w sprawie sytuacji prawnej absolwentów szkół branżowych I stopnia, którzy kończą edukację w wieku 17 lat
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer
Warszawa, 22-04-2025
Szanowny Panie Pośle,
odpowiadając na Pana interpelację w sprawie sytuacji prawnej absolwentów branżowych szkół I stopnia, którzy kończą edukację w wieku 17 lat, przekazuję poniższe informacje uwzględniające również stanowisko Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
Ad 1.
Na podstawie bazy danych systemu informacji oświatowej (SIO) z dnia 8 kwietnia 2025 r., na koniec lat szkolnych 2024/2025 i 2025/2026, tj. w dniach 31 sierpnia 2025 r. oraz 31 sierpnia 2026 r., liczba absolwentów w branżowych szkołach I stopnia (dalej również BS I), którzy będą podlegali obowiązkowi nauki będzie wynosiła 30 519 osób – w roku szkolnym 2024/2025 oraz 37 007 osób – w roku szkolnym 2025/2026.
Ad 2.
Podpisana w dniu 10 kwietnia br. przez Prezydenta RP nowelizacja ustawy o rynku pracy i służbach zatrudnienia[1] przewiduje m.in. wprowadzenie z inicjatywy MEN zmian w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe[2] polegających na umożliwieniu uczniowi, który ukończył szkołę ponadpodstawową przed ukończeniem 18. roku życia, spełnianie obowiązku nauki przez uczęszczanie na praktykę absolwencką, o której mowa w ustawie z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich[3].
W konsekwencji, wyżej wymieniona ustawa wprowadza również zmiany w ustawie o praktykach absolwenckich, zgodnie z którymi niepełnoletni praktykant, który ukończył szkołę ponadpodstawową i spełnia obowiązek nauki przez uczęszczanie na praktykę absolwencką może odbywać tę praktykę, aż do momentu ukończenia przez niego 18. roku życia. Zatem po ukończeniu nauki zawodu absolwent BS I będzie mógł odbywać u pracodawcy (np. tego samego pracodawcy, u którego odbywał przygotowanie zawodowe) praktykę absolwencką.
Pracodawcy, który zawarł umowę z praktykantem, o którym mowa powyżej, przysługiwać będzie dofinansowanie – ze środków Funduszu Pracy – kosztów praktyki w wysokości 250 zł za każdy pełny miesiąc praktyki, jeżeli praktyka została zrealizowana w wymiarze co najmniej 120 godzin miesięcznie.
Ad 3.
Rozwiązanie przyjęte w ustawie o rynku pracy i służbach zatrudnienia umożliwi niepełnoletnim absolwentom branżowej szkoły I stopnia realizację (w formie praktyk) wyuczonego zawodu do momentu uzyskania przez nich pełnoletności, oraz uznanie ww. działania za spełnienie przez te osoby obowiązku nauki.
Ad 4. i 5 tiret drugie
Przepisy ustawy – Kodeks pracy wyróżniają szczególną kategorię pracowników młodocianych w wieku od 15 do 18 lat. W odniesieniu do przedstawicieli tej grupy obowiązują odrębne regulacje, dotyczące: zasad odbywania przygotowania zawodowego, zawierania i rozwiązywania umów o pracę, czasu pracy, ochrony zdrowia i obowiązku dokształcania. Wszelkie modyfikacje przepisów Kodeksu pracy w zakresie tych regulacji, w tym zmiana definicji pracownika młodocianego (art. 190 Kodeksu pracy) poprzez obniżenie jego wieku do lat 17, musiałyby być zgodne z rozwiązaniami systemowymi.
Na podstawie art. 22 § 2 Kodeksu pracy, pracownikiem może być osoba, która ukończyła 18 lat, natomiast na warunkach określonych w dziale dziewiątym, dotyczącym zatrudniania młodocianych, pracownikiem może być również osoba, która nie ukończyła 18 roku życia.
W obecnym stanie prawnym pracownikiem młodocianym jest osoba pozostająca w stosunku pracy, która ukończyła 15 i nie skończyła 18 roku życia (art. 190 § 1 Kodeksu pracy). Co do zasady, wolno zatrudniać tylko tych młodocianych, którzy ukończyli co najmniej ośmioletnią szkołę podstawową i przedstawią świadectwo lekarskie stwierdzające, że praca danego rodzaju nie zagraża ich zdrowiu. Młodociany nieposiadający kwalifikacji zawodowych może być zatrudniony w celu przygotowania zawodowego, realizowanego jako nauka zawodu albo przyuczenie do wykonywania określonej pracy[4].
Pracownicy młodociani mogą być zatrudniani także w innym celu niż przygotowanie zawodowe, na podstawie umowy o pracę, ale wyłącznie przy wykonywaniu prac lekkich. Powierzona młodocianym praca nie może stwarzać zagrożenia dla ich życia i zdrowia, a także utrudniać wypełniania obowiązku nauki. Wykaz takich prac – w regulaminie lub osobnym akcie – określa pracodawca, po uzyskaniu zgody lekarza medycyny pracy i zatwierdzeniu go przez właściwego inspektora pracy. Zasady wykonywania przez młodocianych prac lekkich określają przepisy Kodeksu pracy. W przypadku młodocianych pracowników, którzy ukończyli naukę (np. w branżowej szkole I stopnia) i zdali egzamin zawodowy, możliwe jest zatem – przy spełnieniu omówionych warunków – zatrudnianie na podstawie umowy o pracę w innym celu niż przygotowanie zawodowe, tj. przy wykonywaniu prac lekkich.
W przypadku wprowadzenia do Kodeksu pracy regulacji dopuszczających zatrudnianie pracowników, którzy zakończyli proces kształcenia nie ukończywszy 18 roku życia w warunkach typowych dla zatrudnienia tzw. „pracownika dorosłego”, pracownik, który ukończył 17 lat podlegałby zwykłemu reżimowi umowy o pracę, a nie ochronie i ograniczeniom wynikającym ze szczególnych regulacji dotyczących zatrudniania młodocianych.
W tym kontekście istotny jest wpływ ewentualnej zmiany definicji pracownika młodocianego, obowiązującej na gruncie przepisów prawa pracy, na postanowienia Konstytucji RP. Jak podkreśla Minister Sprawiedliwości, do którego skierowano pismo z prośbą o zajęcie stanowiska w niniejszej sprawie, niektóre elementy opieki państwa nad dzieckiem – ochronę dziecka w zatrudnieniu, ochronę zdrowia dziecka oraz ochronę prawa dziecka do nauki – uregulowano w sposób ramowy w samej Ustawie Zasadniczej.
Konstytucja RP w art. 65 ust. 3 stanowi, że zakazane jest stałe zatrudnianie dzieci do lat 16, a formy i charakter dopuszczalnego zatrudnienia określa ustawa. W ramach prawa do nauki dziecko jest obowiązane kontynuować ją do ukończenia 18. roku życia. Wynika to wprost z art. 70 ust. 1 zdanie 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa. Zmiana definicji pracownika młodocianego, obniżająca górną granicę jego wieku z 18 do 17 lat, mogłaby zatem prowadzić do naruszenia art. 70 ust. 1 w zw. z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP, zapewniającego ochronę praw dziecka.
Zatrudnienie osoby poniżej 18 roku życia na warunkach odnoszących się do osoby pełnoletniej spowodowałoby zatem, że konstytucyjny obowiązek kontynuowania nauki do 18. roku życia stałby się pozorny, czego konsekwencją byłoby naruszenie konstytucyjnego prawa dziecka do ochrony. Wynika to chociażby z faktu, że podstawowy czas pracy osoby dorosłej wynosi 8 godzin na dobę i 40 godzin na tydzień, przy czym dobowa norma czasu pracy może być przedłużona do 12 godzin (art. 129 § 1 i 2 Kodeksu pracy). Przy tak ustalonym czasie pracy osoba poniżej 18. roku życia nie byłaby w stanie realizować obowiązku nauki. Jednocześnie, czas pracy pracownika młodocianego w wieku do 16 lat nie może przekraczać 6 godzin na dobę, a w przypadku młodocianego w wieku powyżej 16 lat 8 godzin na dobę. Do czasu pracy młodocianego wlicza się czas nauki w wymiarze wynikającym z obowiązkowego programu zajęć szkolnych, bez względu na to, czy odbywa się ona w godzinach pracy, przy czym chodzi tu tylko o zajęcia teoretyczne. Oznacza to, że pracodawca osoby młodocianej jest obowiązany skrócić czas jej pracy o liczbę godzin, w których uczestniczy ona w zajęciach teoretycznych (art. 202 § 1–3 Kodeksu pracy). Pracodawca jest również obowiązany zwolnić pracownika młodocianego od pracy na czas potrzebny do wzięcia udziału w zajęciach szkoleniowych w związku z dokształcaniem się (art. 198 Kodeksu pracy).
Co więcej, zgodnie z przepisami, młodocianego, w przeciwieństwie do pracownika dorosłego, nie wolno zatrudniać w porze nocnej oraz w godzinach nadliczbowych (art. 203 § 1 Kodeksu pracy). W ocenie Ministra Sprawiedliwości uchylenie tego zakazu wobec pracownika, który nie ukończył 18. roku życia utrudniłoby, a w określonych przypadkach nawet uniemożliwiło, realizację obowiązku nauki, o którym mowa w art. 70 ust. 1 Konstytucji RP.
Ewentualna zmiana definicji pracownika młodocianego, polegająca na obniżeniu górnej granicy wieku młodocianego do lat 17 powinna zostać poprzedzona wnikliwą analizą oraz dokładną oceną wpływu, np. pracy w porze nocnej czy godzinach nadliczbowych na zdrowie osób poniżej 18. roku życia.
Należy mieć przy tym na uwadze, że problem wchodzenia na rynek pracy osób, które uzyskując dyplom branżowej szkoły I stopnia nie ukończyły 18 roku życia stanowi skutek reformy szkolnictwa, w ramach której do pierwszej klasy szkoły podstawowej poszły dzieci sześcioletnie. Po przywróceniu progu 7 lat, jako wieku rozpoczęcia edukacji w szkole podstawowej, wiek osób kończących branżową szkołę I stopnia będzie wynosił zasadniczo 18 lat, co usunie problemy w natychmiastowym dostępie absolwentów tych szkół do zatrudnienia w wybranym zawodzie.
Ad 5 tiret pierwsze
Odnosząc się do propozycji zmiany art. 35 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe, zgodnie z którym nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia, uprzejmie informuję, że zmiana tego przepisu wymagałaby zmiany Konstytucji RP.
Niemniej jednaj ustawą z dnia 20 marca 2025 r. o rynku pracy i służbach zatrudnienia zmieniono przepisy art. 36 ust. 12 ustawy – Prawo oświatowe rozszerzając katalog możliwości spełniania obowiązku nauki przez uczniów, którzy ukończyli szkołę ponadpodstawową przed ukończeniem 18. roku życia. Uczniowie ci, oprócz możliwości spełniania obowiązku nauki przez kontynuację kształcenia w branżowej szkole II stopnia, uczęszczanie do uczelni albo na kwalifikacyjny kurs zawodowy, mogą również spełniać obowiązek nauki przez uczęszczanie na praktykę absolwencką, o której mowa w ustawie z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich[5].
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu
[1] https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/druk.xsp?nr=948.
[2] Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.
[3] Dz. U. z 2018 r. poz. 1244.
[4] Zawody, w których odbywa się nauka zawodu, określają przepisy dotyczące klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego.
[5] Dz. U. z 2018 r. poz. 1244.