w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski
Warszawa, 28-03-2025
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 8453 Pana Posła Michała Wawra i in. w sprawie Europejskiej konwencji praw człowieka, uprzejmie informuję, co następuje.
Związanie się Polski w 1993 r. postanowieniami Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności („Konwencja”) oraz kognicją Europejskiego Trybunału Praw Człowieka („Trybunał”, „ETPC”) miało fundamentalne znacznie podczas przemian ustrojowych i przekształcenia krajowego systemu prawnego. Standardy ochrony praw człowieka oraz demokratycznego państwa prawa zawarte w Konwencji wywarły również wpływ i stanowiły wzorzec aksjologiczny i normatywny dla przepisów uchwalonej w 1997 r. Konstytucji RP. Twórcom ustawy zasadniczej przyświecała idea zagwarantowania konstytucyjnego katalogu praw i wolności jednostki odpowiadającego treści międzynarodowych dokumentów odnoszących się do ochrony praw człowieka, którymi związana była Polska, w tym w głównej mierze Konwencji. Należy podkreślić, iż Konstytucja RP jest pierwszą polską ustawą zasadniczą normującą rangę prawa międzynarodowego w systemie źródeł prawa krajowego. Punktem wyjścia do rozważań na temat miejsca prawa międzynarodowego w polskim porządku prawym jest art. 2 Konstytucji stanowiący, iż Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym. Oznacza to, iż Polska jest zobowiązana przestrzegać obowiązujące prawo, w tym wypełniać zobowiązania międzynarodowe na poziomie krajowym, do których została zobligowana na podstawie obwiązujących ją postanowień prawa międzynarodowego. Obowiązek dążenia do jednolitości standardów ochrony praw jednostki, gwarantowany przez polskie organy władzy publicznej wynika bezpośrednio z zasady poszanowania prawa międzynarodowego, przewidzianej w art. 9 Konstytucji. W ujęciu konstytucyjnym Konwencja należy do „najwyższej” kategorii obowiązujących w Polsce umów międzynarodowych. Jest ona umową międzynarodową ratyfikowaną przez Prezydenta po wcześniejszym wyrażeniu zgody przez Parlament i została opublikowana w Dzienniku Ustaw. Na mocy art. 241 ust. 1 Konstytucji pozycję tego dokumentu w wewnętrznym porządku prawnym określają przepisy art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji. Tym samym Konwencja stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana oraz znajduje się w katalogu powszechnie obowiązującego prawa, zawartym w art. 87 ust 1 Konstytucji. Posiada pierwszeństwo przed ustawą zwykłą oraz pozostałymi aktami normatywnymi niższego rzędu, co oznacza, że w przypadku kolizji przepisów tych aktów prawnych powinny mieć zastosowanie przepisy Konwencji. Realizacja tego uprawnienia należy do wszystkich organów stosujących prawo. Standardy Konwencji powinny być bezpośrednio uwzględniane przez organy publiczne w ich codziennej działalności. Jest to szczególnie istotne w pracy sądów powszechnych, Sądu Najwyższego, jak również Trybunału Konstytucyjnego. Z Konstytucji wynikają więc trzy podstawowe konsekwencje: 1) inkorporacji treści Konwencji do systemu prawa wewnętrznego, 2) nadania jej ponadustawowej rangi w systemie źródeł prawa, 3) jak również przyznania jej postanowieniom przymiotu bezpośredniej stosowalności. Polska powinna wypełniać, w dobrej wierze, postanowienia zawarte w umowach międzynarodowych, których jest stroną. Ma to także odniesienie do konieczności wykonania wyroków Trybunału i powinności wdrożenia odpowiednich mechanizmów w celu ich pełnej realizacji na poziomie krajowym. Skoro bowiem implementacja orzeczeń Trybunału stanowi część obowiązków wynikających z ratyfikacji Konwencji, to należy uznać, iż brak realizacji przyjętych postanowień stanowi delikt prawno-międzynarodowy, za który państwo ponosi odpowiedzialność prawno-międzynarodową, a także, jak wskazał Komitet Ministrów Rady Europy, naruszenie warunków członkostwa w Radzie Europy1. Zdolność do pełnego i terminowego wykonania orzeczenia Trybunału oznacza gotowość państwa członkowskiego do przenoszenia na płaszczyznę krajowego porządku prawnego wynikających z niego strasburskich standardów ochrony praw człowieka.
Z wyrazami szacunku
z up. Władysław Teofil Bartoszewski
Sekretarz Stanu