w sprawie powstrzymania rosnącego poziomu decyzji o likwidacji szkół wiejskich
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura
Warszawa, 08-04-2025
Szanowny Panie Pośle,
uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień i informacji.
Prognoza ludności Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) na lata 2023-2060 wskazuje, że liczba ludności Polski będzie systematycznie spadać. W 2023 roku liczba ludności wynosiła około 37,6 miliona osób, a do 2060 roku ma zmniejszyć się do 30,9 miliona, co oznacza ubytek o 6,7 miliona, czyli około 22%. Kluczowym powodem tego stanu jest ujemny przyrost naturalny oraz starzenie się społeczeństwa. W 2060 roku osoby w wieku 65 lat i więcej mają stanowić blisko 32,6% populacji (w porównaniu z około 20% w 2023 roku), co oznacza wzrost ich liczby o ponad 2,5 miliona. Jednocześnie liczba kobiet w wieku rozrodczym (15-49 lat) będzie się zmniejszać, co przełoży się na dalszy spadek liczby urodzeń. W roku 2023 urodziło się 273 tys. dzieci, a w roku 2024 ok. 252 tys. Nawet najbardziej pesymistyczne prognozy GUS na lata 2023-2060 nie przewidywały takich wartości (prognoza urodzeń na 2024 rok wynosiła 297 tys.).
Jak przewiduje GUS, w Polsce do 2029 r. liczba dzieci w wieku 7-14 lat (wiek charakterystyczny dla szkoły podstawowej) spadnie o ok. 5%. Do roku 2034 prognozuje się spadek o około 19,5% w tej grupie wiekowej, a do roku 2060 r. spadek ten, wg GUS, może wynieść około 30% (wg skrajnego scenariusza demograficznego nawet 48,3%). Po 2025 roku, w wyniku zmian demograficznych, polski system oświaty będzie musiał zmierzyć się z licznymi wyzwaniami, takimi jak zmniejszająca się liczba uczniów, nauczycieli, szkół oraz zmieniająca się struktura wiekowa społeczeństwa. Wymagać to będzie elastyczności, innowacyjności oraz efektywnego zarządzania zasobami w systemie oświaty.
W ministerstwie obecnie trwają prace nad wnioskiem o wprowadzenie projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Projekt ten ma na celu wprowadzenie do porządku prawnego regulacji pozwalających przede wszystkim na dostosowanie sieci szkół do postępującego niżu demograficznego, chroniąc przy tym – tam, gdzie jest to możliwe – usytuowane blisko domu rodzinnego, bezpieczne miejsca edukacji dzieci (szkoła, przedszkole). Miejsc, które wykorzystywane głównie po zakończeniu obowiązkowych zajęć edukacyjnych, mogą służyć do zaspakajania innych potrzeb lokalnej społeczności.
Szkoły podstawowe, zwłaszcza te na terenach wiejskich, od wielu pokoleń są postrzegane jako ośrodki życia społeczno-kulturalnego. Przygotowywany projekt ustawy pozwala na wzmocnienie tej, dotąd nie uregulowanej ustawowo, roli szkoły, dając jednocześnie możliwość poszerzenia przez jednostki samorządu terytorialnego oferty wsparcia skierowanej do swoich mieszkańców. Infrastruktura, pustoszejącej z powodu niżu demograficznego, szkoły może więc być szansą na zaspokojenie potrzeb rodziców powracających na rynek pracy, poprzez zapewnienie w siedzibie szkoły opieki żłobkowej oraz umożliwienie korzystania z wychowania przedszkolnego. Szkoła, oczywiście przy zachowaniu wszelkich zasad związanych z bezpieczeństwem uczniów, może być również miejscem realizacji polityki senioralnej organu prowadzącego szkołę oraz pobudzania i rozwijania aktywności obywatelskiej. Proponowane rozwiązania mają wspomóc w tym zakresie jednostki samorządu terytorialnego, odczuwające skutki niżu demograficznego.
Celem projektu jest wprowadzenie szeregu regulacji stanowiących alternatywę w stosunku do likwidacji małej szkoły podstawowej. Daje on gminom możliwość z jednej strony zagwarantowania młodszym dzieciom edukacji w klasach I-III, w szkole jak najbliżej rodzinnego domu, nawet w sytuacji bardzo niskiej liczby uczniów. Z drugiej strony pozwala na zapewnienie uczniom klas IV-VIII odpowiedniej jakości edukacji, w szkole zatrudniającej wysoko wykwalifikowanych nauczycieli nauczających w dobrze wyposażonych pracowniach przedmiotowych. Proponowane rozwiązania są też korzystne dla grupy nauczycieli, którzy obecnie są zatrudniani w wielu szkołach, prowadzących po kilka zajęć tygodniowo w każdej z nich. Zatrudnienie nauczyciela na pełen etat w jednej szkole nie tylko pozwala na pełniejsze wykorzystanie jego potencjału dla dobra uczniów, ale daje także szanse na pełne korzystanie z przywilejów, takich jak możliwość: zatrudnienia na podstawie mianowania, przejścia w stan nieczynny, skorzystania z urlopu dla poratowania zdrowia lub płatnego urlopu dla dalszego kształcenia albo bezpłatnego urlopu dla celów naukowych, oświatowych, artystycznych albo z innych ważnych przyczyn.
Uprzejmie informuję, że opracowany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, mechanizm finansowania zadań oświatowych realizowanych przez jednostki samorządu terytorialnego (JST) jest preferencyjny w stosunku do „małych” szkół funkcjonujących na terenach wiejskich albo w małych miastach (do 5 tys. mieszkańców). Mechanizm ten jest zawarty w rozporządzeniu Ministra Edukacji z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025.[1]
Dzieląc łączną kwotę potrzeb oświatowych między poszczególne JST na rok 2025 uwzględniono zarówno, ustalany na podstawie dochodów podatkowych, wskaźnik „zamożności”, jak i wskaźnik związany z liczbą uczniów w klasach szkół dla dzieci i młodzieży. W efekcie dodatkowe środki, w sumie w wysokości 1,2 mld zł w roku 2025, otrzymują mniej zamożne samorządy, na terenach których funkcjonują „małe” szkoły.
Z uwagi na wyższe jednostkowe koszty kształcenia uczniów w „małych” szkołach, położonych na terenach wiejskich i w miastach do 5 tys. mieszkańców, w rozporządzeniu w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2025, uwzględniono specyfikę takich szkół poprzez zastosowanie następujących parametrów:
Należy również wspomnieć, że nauczycielom, zatrudnionym między innymi w szkołach zlokalizowanych na terenach wiejskich lub w miastach do 5 tys. mieszkańców, przysługuje z tego tytułu specjalny dodatek do wynagrodzenia (tzw. dodatek wiejski). W związku z tym dodatkiem - w wymienionym na wstępie rozporządzeniu - we wzorze, określającym sposób ustalenia wskaźnika korygującego „Di”, uwzględniana jest dodatkowa waga „R”, która powoduje uwzględnienie omawianego dodatku w algorytmie podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych między jednostki samorządu terytorialnego. Omówione wyżej rozwiązania, zastosowane w algorytmie podziału potrzeb oświatowych, stanowią realne wsparcie JST prowadzących szkoły o małej liczbie uczniów. Wsparcie to w wielu przypadkach powinno przeciwdziałać zamiarom likwidacji szkoły.
Proszę także zauważyć, że likwidacja szkół prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego miała miejsce już wcześniej. W latach 2016–2023 zlikwidowano 1435 samorządowych szkół dla dzieci i młodzieży. Najwięcej likwidacji nastąpiło w 2020 r., kiedy zlikwidowano 274 szkół dla dzieci i młodzieży, w tym 178 szkół podstawowych.
Ponadto uprzejmie informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej pracuje nad założeniami do programu inwestycyjnego, który będzie wsparciem dla jednostek samorządu terytorialnego, będących organami prowadzącymi w stosunku do małych szkół. W okresie 2016-2023 nie było takich ministerialnych programów dedykowanych samorządowym szkołom o niskiej liczbie uczniów.
Odnosząc się kwestii wydawani przez Ministra Edukacji wytycznych, uprzejmie informuję, że Minister nie posiada podstawy prawnej do wydawania kuratorom oświaty wytycznych w zakresie wydawania opinii dotyczących zamiarów likwidacji szkół. W tym kontekście Minister Edukacji jest organem II instancji w stosunku do kuratora oświaty, czyli organem kontrolnym rozpatrującym zażalenia jednostek samorządu terytorialnego na postanowienia wydane przez kuratorów oświaty w omawianym zakresie.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Henryk Kiepura
Sekretarz Stanu
[1] Dz. U. poz. 1930