w sprawie przeciwdziałania uzależnieniu cyfrowemu dzieci i młodzieży
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer
Warszawa, 07-03-2025
Szanowny Panie Pośle,
odpowiadając na Pana interpelację, uprzejmie informuję, że dostosowanie systemu edukacji szkolnej do wyzwań cyfrowego świata jest jednym z priorytetów Ministra Edukacji.
Działania Ministra Edukacji w zakresie przeciwdziałania zagrożeniom płynącym z cyberprzestrzeni koncentrują się na projektowaniu systemowych rozwiązań gwarantujących bezpieczne warunki kształcenia, wychowania i opieki oraz wspierania szkół i placówek systemu oświaty w realizacji zadań w tym obszarze. Zadaniem systemu oświaty jest również upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o cyberbezpieczeństwie oraz działania profilaktyczne związane m.in. z ochroną dzieci i młodzieży przed negatywnym wpływem mediów społecznościowych.
Minister Edukacji wskazuje również, że tworzenie bezpiecznych i właściwych warunków rozwoju i nauki dla każdego dziecka oraz wczesna profilaktyka, ukierunkowana na wzmacnianie czynników chroniących oraz redukowanie czynników ryzyka, w tym upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o niebezpieczeństwie oraz kształtowanie właściwych postaw wobec zagrożeń, w tym związanych z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych i uzależnieniem cyfrowym jest zadaniem każdego przedszkola i każdej szkoły oraz placówki oświatowej.
Kwestia profilaktyki uzależnień, świadomości zagrożeń i konsekwencji nadmiernej aktywności cyfrowej została uwzględniona w przyjętej przez rząd we wrześniu 2024 r. „Polityce Cyfrowej Transformacji Edukacji” (PCTE)[1].
PCTE wskazuje na niezbędne działania, które powinny zostać podjęte dla pełnego urzeczywistnienia wizji nakreślonej w podstawie programowej kształcenia ogólnego, w dokumentach unijnych i innych dokumentach, w celu przygotowania kolejnych pokoleń obywateli do wyzwań społeczeństwa cyfrowego związanych z rozwojem informatyki i technologii cyfrowej. Opisuje działania niezbędne do przeprowadzenia cyfrowej transformacji edukacji w obliczu rewolucji cyfrowej. Realizacją tych działań powinny zająć się przedszkola, szkoły, uczelnie i instytucje edukacyjne oraz administracja systemu edukacji w ramach cyfrowej transformacji edukacji, jako podstawowych działań cyfrowej transformacji społeczeństwa.
Najważniejsza część dokumentu składa się z dziesięciu krótkich rozdziałów, w których w jednolitym układzie poruszono kwestie najbardziej istotne dla rozwoju cyfrowej edukacji i fundamentalne dla cyfrowej transformacji szkoły oraz całego systemu edukacji. PCTE wskazuje, iż w transformacji cyfrowej szkół bardzo ważną rolę pełnią inicjatywy skoncentrowane na zapewnieniu odpowiedniej higieny cyfrowej oraz bezpiecznym korzystaniu z komputera i Internetu – m.in. w rozdziale „Cyfrowe bezpieczeństwo”, w planie wdrażania (załącznik nr 2 do PCTE), zaplanowano do realizacji działania:
- 8.2 „Działania wspierające nauczanie o edukacji medialnej, higienie cyfrowej i cyberbezpieczeństwie (Cyberlekcje)”,
- 8.3 „Opracowanie wytycznych dla nauczycieli i ram kompetencji uczniów w zakresie cyberbezpieczeństwa i higieny cyfrowej”.
Jako podmioty współpracujące przy realizacji tych zadań wskazano m.in. Ministerstwo Edukacji Narodowej MEN), Ministerstwo Cyfryzacji, Naukową i Akademicką Sieć Komputerową, czy Instytut Badań Edukacyjnych, ale PCTE wskazuje, aby do realizacji planowanych w niej działań zaangażować wszystkich interesariuszy systemu edukacji, w tym organizacje pozarządowe, instytucje kultury, czy jednostki samorządu terytorialnego.
Tworzenie właściwych warunków rozwoju i nauki dla każdego ucznia i uczennicy oraz wczesna profilaktyka, ukierunkowana na wzmacnianie czynników chroniących oraz redukowanie czynników ryzyka, jest zadaniem każdej szkoły i placówki oświatowej.
Zadania wychowawczo-profilaktyczne szkoły są elementem podstawy programowej kształcenia ogólnego. Tym samym muszą być one uwzględniane odpowiednio w programach nauczania i podczas realizacji zajęć z wychowawcą oraz programu wychowawczo-profilaktycznego na każdym etapie edukacyjnym.
Każda szkoła obowiązkowo realizuje program wychowawczo-profilaktyczny, który obejmuje:
Program wychowawczo-profilaktyczny środowisko szkolne przygotowuje na podstawie przeprowadzanej corocznie analizy wyników diagnozy potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka[2]. Głównym celem jego realizacji jest kształtowanie właściwych postaw uczniów i przyjaznego klimatu szkoły.
Realizowany w każdej szkole program wychowawczo-profilaktyczny powinien uwzględniać działania skierowane do uczniów, które mają za zadanie kształtować zasady współżycia społecznego, tolerancji w szczególności: poszanowanie godności drugiego człowieka, odpowiedzialność za własne decyzje i wybory, zaufanie oraz przestrzeganie praw ucznia.
Program wychowawczo-profilaktyczny uchwala rada rodziców w porozumieniu z radą pedagogiczną. Wobec tego rodzice mają istotny wpływ na działania wychowawczo-profilaktyczne realizowane w szkole oraz na inne programy, projekty, przedsięwzięcia, inicjatywy także te realizowane we współpracy z organizacjami pozarządowymi.
W celu ułatwienia szkołom wyboru wysokiej jakości programów profilaktycznych, zostały one wyselekcjonowane w ramach systemu rekomendacji[3]. Referencyjne instytucje dokonują oceny programów z obszarów promocji zdrowia psychicznego i profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży, w tym m.in. uzależnień od urządzeń cyfrowych.
Wszystkie programy znajdujące się w bazie programów rekomendowanych kształtują umiejętności psychofizyczne dzieci i młodzieży, postawy i zachowania promujące nadrzędną wartość, jaką jest zdrowie – fizyczne i psychiczne.
Ponadto resort edukacji podejmuje szeroko zakrojone działania w zakresie wzmocnienia edukacji zdrowotnej w szkołach i planuje wprowadzenie od września 2025 r. nowego, interdyscyplinarnego przedmiotu edukacja zdrowotna. Nowy przedmiot będzie obejmować m.in. zagadnienia zdrowia psychicznego, fizycznego, a także kwestie profilaktyki i problemu uzależnień. Podstawę programową edukacji zdrowotnej opracował powołany przez Ministra Edukacji zespół ekspertów, w tym ekspertów zarekomendowanych przez Ministra Zdrowia oraz Ministra Sportu i Turystyki.
W projekcie podstawy programowej kształcenia ogólnego edukacji zdrowotnej uwzględniono zagadnienia związane z Internetem i profilaktyką uzależnień (m.in. omawianie zagrożeń wynikających z niewłaściwego używania technologii informacyjno-komunikacyjnych, w tym cyberprzemoc, hejt, mowa nienawiści, kreowanie cyberrzeczywistości, uzależnienie od Internetu i gier komputerowych oraz niebezpieczne kontakty w sieci m.in. uwodzenie w sieci (grooming); omawia korzyści i zagrożenia związane ze sztuczną inteligencją oraz wirtualną rzeczywistością (VR)).
Przedmiot edukacja zdrowotna ma umożliwić uczniom zdobycie wiedzy i rozwijanie umiejętności, które mają realne zastosowanie w codziennym życiu, wpływając na ich świadome decyzje dotyczące zdrowia. Nauczyciel w tym procesie ma pełnić rolę przewodnika i mentora, który współpracuje z uczniami, wspiera ich w kształtowaniu postaw, wartości i nawyków sprzyjających dbałości o zdrowie.
We współpracy z Fundacją Rozwoju Systemu Edukacji (FRSE) w ramach działania Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego FERS.05.01 Innowacje społeczne, MEN realizuje działania w celu realizacji projektu Wparcia Rówieśniczego w Zakresie Zdrowia Psychicznego Młodzieży.
19 grudnia 2024 r. w siedzibie FRSE, podpisano umowę partnerską na realizację projektu, który ma na celu wspieranie nastolatków w kryzysach psychicznych. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele MEN, Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, FRSE oraz Fundacji „Instytut Edukacji Pozytywnej”.
Celem projektu jest opracowanie i przetestowanie w szkołach ponadpodstawowych metody wsparcia dla uczniów w kryzysach psychicznych, opartej na wsparciu rówieśniczym, tzw. metodzie peer suport, która zakłada udział: koordynatorów (psychologów i pedagogów szkolnych) oraz schoolworkerów (uczniów).
Aktywność odpowiednio przeszkolonych nastolatków ma prowadzić do stworzenia dobrej atmosfery w szkole – sprzyjającej rozmowom o problemach i emocjach, a także zapobiegającej stygmatyzacji i izolacji. Klimat otwartości i empatii budowany przez rówieśników lepiej motywuje do sięgania po pomoc.
Metoda peer support będzie testowana w ok. 200 szkołach ponadpodstawowych i pozwoli na ocenę możliwości poszerzenia i uzupełnienia oferty działań na rzecz rozwoju środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, które doświadczają kryzysu psychicznego, oraz ich rodzin.
Projekt dofinansowany jest ze środków UE i budżetu państwa na łączną kwotę ponad 41 mln zł będzie realizowany przez FRSE w partnerstwie z MEN i Fundacją „Instytut Edukacji Pozytywnej”.
Mając na uwadze potrzebę stałego doskonalenia kompetencji nauczycieli, podległy Ministrowi Edukacji Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE) realizuje liczne szkolenia, konferencje i seminaria w zakresie działań wychowawczych i profilaktycznych. Są wśród nich programy „Szkoła Promująca Zdrowie” i „Przedszkole Promujące Zdrowie”. Program „Szkoła Promująca Zdrowie” realizowany jest w Polsce od 1992 r. Przedszkola i szkoły promujące zdrowie we współpracy z rodzicami systematycznie i planowo tworzą środowisko społeczne i fizyczne sprzyjające zdrowiu i dobremu samopoczuciu dzieci, pracowników i rodziców, a także wspierają rozwój kompetencji wychowanków/uczniów i pracowników w zakresie dbałości o zdrowie przez całe życie. Przystąpienie do programu jest dobrowolną inicjatywą placówki. Decyzję podejmuje rada pedagogiczna po konsultacji z przedstawicielami społeczności przedszkolnej lub szkolnej, w tym z rodzicami.
Przedszkole/szkoła biorąca udział w programie regularnie przeprowadza diagnozę potrzeb zdrowotnych oraz samopoczucia całej społeczności, tj. dzieci/uczniów, rodziców, nauczycieli i pracowników niepedagogicznych. Na podstawie jej wyników formułuje priorytetowe problemy oraz planuje swoje działania. Każda placówka promująca zdrowie jest autonomiczna w obszarze wyznaczania celów i zadań do realizacji. Jej działania są ukierunkowane na radzenie sobie z aktualnymi wyzwaniami.
ORE wraz z Krajowym Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom i Instytutem Psychiatrii i Neurologii współtworzy System rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia. Zespół ds. Systemu ocenia programy profilaktyczne z obszaru promocji zdrowia psychicznego, a także profilaktyki innych zachowań problemowych (w tym uzależnień behawioralnych czy problemowego użytkowania Internetu). Programy, które spełniają wymagane standardy trafiają do Bazy Programów Rekomendowanych. W zależności od stopnia spełnianych standardów (w tym planowanie i osiąganie celów, proponowane działania, jakość realizacji, ewaluacja) programy są kwalifikowane do jednego z trzech poziomów jakości. Informacje o nich są upowszechniane wśród placówek oświatowych oraz jednostek samorządowych. Pracownicy szkół mają możliwość realizowania tych programów na terenie swoich placówek.
W 2025 r. planowana jest realizacja szkolenia “Edukacja kadr oświaty z zakresu skutecznej profilaktyki uzależnień”, którego celem będzie przygotowanie psychologów i pedagogów do prowadzenia w szkołach szeroko rozumianych działań w zakresie profilaktyki uzależnień i innych zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Szkolenie przeznaczone będzie dla pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz placówek doskonalenia nauczycieli.
Ponadto na stronie ORE udostępniane są materiały, m.in. broszury informacyjne, nagrania wykładów, webinaria, kursy e-learning, szkolenia stacjonarne i on-line, dotyczące m.in. postępowania w przypadku rozpoznania zachowań związanych z przemocą fizyczną i psychiczną; rozwiązywania konfliktów w grupie; cyberprzemocy; przemocy w rodzinie; języka, jako narzędzia przemocy.
Natomiast na stronie internetowej resortu edukacji dostępny jest poradnik Bezpieczna szkoła. Zagrożenia i zalecane działania profilaktyczne w zakresie bezpieczeństwa fizycznego i cyfrowego uczniów . Materiał to kompendium wiedzy na temat rozpoznawania sytuacji zagrożeń i reagowania na nie. Poradnik jest przeznaczony dla dyrektorów szkół, nauczycieli, rodziców i uczniów i obejmuje również zagadnienia bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni.
Wśród zagadnień można wyróżnić np.:
Szkoły i placówki zapewniające uczniom dostęp do Internetu są obowiązane podejmować działania zabezpieczające uczniów przed dostępem do treści, które mogą stanowić zagrożenie dla ich prawidłowego rozwoju, w szczególności zainstalować i aktualizować oprogramowanie zabezpieczające. O doborze konkretnych środków i form realizacji tego obowiązku decyduje dyrektor szkoły, który odpowiada za zapewnienie uczniom bezpieczeństwa. Na dyrektorze spoczywa obowiązek opieki nad uczniami, zapewnienia im bezpieczeństwa podczas organizowanych w szkole i poza nią zajęć.
W ramach szkoleń dla nauczycieli realizowanych ze środków europejskich zarówno Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności jak i FERS planowanie jest przeszkolenie ponad 85 tys. nauczycieli z umiejętności cyfrowych o różnym stopniu zaawansowania. Szkolenia te oparte są na standardach kompetencji cyfrowych nauczycieli wypracowanych przez MEN, obejmujących m. in. kwestie związane z przepisami prawa i zasadami bezpieczeństwa dotyczącymi korzystania z zasobów dostępnych w sieci. Podniesienie kompetencji nauczycieli w tym zakresie przekłada się na skuteczniejsze realizowanie podstawy programowej i podnoszenie kompetencji cyfrowych uczniów.
W polskich szkołach prowadzone są zajęcia, których tematem jest wpływ destrukcyjnych treści w Internecie na dzieci i młodzież z zakresu edukacji medialnej w ramach różnych zajęć edukacyjnych, m.in. wiedzy o społeczeństwie, muzyki i informatyki.
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu
[1] Uchwała nr 98 Rady Ministrów w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą „Polityka Cyfrowej Transformacji Edukacji” z dnia 12 września 2024 r. (M.P. z 2024 r. poz. 812).
[2] Art. 26 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737 z późn. zm.).
[3] https://www.ore.edu.pl/2011/03/bank-programow-profilaktycznych/.