do ministra kultury i dziedzictwa narodowego
w sprawie organizacji i prowadzenia przez powiat biblioteki publicznej
Zgłaszający: Katarzyna Osos
Data wpływu: 18-03-2025
Szanowna Pani Minister!
Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. z 2022 r., poz. 2393), zwana dalej ustawą o bibliotekach, w art. 19 ust. 3 nałożyła na samorząd powiatowy obowiązek organizacji i prowadzenia co najmniej jednej powiatowej biblioteki publicznej. Większość samorządów powiatowych nie posiada jednak możliwości wykonywania tego obowiązku. W powiatach brakuje bowiem środków na utrzymanie etatów, skompletowanie księgozbiorów oraz występują braki lokalowe, w szczególności w zakresie obiektów użyteczności publicznej. Z tych też powodów, na podstawie art. 20 ust. 2 lub na podstawie art. 20a ustawy o bibliotekach, większość powiatów powierzyła lub podjęła działania mające na celu powierzenie zadania prowadzenia biblioteki publicznej do realizacji innym jednostkom samorządu terytorialnego, zarówno szczebla gminnego, jak i szczebla wojewódzkiego. Jako przykład podam województwo lubuskie, w którym żaden z powiatów samodzielnie nie organizuje i nie prowadzi biblioteki publicznej. Za takim sposobem realizacji przedmiotowego zadania publicznego przemawiają przede wszystkim względy ekonomiczne.
W szczególnej sytuacji są powiaty tzw. obwarzankowe („ziemskie“), które powstały z dniem 1 stycznia 1999 r. wokół miast na prawach powiatu i które posiadają swoją siedzibę na terenie innej jednostki samorządu terytorialnego. Takim przykładami są powiat zielonogórski oraz powiat gorzowski w województwie lubuskim.
Zgodnie z treścią art. 20a ust. 2 ustawy o bibliotekach: „Biblioteka publiczna, której organizatorem jest gmina działająca w mieście będącym siedzibą samorządu powiatowego, może wykonywać zadania, o których mowa w ust. 1, na podstawie porozumienia zarządu powiatu z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) (…)“. Siedzibą powiatu zielonogórskiego jest miasto Zielona Góra (miasto na prawach powiatu). Powiaty tzw. obwarzankowe są więc w dużo trudniejszej sytuacji niż inne powiaty, ponieważ żadna z gmin wchodzących w skład terytorialny tych powiatów nie posiada swojej siedziby na terenie miasta na prawach powiatu. Tym samym ustawodawca obliguje powiaty tzw. ziemskie do tworzenia swoich jednostek organizacyjnych na terenie innych samorządów. Jedyną alternatywą jest powierzenie przedmiotowego zadania samorządowi województwa lub sąsiedniemu samorządowi, tj. miastu Zielona Góra. Powierzenie do realizacji przedmiotowego zadania gminom z terenu tych powiatów stanowi bowiem istotne naruszenie prawa (rozstrzygniecie nadzorcze Wojewody Lubuskiego NR NK-I.4131.65.2018.IWIT z dnia 12 kwietnia 2018 r.). W efekcie żaden z dwóch powiatów tzw. ziemskich z terenu województwa lubuskiego nie realizował dotychczas przedmiotowego zadania.
Najbardziej korzystnym rozwiązaniem dla samorządów powiatowych tzw. obwarzankowych jest zwolnienie tych powiatów z realizacji zadania polegającego na organizacji i prowadzeniu przez powiat biblioteki publicznej. Podstawowym celem realizacji przedmiotowego zadania jest rozwój czytelnictwa w sposób zapewniający mieszkańcom dogodny dostęp do materiałów bibliotecznych i informacji. Powiat tzw. obwarzankowy nie jest w stanie efektywnie zrealizować „w mieście będącym siedzibą samorządu powiatowego“ dogodnego dostępu do materiałów bibliotecznych, ponieważ mieszkańcy powiatu zielonogórskiego mieszkają poza terenem miasta na prawach powiatu Zielona Góra. Powiat zielonogórski nie jest w stanie ekonomicznie konkurować o czytelnika np. z Wojewódzką i Miejską Biblioteką Publiczną, mającą swoją siedzibę na terenie miasta Zielona Góra. Z dużym prawdopodobieństwem czytelnik w pierwszej kolejności, z uwagi na zasoby księgozbiorów, będzie korzystał z zasobów biblioteki wojewódzkiej niż z biblioteki powiatowej. Przy czym w mieście na prawach powiatu Zielona Góra zadania miejskiej biblioteki realizuje właśnie biblioteka wojewódzka.
Przykładem powyższego rozwiązania w zakresie zwolnienia tzw. powiatów obwarzankowych z obowiązku prowadzenia biblioteki powiatowej jest powiatowa administracja zespolona, gdzie powiat zielonogórski i miasto na prawach powiatu Zielona Góra posiadają wspólną Komendę Państwowej Straży Pożarnej oraz wspólną Komendę Miejską Policji. Powiaty zlokalizowane wokół miast na prawach powiatu w wielu kwestiach, np. edukacyjnych, komunikacyjnych czy zdrowotnych, z uwagi na rozwiązania prawnoorganizacje posiadają ustrojowo odmienny sposób realizacji zadań publicznych od innych powiatów. Aktualnie trwają ustalenia z samorządem województwa lubuskiego w zakresie powierzenia realizacji zadania prowadzenia biblioteki powiatowej, przy czym z uwagi na inne pilne potrzeby powiatu w zakresie np. opieki społecznej lub stanu dróg powiatowych, powiat zielonogórski nie jest w stanie sprostać oczekiwaniom finansowym z tytułu przejęcia prowadzania biblioteki powiatowej przez inny samorząd, który ma siedzibę na terenie miasta Zielona Góra.
Drugim rozwiązaniem w przypadku powiatów tzw. obwarzankowych byłaby możliwość powierzenia organizacji i prowadzenia biblioteki powiatowej gminom wchodzącym w skład terytorialny danego powiatu ziemskiego. W związku z tym przedstawiciele powiatu zielonogórskiego postulują wprowadzenie zmiany brzmienia art. 20a ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. z 2022 r., poz. 2393) o następującej treści: „Biblioteka publiczna, której organizatorem jest gmina działająca na obszarze powiatu, może wykonywać zadania, o których mowa w ust. 1, na podstawie porozumienia zarządu powiatu z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) (…)“.
Mając na uwadze powyższe uprzejmie proszę Panią Minister o ustosunkowanie się do przedstawionej kwestii i udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Czy ministerstwo przeanalizuje wskazany problem oraz podejmie działania celem wprowadzenia oczekiwanych przez powiaty zmian? Jeśli tak, kiedy przedmiotowe prace będą mogły nastąpić? Jeśli zaś nie, co stoi na przeszkodzie?
Z wyrazami szacunku
Posłanka Katarzyna Osos