do ministra spraw zagranicznych, ministra sprawiedliwości
w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka
Zgłaszający: Michał Wawer, Karina Anna Bosak, Witold Tumanowicz, Krzysztof Mulawa, Krzysztof Szymański
Data wpływu: 03-03-2025
Szanowny Panie Ministrze,
w dniu 4 listopada 1950 roku otwarta do podpisu została Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako „EKPC”) - umowa międzynarodowa z zakresu ochrony praw człowieka zawarta przez państwa członkowskie Rady Europy. Polska przystąpiła do Rady Europy 26 listopada 1991, jednocześnie podpisując Europejską konwencję praw człowieka (co było politycznym wymogiem uzyskania członkostwa w Radzie Europy). Konwencja została ratyfikowana 19 stycznia 1993 i tego samego dnia weszła w życie w stosunku do Polski.
Aktualnie EKPC obowiązuje 46 państw członkowskich Rady Europy. Kluczowe prawa człowieka i obywatela zostały określone w art. 2-18 EKPC. Z uwagi na różnorodność systemów prawnych państw – stron EKPC, postanowienia konwencji są w bardzo różny sposób implementowane do krajowych porządków prawnych, a przez to w różny sposób stosowane przez administrację publiczną oraz sądy powszechne.
Kwestia ta jest szczególnie istotna z uwagi na jurysdykcję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu (dalej jako „ETPC”). Na podstawie art. 46 ust. 1 EKPC państwa – strony zobowiązują się do przestrzegania ostatecznego wyroku ETPC we wszystkich sprawach, w których są stronami. Jednocześnie, nad wykonywaniem wyroków ETPC czuwa organ Rady Europy – Komitet Ministrów.
W związku z tym sposób implementacji postanowień EKPC oraz ich moc prawna w krajowym porządku prawym, a także stała analiza orzecznictwa ETPC mają istotny wpływ na kształtowanie systemu prawa w zakresie praw człowieka i obywatela. Jednocześnie zmieniająca się na przestrzeni czasu interpretacja postanowień art. 2-18 EKPC stosowana przez sądy powszechne oraz ETPC, mająca wpływ na ustawodawstwo krajowe, może budzić wątpliwości o nadmierny wpływ ETPC na krajowy system prawny, a kształtowane orzecznictwo może odbiegać od brzmienia EKPC i budzić kontrowersje. Jest to tym bardziej uzasadnione, że postanowienia art. 2-18 EKPC oparte są w znacznej mierze o klauzule generalne, których bezpośrednie zastosowanie wymaga często uznaniowego wywiedzenia konkretnego prawa.
W przypadku orzeczenia przez ETPC naruszenia przez Polskę postanowień EKPC zasądzane są zadośćuczynienia, jednak w niektórych przypadkach konieczne może być także podjęcie środków indywidualnych i generalnych w celu usunięcia naruszenia konwencji wobec skarżącego lub wyeliminowanie przyczyn naruszenia w prawie lub praktyce działania administracji publicznej. W ten sposób orzeczenia ETPC mają wpływ na krajowy porządek prawny i implementację de facto do krajowego systemu prawa bieżących wykładni EKPC dokonywanych w orzecznictwie ETPC.
W ciągu sześciu miesięcy od daty, w której wyrok trybunału stanie się ostateczny, państwo jest zobowiązane przedstawić Komitetowi Ministrów plan działań w celu wykonania wyroku lub raport z jego wykonania.
Proces monitorowania wykonania wyroków i decyzji trybunału monitoruje międzyresortowy Zespół do spraw Europejskiego Trybunału Praw Człowieka powołany przez prezesa Rady Ministrów zarządzeniem z 19 lipca 2007 r. Pracami zespołu kieruje Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Zespół może formułować propozycje odpowiednich działań. Ministrowie właściwi, w zależności od przedmiotu naruszenia konwencji stwierdzonego przez trybunał, mają obowiązek przetłumaczenia i rozpowszechnienia wyroku trybunału, a także przygotowania planu działań i raportu z jego wykonania w terminach określonych w zarządzeniu (algorytm wykonywania wyroków trybunału określony w zarządzeniu prezesa Rady Ministrów).
W związku z tym, mając na uwadze powyższe, zwracam się o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
1. Czy Polska przyjęła ustawodawstwo, które w całości lub częściowo włącza merytoryczne postanowienia Europejskiej konwencji praw człowieka (artykuły 2-18) w taki sposób, że artykuły te mają bezpośredni skutek i moc prawną w krajowym porządku prawnym Polski (a nie służą wyłącznie jako wskazówka interpretacyjna dla prawa krajowego)?
2. Jeżeli odpowiedź na pytanie nr 1 jest w całości lub częściowo negatywna, czy Polska przyjęła jakiekolwiek ustawodawstwo krajowe – pierwotne lub wtórne – które włącza jedno lub więcej merytorycznych postanowień Europejskiej konwencji praw człowieka do krajowego systemu prawnego Polski?
Z wyrazami szacunku
Michał Wawer
Poseł na Sejm RP