Odpowiedź na interpelację nr 8135

w sprawie realizacji polskiej polityki zagranicznej wobec krajów tzw. Bałkanów Zachodnich

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski

Warszawa, 07-03-2025

Szanowny Panie Marszałku,

w odpowiedzi na interpelację nr 8135 Pana Posła Szymona Szynkowskiego vel Sęk w sprawie realizacji polskiej polityki zagranicznej wobec krajów tzw. Bałkanów Zachodnich, uprzejmie informuję, co następuje.

Bałkany Zachodnie są regionem, o który trwa geostrategiczna rywalizacja globalnych potęg. Stawką tej gry jest przyszłość tej części Europy. Z punktu widzenia Polski kluczowe jest zapewnienie 18 milionom ludzi zamieszkujących ten region trwałej perspektywy na życie w pokoju oraz budowy dobrobytu, a także stworzenie czynników sprzyjających budowie relacji dobrosąsiedzkich. Dlatego też Bałkany Zachodnie^[1] pozostają kluczowym obszarem zarówno dla polskiej polityki zagranicznej, jak i trwającego obecnie przewodnictwa Polski w Radzie UE.

Jednym z instrumentów sprzyjających osiągnięciu ww. celu strategicznego wobec regionu jest polityka rozszerzenia UE, która obejmuje wszystkie sześć państw regionu (przy czym Kosowo uznaje się za państwo aspirujące do statusu kandydata). Za rozszerzeniem UE o Bałkany Zachodnie przemawia także geostrategiczna konieczność zabezpieczenia Europy przed zwiększaniem wpływów konkurencyjnych czy wrogich aktorów trzecich.

Ambicją polskiej prezydencji w Radzie UE jest osiągnięcie maksymalnych postępów negocjacyjnych z wszystkimi państwami kandydującymi. W odniesieniu do Czarnogóry postępem tym może być zamknięcie kolejnych rozdziałów negocjacyjnych^[2]. Wobec Albanii polska prezydencja będzie dążyć do otwierania kolejnych klastrów negocjacyjnych. Pomimo tego, że dynamika procesu akcesyjnego znacznie przygasła w odniesieniu do pozostałych krajów, polska prezydencja będzie weryfikować możliwość: otwarcia klastra III (inkluzyjny wzrost) z Serbią^[3]. W przypadku Macedonii Północnej oczekiwana jest zmiana konstytucji tego kraju (jest to wymóg wpisany do ram negocjacyjnych w 2022 r.), do czego polska dyplomacja nakłania Skopje; jednocześnie staramy się zachęcać Macedonię Północną i Bułgarię do wykonywania gestów dobrej woli zwiększających poziom zaufania między obiema stronami, który może skutkować podjęciem przez rząd macedoński właściwych z punktu widzenia Polski i UE decyzji. Jeśli chodzi o Bośnię i Hercegowinę, to niestety nie odnotowano dotychczas postępu w zakresie niezbędnych reform po stronie BiH, w kraju właściwie doszło do rozpadu koalicji rządzącej, a wydanie wyroku skazującego wobec Prezydenta Republiki Serbskiej M. Dodika za niewykonanie decyzji Wysokiego Przedstawiciela doprowadziło do zwiększenia napięcia między częściami składowymi federacji (entitetami) – wszystko to wskazuje na coraz mniejsze szanse przyjęcia ram negocjacyjnych z tym krajem. Odnośnie do Kosowa polska prezydencja będzie starała się zweryfikować możliwość częściowego zniesienia środków nałożonych na ten kraj przez UE w 2023 r. Politycznemu zaangażowaniu na rzecz urzeczywistnienia perspektywy integracji Bałkanów Zachodnich z UE towarzyszą również konkretne działania wspierające poszczególne kraje, podejmowane przez Polskę głównie w dwóch obszarach: (I) kapitał ludzki (projekty szkoleniowe, budowanie zrozumienia i dialogu) oraz (II) wsparcie finansowe dla rozwoju.

I. Kapitał ludzki:

Polska administracja stara się wspierać ww. kraje poprzez proponowanie oferty wsparcia eksperckiego. Po określeniu zdolności polskiej administracji rządowej, w odpowiedzi na konkretne zapotrzebowanie Czarnogóry i Albanii przekazaliśmy tym krajom listę dziedzin, w których jesteśmy gotowi podjąć konkretną współpracę ekspercką, m.in. w ramach projektów TAIEX.

Realizowany jest od lat projekt szkoleniowy Akademii Rozszerzenia zainicjowany w 2015 r. przez MSZ, obecnie skierowany do przedstawicieli wszystkich państw kandydujących, w tym Bałkanów Zachodnich. W październiku 2024 r. w Warszawie odbyła się 8. edycja.

Z uwagi na to, że działania podejmowane wobec Bałkanów Zachodnich często nie przynoszą skutków w krótkim terminie, zdecydowano o wznowieniu projektu nastawionego na budowę zrozumienia i pojednania między społeczeństwami państw Bałkanów Zachodnich w dłuższej perspektywie. Projektem tym była czwarta edycja seminarium „Pamięć. Zrozumienie. Przyszłość” zrealizowana 10-17 grudnia 2024 r. na Dolnym Śląsku dzięki współpracy polskiego i niemieckiego MSZ oraz Fundacji Krzyżowa. Wzięli w niej udział przedstawiciele młodego pokolenia społeczeństwa obywatelskiego sześciu państw bałkańskich oraz Polski i Niemiec. W seminarium zaplanowano udział 24 uczestników (po 3 z każdego państwa) wg kryterium wieku (do 30 lat), biegłej znajomości j. angielskiego, udokumentowanego zaangażowania społecznego (np. aktywność w NGO, ośrodku analitycznym, itp.).

II. Wsparcie finansowe dla rozwoju:

Kontynuowane jest, rozpoczęte podczas polskiego przewodnictwa w Procesie Berlińskim w 2019 r., zaangażowanie finansowe w Ramy Inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich (WBIF) będące wspólną platformą finansową KE, międzynarodowych instytucji finansowych, p.cz. UE oraz Norwegii, mającą na celu łączenie inwestycji sektora publicznego i prywatnego na potrzeby wsparcia rozwoju gospodarczego oraz integracji europejskiej BZ. Polska przekazała dotychczas 3 wpłaty o łącznej wartości 2 mln EUR, dzięki czemu zachowała status aktywnego darczyńcy.

Ponadto w 2024 r. podjęto decyzję o podjęciu współpracy z OECD w zakresie przygotowania raportu nt. zmierzenia stopnia konwergencji gospodarczej Bałkanów Zachodnich (więcej w odpowiedzi na pyt. 5).

Ponadto w polityce obowiązują przyjęte w 2014 r. Wytyczne Rządu RP wobec Bałkanów Zachodnich. W związku z obowiązywaniem tego dokumentu corocznie przedstawiany do akceptacji Komitetu Spraw Europejskich jest Raport nt. Realizacji Wytycznych.

Oficjalna Pomoc Rozwojowa w latach 2020–2023 na poszczególne kraje ze wskazanego regionu prezentowała się następująco:

Obecnie trwa proces zbierania danych za rok 2024 i wstępne dane całości ODA będą dostępne w drugiej połowie marca 2025 r. Obecnie posiadamy dane o projektach realizowanych przez placówki zagraniczne na rzecz z Bałkanów Zachodnich. Było to kwota blisko 1 mln PLN.

„Plan współpracy rozwojowej w 2025 r.” przewiduje kwotę 1,344 mln PLN na projekty realizowane za pośrednictwem polskich placówek zagranicznych na rzecz Bałkanów Zachodnich.

Instytut Polski w Belgradzie rozpoczął swoją działalność 28 sierpnia 2023 r. i jest 26. tego rodzaju polską placówką na świecie. Otwarcie Instytutu w Republice Serbii było wyrazem rosnącego zaangażowania Polski w rozwijanie relacji z Republiką Serbii i pozostałymi krajami Bałkanów Zachodnich, szczególnie w kontekście ich europejskich aspiracji. Złożona sytuacja geopolityczna w regionie powoduje, że działania Instytutu Polskiego w Belgradzie nabierają szczególnego znaczenia. Stabilność w regionie Bałkanów Zachodnich jest kluczowa dla bezpieczeństwa całego kontynentu, szczególnie w aspekcie takich wyzwań jak dezinformacja, czy nielegalna migracja.

Instytut realizuje działania zgodnie z priorytetami dyplomacji kulturalnej i publicznej, które wynikają z priorytetów polskiej polityki zagranicznej. Misja Instytutu Polskiego w Belgradzie jest analogiczna do misji wszystkich innych instytutów polskich na świecie. Ich rola polega na docieraniu do możliwie szerokich, zagranicznych środowisk artystycznych, eksperckich i opiniotwórczych w celu budowania dobrych, ścisłych kontaktów z ich przedstawicielami, aby w ten sposób tworzyć pozytywny wizerunek Polski za granicą. Instytuty polskie informują o Polsce oraz promują kulturę, historię, naukę, język polski i dziedzictwo narodowe. Dbają o dwustronną wymianę kulturalną oraz o obecność polskiej kultury w innych krajach. Zadaniem instytutów polskich jest także działanie na rzecz nawiązywania trwałych relacji i kontaktów z zagranicznymi partnerami. Ramy działalności instytutów polskich określone są przez regulamin MSZ oraz ich wewnętrzne regulaminy organizacyjne. Z uwagi na uwarunkowania wewnętrzne w Republice Serbii placówka realizuje swoje zadania przede wszystkim we współpracy z uznanymi, miejscowymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. Aktualna sytuacja wewnętrzna w Serbii może wpływać na działania podejmowane przez Instytut Polski w Belgradzie.

W 2025 r. budżet Instytutu Polskiego w Belgradzie opiewa na kwotę 384 436 EUR, z czego kwota 130 000 EUR jest dedykowana na realizację zadań w obszarze dyplomacji kulturalnej i publicznej.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych w toku bieżącej działalności wnikliwie analizuje wszelkie uwarunkowania geopolityczne, społeczne i ekonomiczne mające bezpośredni wpływ na funkcjonowanie przedstawicielstw dyplomatycznych i konsularnych w celu ewentualnego rozszerzania obecności placówek zagranicznych RP w nowych regionach świata. Decyzje dotyczące utworzenia nowych urzędów reprezentujących Polskę i Polaków oraz określenie obszaru ich działania poprzedzone są wieloetapowymi i gruntownymi konsultacjami oraz badaniami ministerstwa, podczas których Minister Spraw Zagranicznych bierze pod uwagę szereg czynników, w tym m.in. stan stosunków politycznych z danym państwem, obsadę kadrową, jak również infrastrukturę placówek dyplomatyczno-konsularnych realizujących zadania w regionie lub danym państwie przyjmującym. Ministerstwo Spraw Zagranicznych na bieżąco analizuje potrzeby placówek, które często ze względu na nowe uwarunkowania i potrzeby wymagają aktywnej polityki kadrowej.

W oparciu o wieloaspektową analizę kwestii otwarcia polskiego urzędu konsularnego w Republice Kosowa, podjęto decyzję, aby obsługę konsularną realizował Konsul RP w Skopje. Funkcje konsularne w powyższym zakresie wykonywane są od marca 2024 r. Poniżej^[4] podajemy adresy stron internetowych na których można uzyskać informacje o właściwości terytorialnej Konsula RP w Skopje w odniesieniu do Republiki Kosowa.

Podczas sprawowania przewodnictwa w Radzie UE Polska pozostaje zaangażowana politycznie we wspieranie państw Bałkanów Zachodnich na ścieżce integracji europejskiej, o czym świadczą liczne w ostatnich miesiącach spotkania szczebla politycznego: wizyty w regionie (m.in. wizyta Premiera D. Tuska w Belgradzie – październik 2024, czy Ministra Spraw Zagranicznych R. Sikorskiego w Tiranie – grudzień 2024), spotkanie dwustronne ministrów spraw zagranicznych Polski i BiH w Warszawie (listopad 2024), a także rozmowy z przedstawicielami instytucji UE, m.in. z komisarz ds. rozszerzenia UE M. Kos, która odwiedziła Polskę na początku roku.

W dn. 18 lutego br. w Warszawie odbyło się nieformalne posiedzenie Rady ds. Ogólnych (GAC), na które polska prezydencja zaprosiła również przedstawicieli państw kandydujących (z wyłączeniem Gruzji). Na marginesie posiedzenia Minister ds. UE A. Szłapka odbył szereg konsultacji dwustronnych ze swoimi odpowiednikami z państw Bałkanów Zachodnich.

Polska planuje zaprosić państwa kandydujące do UE, w tym państwa Bałkanów Zachodnich, do udziału w nieformalnym posiedzeniu ministrów spraw zagranicznych państw UE (Gymnich), które odbędzie się w maju br. w Warszawie. Obecnie trwają w tej sprawie konsultacje z odpowiednimi instytucjami UE.

Poza powyższym polskie MSZ podjęło we współpracy z OECD inicjatywę dotyczącą przygotowania raportu "Economic Convergence Scoreboard for the Western Balkans", który ma szansę istotnie wesprzeć proces integracji państw regionu z UE. Dzięki inicjatywie polskiego MSZ i OECD stworzony zostanie dokument agregujący i systematyzujący dane gospodarcze z BZ, które dotychczas były rozproszone lub nieporównywalne. Opracowanie jednolitych wskaźników pozwoli instytucjom międzynarodowym (w tym KE) i rządom regionu korzystać z porównywalnych danych, a także umożliwi przygotowanie rekomendacji dostosowanych do wielkości, ambicji i zdolności państw BZ. Raport wypełnia lukę w dostępnych analizach gospodarczych i będzie kluczowym narzędziem wspierającym Plan Wzrostu dla BZ oraz innych środków stopniowej integracji. Koszt poniesiony przez MSZ (w roku 2024 r.) w związku ze zleceniem przygotowania raportu to 250 tys. PLN. MSZ oraz OECD planują oficjalne zaprezentowanie raportu podczas jednego z wydarzeń wysokiego szczebla obejmującego udział przedstawicieli Bałkanów Zachodnich. Raport będzie również wpisywał się w zaangażowanie Polski w realizację celów Procesu Berlińskiego.

Z wyrazami szacunku

z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu

^[1] Rozumiane jako 6 pozaunijnych państw regionu: Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Kosowo, Macedonia Północna i Serbia.

^[2] Możliwe do zamknięcia są trzy kolejne rozdziały: 31. polityka zagraniczna (w zależności od postępów dwustronnych rozmów czarnogórsko-chorwackich), 5. zamówienia publiczne, 4. swobodny przepływ kapitału (o ile KE upora się z wydaniem stosownej pozytywnej opinii).

^[3] Wydaje się to jednak problematyczne z uwagi na wewnętrzny kryzys polityczny, narastające spory z Chorwacją, nasilające się protesty społeczne i niepokojące sygnały ze strony organizacji pozarządowych.

^[4] https://www.gov.pl/web/macedoniapolnocna/obecnosc-konsularna-rp-wrepublice-kosowa https://www.gov.pl/web/macedoniapolnocna/kosowo-idp.