo narciarskie), określając legalne definicje tych pojęć. W tym miejscu należy zauważyć, że minister właściwy do spraw wewnętrznych sprawuje nadzór tylko nad ratownictwem górskim.

Z uwagi na fakt, że zgodnie z ustawą ratownictwo górskie mogą wykonywać podmioty, które w drodze decyzji administracyjnej uzyskają zgodę ministra właściwego do spraw wewnętrznych na wykonywanie takich zadań, GOPR i TOPR wystąpiły z wnioskami o wydanie przedmiotowych decyzji. W wyniku postępowania administracyjnego ww. stowarzyszenia stały się podmiotami uprawnionymi do wykonywania ratownictwa górskiego^[3].

W tym miejscu należy wyjaśnić, że minister właściwy do spraw wewnętrznych sprawuje nadzór nad ratownictwem górskim, natomiast nie nad stowarzyszeniami (tj. nad GOPR i TOPR). Powyższe oznacza, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (SWiA) sprawuje nadzór tylko nad tą częścią działań organizacji, która jest związana z działaniami ratowniczymi w górach. Z kolei nadzór formalno-prawny nad stowarzyszeniami, zgodnie z ustawą Prawo o stowarzyszeniach, należy do starosty właściwego ze względu na siedzibę stowarzyszenia – w przypadku TOPR i GOPR do starosty tatrzańskiego^[4].

Jednocześnie warto zauważyć, że stowarzyszenia (w tym GOPR i TOPR) mogą pozyskiwać środki finansowe z różnych źródeł:

• dotacji celowych od jednostek samorządu terytorialnego;
• środków od sponsorów;
• spadków i darowizn;
• 1,5% podatku na rzecz Organizacji Pożytku Publicznego;
• składek członkowskich;
• zysku z działalności gospodarczej;
• korzyści z nieodpłatnej pracy swoich członków.

Dodatkowo, stowarzyszenia będące podmiotami uprawnionymi do wykonywania ratownictwa górskiego (tj. TOPR i GOPR) otrzymują na podstawie art. 17 ustawy:

• dotacje z części budżetu państwa, której dysponentem jest minister właściwy do spraw wewnętrznych na realizację powierzanych corocznie zadań publicznych związanych z utrzymaniem gotowości ratowniczej z zakresu ratownictwa górskiego;
• 15% wpływów z opłat za wstęp do parku narodowego lub na niektóre jego obszary, na terenie którego działa podmiot uprawniony do wykonywania ratownictwa górskiego;
• opcjonalnie dotacje celowe od jednostek samorządu terytorialnego,

z zastrzeżeniem, że przedmiotowe dotacje są przeznaczone tylko na ratownictwo górskie.

Odnosząc się do zagadnienia dotyczącego liczby zawodowych ratowników w strukturach GOPR i TOPR należy zauważyć, że Minister SWiA nie jest pracodawcą dla osób zatrudnionych w ww. organizacjach, które są niezależnymi ochotniczymi stowarzyszeniami i samodzielnie podejmują decyzje o zatrudnianiu osób.

Niemniej, jeżeli pokrywają koszty zatrudnienia osób na etatach w ramach środków pochodzących z dotacji celowej z budżetu Ministra SWiA^[5], wówczas planując zatrudnienie muszą uwzględniać limity corocznie planowane w ustawie budżetowej kwot na dotacje celowe na „Zadania ratownictwa górskiego i wodnego – dotacja celowa dla jednostek ratownictwa górskiego i wodnego”.

Natomiast ze sprawozdań rocznych podmiotów uprawnionych do wykonywania ratownictwa górskiego z wykonania zadań publicznych zlecanych umowami wynika, że w działaniach ratowniczych w górach systematycznie bierze udział około 1100 ratowników górskich ochotników, posiadających uprawnienia ratownicze lub instruktorskie w zakresie ratownictwa górskiego oraz specjalistyczną wiedzę z zakresu technik ratownictwa górskiego i topografii.

Obecnie ze środków dotacji z budżetu MSWiA są pokrywane koszty utrzymania:

• w ramach umowy podpisanej z GOPR - 123,5 etatu ratowniczego oraz 12 etatów administracyjnych (ze sprawozdania za 2024 r. wynika, że organizacja zatrudnia 12 osób na stanowiskach administracyjnych i 142 ratowników górskich – dzieląc etaty. Działania ratownicze w górach realizowało również 852 ratowników ochotników);
• w ramach umowy podpisanej z TOPR pokrywane są koszty 43 etatów ratowniczych oraz 4 etatów administracyjnych. TOPR dodatkowo ze środków z innych źródeł w ciągu roku zatrudnia od 5 do 7 ratowników na pełen etat na czas określony w zależności od potrzeb. Działania ratownicze ochotniczo realizowało w 2024 r. 197 ratowników.

Środki na utrzymanie etatów ratowniczych systematycznie wzrastają zarówno w ramach dotacji przekazywanych GOPR, jak i TOPR.

W poniższej tabeli przedstawiono zmiany w liczbie etatów utrzymywanych z dotacji w poszczególnych organizacjach oraz kwoty przekazane na wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia na etat ratowników w 2015 r. oraz 2024 r. W zestawieniu nie uwzględniono kwot wydatków pochodnych od wynagrodzeń, które są również pokrywane z dotacji.

Jednocześnie pragnę wskazać, że w planie wydatków części 42 – Sprawy wewnętrzne na 2025 r., w dziale 754 – Bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa, rozdziale 75415 – Zadania ratownictwa górskiego i wodnego została ujęta kwota dotacji w łącznej wysokości 34 956 tys. zł. W ramach ww. kwoty dla organizacji realizujących zadania ratownictwa górskiego przeznaczono 34 806 tys. zł.

W związku z powyższym, na podstawie art. 17 ustawy w związku z art. 11 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie^[6] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, jak co roku, zlecił w trybie pozakonkursowym, podmiotom uprawnionym do wykonywania ratownictwa górskiego, zadania z zakresu ratownictwa górskiego. W styczniu 2025 r. podpisano jedną umowę z GOPR oraz dwie umowy z TOPR, w tym:

1. GOPR – na kwotę 21 136 tys. zł, na zadanie pn. „Zapewnienie gotowości ratowniczej na terenie Polski Południowej i realizacja zadań z zakresu ratownictwa górskiego”. Zestawienie kosztów realizacji zadania przedstawiono w poniższej tabeli.

2. TOPR – 13 670 tys. zł, z tego na zadania:

1. „Wykonywanie zadań z zakresu ratownictwa górskiego określonych w ustawie o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich na terenie Tatr oraz Pasma Spisko-Gubałowskiego, w celu zapewnienia warunków bezpieczeństwa osób przebywających w górach poprzez utrzymanie gotowości kadry ratowników górskich, utrzymanie obsługi administracyjnej oraz opracowywanie i udostępnianie komunikatów lawinowych” – 7 667,4 tys. zł. Zestawienie kosztów realizacji zadania przedstawiono w poniższej tabeli.

2. „Wykonywanie zadań z zakresu ratownictwa górskiego określonych w ustawie o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich poprzez utrzymanie gotowości operacyjnej śmigłowca ratowniczego będącego w dyspozycji TOPR oraz wykonywanie z jego użyciem ratownictwa górskiego na obszarze Tatr, Pasma Spisko-Gubałowskiego, oraz na wezwanie innych służb na obszarach górskich w szczególności południowej Małopolski” – 6 002,6 tys. zł. Zestawienie kosztów realizacji zadania przedstawiono w poniższej tabeli.

Dodatkowo warto wskazać, że przewidziana przez ustawodawcę forma finansowania ww. zadań, tj. dotacja celowa, została zdefiniowana w art. 127 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych^[7] jako środki przeznaczone na finansowanie lub dofinansowanie określonych zadań, w tym przypadku zadań z zakresu ratownictwa górskiego. Bezpośrednie lub pośrednie powiązanie środków z danym celem odróżnia dotację celową od dotacji podmiotowych (art. 131 ustawy o finansach publicznych). W rezultacie powyższego należy stwierdzić, że w zakresie finansowania przez Ministra SWiA ratownictwa górskiego, ustawodawca nie dopuścił możliwości udzielania dotacji podmiotowych, tj. kalkulowanych w oparciu o bieżące potrzeby danej jednostki. Przyjęta przez ustawodawcę forma dotacji celowej dopuszcza zatem finansowanie w całości takich wydatków, które w całości bezpośrednio lub pośrednio wiążą się z finansowanym zadaniem, tj. ratownictwem górskim, a nie innymi przedsięwzięciami realizowanymi przez podmioty, którym minister zlecił zadanie do realizacji.

W ramach zadań z zakresu ratownictwa górskiego (zgodnie z art. 17 ust. 6 ustawy), mogą być finansowane następujące przedsięwzięcia: utrzymanie gotowości ratowniczej; prowadzenie działań ratowniczych; organizowanie i prowadzenie szkoleń ratowników górskich oraz psów ratowniczych, w tym psów lawinowych; opracowywanie i udostępnianie komunikatu lawinowego; utrzymanie śmigłowca ratowniczego wraz z załogą lotniczo-techniczną będącego w dyspozycji podmiotu uprawnionego do wykonywania ratownictwa górskiego, przeznaczonego w szczególności do działań ratownictwa górskiego w Tatrach oraz na terenie południowej Małopolski i prowadzenie dokumentacji wypadków.

W odniesieniu do zawartej w wystąpieniu Pani Poseł kwestii rozważenia nabycia śmigłowca z przeznaczeniem wsparcia akcji ratowniczych Sudeckiej i Karkonoskiej grupy regionalnej GOPR należy wskazać, że do Ministerstwa SWiA są zgłaszane potrzeby w przedmiotowym zakresie ze strony różnych organizacji ratowniczych. Sama inicjatywa jest bardzo cenna. W tym miejscu warto jednak wyjaśnić, że wymagałoby to zapewnienia na ten cel środków finansowych. Ponadto, powyższe w latach następnych wiązałoby się z koniecznością zabezpieczenia finansowania na utrzymanie i eksploatację takiego śmigłowca. Należy jednocześnie wskazać, że obowiązujące przepisy prawa umożliwiają utrzymanie śmigłowca ratowniczego wraz z załogą lotniczo-techniczną będącego w dyspozycji podmiotu uprawnionego do wykonywania ratownictwa górskiego, przeznaczonego w szczególności do działań ratownictwa górskiego w Tatrach oraz na terenie południowej Małopolski^[8].

Ponadto, należy zauważyć, że w planie wydatków części 42 – Sprawy wewnętrzne na 2025 r., w dziale 754, rozdziale 75415 nie zaplanowano dotacji celowych z budżetu państwa na finansowanie lub dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji budowlanych lub zakupów inwestycyjnych.

Odnosząc się do kwestii wysokości wynagrodzeń zawodowych ratowników górskich, należy podkreślić, że zarówno TOPR, jak i GOPR samodzielnie zatrudniają pracowników i same określają politykę płacową, w związku powyższym Ministerstwo SWiA nie posiada szczegółowych danych dotyczących rozpiętości wynagrodzeń w ww. podmiotach. Jednocześnie informuję, że z dotacji Ministra SWiA jest pokrywane średnie miesięczne wynagrodzenie (brutto) ratowników górskich zatrudnionych w GOPR na poziomie 9 187 zł i 11 419 zł w TOPR.

Natomiast w odniesieniu do zagadnienia dotyczącego wieku emerytalnego wskazanej grupy osób należy zauważyć, że ratownicy górscy zatrudnieni na etacie do realizacji działań ratowniczych w górach przez GOPR lub TOPR – stosownie do przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych^[9] – mogą skorzystać z przywileju wcześniejszej emerytury przewidzianej przepisami ww. ustawy. Ratownicy górscy mogą ubiegać się o przyznanie emerytury pomostowej na 10 lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, czyli w przypadku kobiet w wieku 50, a mężczyzn – 55 lat (art. 10 pkt 1 ustawy). Pozostałymi warunkami, jakie należy spełnić, by uzyskać przedmiotowe świadczenie są:

1. posiadanie co najmniej 10-letniego okresu pracy jako członek zawodowych ekip ratownictwa górskiego;
2. posiadanie okresu składkowego i nieskładkowego, ustalonego na zasadach określonych w art. 5–9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych^[10], wynoszącego co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn;
3. wykonywanie po dniu 31 grudnia 2008 r. pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze;
4. urodzenie się po dniu 31 grudnia 1948 r.

W aktualnym stanie prawnym ratownicy górscy posiadają zatem ponownie prawo do przechodzenia na emeryturę w warunkach skróconego wieku emerytalnego. Jednocześnie informuję, że Ministerstwo SWiA nie gromadzi informacji dotyczących wieku ratowników górskich.

Przedstawiając powyższe należy podkreślić, że Minister SWiA, stosownie do przepisów ustawy zapewnia finansowanie ratownictwa górskiego, zlecając TOPR i GOPR zadania publiczne z zakresu ratownictwa górskiego udzielając jednocześnie ww. organizacjom na realizację przedmiotowych zadań dotacji celowej^[11]. Wysokość udzielonej danej organizacji dotacji zależna jest od wysokości środków finansowych przewidzianych w danym roku w budżecie państwa na ratownictwo górskie oraz oferty na zlecenie zadań publicznych z zakresu ratownictwa górskiego złożonej przez daną organizację, rodzaju zaplanowanych w niej działań z zakresu ratownictwa górskiego oraz ich kosztów.

Z poważaniem

z up. Wiesław Leśniakiewicz
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

^[1] Dz. U. z 2020 r. poz. 2261.

^[2] Dz. U. z 2023 r. poz. 1154, z późn. zm., dalej: ustawa.

^[3] Zgodnie z ustawą, przez pojęcie „góry” rozumie się tylko obszar Beskidu Niskiego, Beskidu Wyspowego, Beskidu Średniego, Beskidu Sądeckiego, Beskidu Żywieckiego, Beskidu Małego, Beskidu Śląskiego, Bieszczadów, Gorców, Pienin, Sudetów Wschodnich, Sudetów Środkowych, Sudetów Zachodnich, Tatr, pasma Spisko-Gubałowskiego oraz Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej z wyłączeniem obszarów jednostek osadniczych i dróg publicznych.

^[4] Oba stowarzyszenia mają siedzibę w Zakopanem.

^[5] W ramach corocznie podpisywanych umów na realizację zadań publicznych.

^[6] Dz. U. z 2024 r. poz. 1491, z późn. zm.

^[7] Dz. U. z 2024 r. poz. 1530, z późn. zm.

^[8] Art. 17 ust. 6 pkt 5 ustawy.

^[9] Dz. U. z 2024 r. poz. 1696, z późn. zm.

^[10] Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, z późn. zm.).

^[11] W ramach których może być między innymi sfinansowane utrzymanie kadry ratowniczej.