do ministra nauki i szkolnictwa wyższego
w sprawie wykluczenia Polskiej Akademii Nauk z grona beneficjentów Narodowego Centrum Nauki i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju
Zgłaszający: Łukasz Osmalak, Ewa Szymanowska, Ewa Schädler, Barbara Okuła, Wioleta Tomczak, Izabela Bodnar, Piotr Górnikiewicz, Bożenna Hołownia, Paweł Zalewski
Data wpływu: 19-03-2025
Szanowny Panie Ministrze,
zwracam się z interpelacją poselską dotyczącą decyzji o wykluczeniu Polskiej Akademii Nauk (PAN) oraz jej pomocniczych jednostek naukowych z grona podmiotów uprawnionych do otrzymywania grantów Narodowego Centrum Nauki (NCN) i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR). Decyzja ta – podjęta w wyniku zmiany przepisów w 2019 roku – budzi poważne wątpliwości natury prawnej i merytorycznej oraz rodzi negatywne konsekwencje dla polskiej nauki. Poniżej przedstawiam kluczowe kwestie wymagające wyjaśnienia.
Wykluczenie jednostek PAN z możliwości ubiegania się o granty może naruszać konstytucyjną zasadę równości obywateli i instytucji wobec prawa. Artykuł 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że „wszyscy są równi wobec prawa i wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne”. Tymczasem tylko jednostki PAN zostały objęte omawianym ograniczeniem, podczas gdy inne porównywalne podmioty nadal mogą korzystać z finansowania NCN i NCBiR. Dla przykładu Sieć Badawcza Łukasiewicz czy Polska Akademia Umiejętności (PAU) nie zostały wyłączone z grona uprawnionych wnioskodawców – ich instytuty i jednostki mogą w dalszym ciągu aplikować o granty tych agencji. Nawet indywidualni naukowcy (osoby fizyczne) oraz instytuty branżowe mają prawo startować w konkursach NCN, czego odmówiono jednostkom pomocniczym PAN. Taka selektywna reglamentacja dostępu do finansowania publicznego badań stanowi różnicowanie sytuacji podmiotów o podobnym charakterze i może być sprzeczna z art. 32 Konstytucji RP.
Decyzja o wykluczeniu PAN i jej jednostek pomocniczych z systemu grantowego nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach dotyczących statusu tych jednostek ani w charakterze prowadzonej przez nie działalności. Pomocnicze jednostki naukowe PAN zgodnie z ustawą z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2017 r. poz. 1869, ze zm.) są pełnoprawnymi jednostkami prowadzącymi badania naukowe. Ustawa ta expressis verbis zalicza je – obok instytutów PAN – do kategorii „jednostek naukowych Akademii” (art. 1 ust. 2 pkt 2). Przykładowo PAN posiada takie jednostki jak Ogród Botaniczny – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie, Biblioteka Gdańska PAN, Archiwum PAN czy stacje naukowe za granicą – wszystkie one realizują działalność badawczą i upowszechniającą naukę.
Warto podkreślić, że przed rokiem 2019 naukowcy zatrudnieni w tych jednostkach z powodzeniem uczestniczyli w konkursach grantowych NCN i innych agencji, zdobywając środki na badania na równi z badaczami z instytutów czy uczelni. Ich nagłe wykluczenie nie wynikało z żadnej zmiany ustawowej dotyczącej samej PAN, która nakazywałaby taką decyzję – ustawa o PAN nie została w tym zakresie zmieniona. Jedyną przyczyną była zmiana pojedynczego przepisu ustawy o Narodowym Centrum Nauki w 2019 r., na mocy której pomocnicze jednostki naukowe PAN utraciły możliwość ubiegania się o finansowanie z NCN i NCBiR. Ów jednostronny krok – niepoprzedzony merytorycznym uzasadnieniem – pozbawił te jednostki dostępu do kluczowych źródeł finansowania badań, choć ich charakter naukowy pozostał niezmieniony. Należy zatem zapytać, jakie przesłanki prawne lub praktyczne legły u podstaw takiej zmiany, skoro nie towarzyszyła jej żadna reforma statusu PAN ani ocena dyskwalifikująca dorobek tych jednostek.
Opisane wykluczenie Polskiej Akademii Nauk z systemu grantowego niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji zarówno dla samej PAN, jak i dla całego ekosystemu nauki w Polsce. Przede wszystkim ograniczona została rola PAN jako jednej z wiodących instytucji badawczych – pozbawienie dostępu do konkurencyjnego finansowania marginalizuje pozycję badawczą akademii. Jej jednostki pomocnicze, mimo że nadal prowadzą wartościowe prace naukowe, zostały faktycznie zepchnięte na margines systemu, w którym nie mogą rywalizować o granty na równi z innymi podmiotami. Powstała sytuacja, w której kluczowe projekty badawcze nie mogą być realizowane w ramach PAN, jeżeli wymagają finansowania z NCN czy NCBiR, co siłą rzeczy hamuje rozwój badań w tych placówkach i zmusza naukowców do szukania innych sposobów realizacji swoich pomysłów (nierzadko poza granicami kraju lub przez zmianę miejsca zatrudnienia).
Ponadto brak dostępu do grantów wywołał poważny kryzys motywacyjny i kadrowy wewnątrz jednostek PAN. Pracownicy naukowi odczuwają głębokie poczucie niesprawiedliwości – czują się gorzej traktowani niż ich koledzy z uczelni czy instytutów, choć wykonują porównywalną pracę badawczą. Taka sytuacja działa demobilizująco i rodzi frustrację, zwłaszcza w młodszych kadrach naukowych, dla których granty są często warunkiem rozwoju kariery. W efekcie obserwuje się odpływ kadr – najbardziej ambitni naukowcy odchodzą do instytucji, gdzie szanse pozyskania środków na badania są większe. To z kolei osłabia potencjał badawczy PAN i może prowadzić do trwałego zubożenia dorobku naukowego realizowanego w strukturach akademii. Decyzja ta oddziałuje więc negatywnie nie tylko na samą instytucję, ale i na stan polskiej nauki jako całości, ograniczając wykorzystanie w pełni istniejącej infrastruktury badawczej i kompetencji naukowych zgromadzonych w PAN.
Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, oczekiwane jest pilne podjęcie działań naprawczych w celu przywrócenia pomocniczym jednostkom naukowym PAN możliwości aplikowania o granty NCN, NCBiR oraz inne finansowania ministerialne. Taka potrzeba była już sygnalizowana ministerstwu – m.in. w piśmie skierowanym w sierpniu 2024 r. do ówczesnego ministra nauki (pana Dariusza Wieczorka) przedstawiciele PAN apelowali o zmianę przepisów w tym zakresie. Niestety, dotychczasowe propozycje nowelizacji pomijały tę kwestię, pozostawiając niesprawiedliwą sytuację bez zmiany.
W związku z powyższym proszę Pana Ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Z uszanowaniem
Łukasz Osmalak