w sprawie wsparcia dla uczniów z ADHD
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz
Warszawa, 07-05-2025
Szanowna Pani Poseł,
w Ministerstwie Edukacji Narodowej (MEN) kontynuowane są działania, których celem jest podniesie dostępności i jakości wsparcia w procesie uczenia się i indywidualnego rozwoju dla wszystkich dzieci i uczniów, w tym dzieci/uczniów z zespołem ADHD.
Działania te obejmują:
W obecnym stanie prawnym uczniowie, w tym uczniowie z rozpoznaniem ADHD, mogą korzystać ze wsparcia w procesie kształcenia.
Wszyscy uczniowie, u których rozpoznano taką potrzebę (w wyniku rozpoznania dokonanego przez nauczyciela, rodzica lub inne osoby wskazane w przepisach[1] lub badań diagnostycznych w poradni psychologiczno-pedagogicznej[2]), powinni mieć zapewnioną pomoc psychologiczno-pedagogiczną. Za zapewnienie tej pomocy odpowiada dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki, do której uczęszcza dziecko[3]. Katalog przyczyn, z uwagi na które występuje u dziecka/ucznia potrzeba objęcia pomocą, nie jest zamknięty[4], a zatem także w przypadku występowania u ucznia z ADHD innych uwarunkowań niż wymienione w przepisach, pomoc powinna być udzielona.
Pomoc psychologiczno-pedagogiczna w placówkach wychowania przedszkolnego, szkołach i placówkach stanowi jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno-wychowawczej przedszkola, szkoły i placówki[5]. Udzielana jest nieodpłatnie i na zasadzie dobrowolności.
Nauczyciel jest zobowiązany do dostosowania wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych ucznia. Dostosowanie może być zapewnione na podstawie rozpoznania nauczyciela, jak również orzeczenia czy opinii poradni.
Dla dzieci ze stwierdzoną niepełnosprawnością do czasu rozpoczęcia nauki w szkole organizowane jest wczesne wspomaganie rozwoju dziecka. W przypadku dzieci, które nie mają stwierdzonej niepełnosprawności, ale występują u nich poważne zaburzenia rozwoju psychoruchowego, możliwe jest uzyskanie specjalistycznej pomocy w ramach programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”.
Kształcenie specjalne, zgodnie z przepisami art. 127 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, organizuje się dla trzech grup uczniów: niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Występowanie u dziecka zaburzeń neurorozwojowych nie może być utożsamiane ze stwierdzeniem występowania niepełnosprawności, niedostosowania społecznego lub zagrożenia niedostosowaniem społecznym. Nie wszystkie dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi wymagają stosowania w procesie kształcenia specjalnej organizacji nauki i metod pracy.
W obecnym stanie prawnym nauczyciel współorganizujący kształcenie, wspólnie z nauczycielem odpowiednio wychowania przedszkolnego lub przedmiotu, prowadzi zajęcia edukacyjne oraz realizuje zintegrowane działania i zajęcia określone w indywidualnych programach edukacyjno-terapeutycznych uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Do jego zadań należy również m. in. prowadzenie, wspólnie z innymi nauczycielami, specjalistami i wychowawcami grup wychowawczych, pracy wychowawczej z ww. uczniami, a także udzielanie pomocy innym nauczycielom w doborze form i metod pracy z uczniami niepełnosprawnymi, niedostosowanymi społecznie oraz zagrożonymi niedostosowaniem społecznym oraz prowadzanie innych zajęć odpowiednich ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne uczniów, w szczególności zajęć rewalidacyjnych, resocjalizacyjnych i socjoterapeutycznych[6].
Nauczyciel współorganizujący kształcenie, w trakcie zajęć edukacyjnych, może także wspierać pracę pozostałych uczniów, którzy tego potrzebują, w tym uczniów z ADHD.
W przygotowywanych rozwiązaniach w zakresie oceny funkcjonalnej planuje się, że zapewnienie wsparcia procesu nauczania ze strony dodatkowo zatrudnionego nauczyciela będzie wynikało z zakresu i rodzaju utrudnień w funkcjonowaniu uczniów uczęszczających do danego oddziału, a nie wyłącznie stwierdzenia u ucznia danego rodzaju niepełnosprawności.
MEN nie planuje rozszerzania, jak również wskazywania w przepisach prawa oświatowego rozpoznań medycznych wg ICD (Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób) i łączenia ich z formami wsparcia. Osoby z tym samym rodzajem niepełnosprawności lub rozpoznaniem medycznym mogą bowiem różnie funkcjonować, a tym samym mieć różne potrzeby i wymagać innego wsparcia. Dlatego projektowany model oceny potrzeb rozwojowych i edukacyjnych, ustalania adekwatnych form wsparcia oraz finansowania tego wsparcia (proces ten zaproponowano określać „oceną funkcjonalną”), oparty jest na modelu biopsychospołecznym.
W modelu tym funkcjonowanie dziecka/ucznia rozumiane jest jako wynik interakcji pomiędzy jego indywidualnymi cechami (stan zdrowia, możliwości psychofizyczne) a środowiskiem, w jakim dziecko uczy się i wychowuje. Tym samym w ocenie przyczyn trudności w rozwoju i uczeniu się dziecka/ucznia oraz planowaniu działań, które te problemy rozwiążą, uwzględnia się jego stan zdrowia, możliwości psychofizyczne, ale także zasoby i bariery w środowisku, które wpływają na proces uczenia się dziecka/ucznia i jego funkcjonowanie społeczne w przedszkolu, szkole i placówce.
Oznacza to odejście od postrzegania potrzeb dziecka/ucznia wyłącznie w oparciu o rozpoznanie medyczne czy stwierdzoną niepełnosprawność. OF to proces rozpoznawania zasobów i trudności dziecka/ucznia oraz oddziałujących na niego czynników środowiskowych, uwzględniający diagnozę funkcji (opartą na klasyfikacji ICF (Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia), wiedzy o kamieniach milowych w rozwoju dziecka/ucznia oraz - o ile została postawiona - diagnozę kryterialną opartą na klasyfikacji medycznej ICD lub klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM), a także adekwatny i podlegający stałej ewaluacji program wsparcia.
Celem działań MEN jest przygotowanie kadr i zasobów oświaty do skutecznego rozpoznawania i wspierania indywidualnych potrzeb dziecka/uczniów. Testowane w pilotażach rozwiązania stanowią podstawę dla opracowania przepisów i działań wspierających przedszkola, szkoły i placówki, zwłaszcza w zakresie pracy w oddziałach zróżnicowanych pod względem potrzeb dzieci/uczniów, w tym wynikających z rozpoznania ADHD.
W odniesieniu do kwestii szkoleń dla nauczycieli oraz pracowników placówek oświatowych, w szczególności psychologów szkolnych pracujących z dziećmi/uczniami z ADHD, uprzejmie informuję, że MEN zainicjował działania w tym zakresie.
Na zlecenie i we współpracy z MEN, Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy (IBE-PIB) i UNICEF realizują we współpracy z uczelniami i organizacjami pozarządowymi projekt pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich" (Accesssible School for All). Głównym celem projektu jest podniesienie kompetencji nauczycieli specjalistów (pedagogów, psychologów, pedagogów specjalnych, logopedów) w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia dla wszystkich grup odbiorców (dzieci/uczniów, rodziców, nauczycieli). Projekt dostarcza narzędzi pomocnych w prowadzeniu zajęć z dziećmi/uczniami w sposób zapewniający poczucie akceptacji i włączania wszystkich dzieci i uczniów.
Do udziału w projekcie zaproszonych zostało ponad 500 placówek edukacyjnych (przedszkoli, szkół, poradni psychologiczno-pedagogicznych, placówek doskonalenia nauczycieli) oraz 2200 zatrudnionych w nich nauczycieli specjalistów, którzy dzięki udziałowi w projekcie zostali przygotowani do pełnienia funkcji doradcy ds. dostępności uczenia i obejmują wsparciem ponad 11 tysięcy nauczycieli i 30 tys. dzieci. Projekt ma również komponent badawczy i ewaluacyjny, a wyniki otrzymane w rezultacie tych działań zostaną wykorzystane do stworzenia banku praktyk sprawdzonych empirycznie, które zostaną udostępnione wszystkim nauczycielom-specjalistom. Projekt realizowany jest od maja 2023 r. do 31 grudnia 2025 r.
Ponadto MEN zlecił IBE-PIB realizację projektu pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”. Projekt realizowany jest w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS). Głównym celem projektu jest wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży, a także rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi/uczniami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych.
Działania w zakresie wspierania kadry przedszkoli i szkół w zakresie realizacji dzieci i młodzieży ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, w tym z ADHD, prowadzone są również w Ośrodku Rozwoju Edukacji (ORE), który jest centralną placówką doskonalenia nauczycieli. ORE zorganizował 27 marca 2025 r. ogólnopolską konferencję „ADHD w edukacji: Wyzwania, rozwiązania i możliwości” z udziałem Pani Pauliny Piechny-Więckiewicz, Podsekretarz Stanu w MEN, Pana Marcina Józefaciuka, Posła na Sejm RP i Przewodniczącego Parlamentarnego Zespołu ds. ADHD oraz przedstawicieli Biura Rzecznika Praw Dziecka[7].
W 2024 r., w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS), rozpoczęła się realizacja projektu pn. „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych”. Projekt jest realizowany przez MEN we współpracy ze Szkołą Główną Handlową (SGH) w Warszawie.
Celem projektu jest wdrożenie zmian w systemie poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego, która przełoży się na zwiększenie dostępności wsparcia dla dzieci, młodzieży i ich rodzin. Jednym z dotychczasowych rezultatów projektu było opracowanie w 2024 r. dokumentu pn. „Koncepcja rozwoju poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego”. Dokument ten, to efekt ponad rocznej pracy MEN, SGH, ale także przedstawicieli poradni psychologiczno-pedagogicznych. Do przygotowania dokumentu przyczyniło się 12 spotkań z przedstawicielami poradni, związków zawodowych (ZZ Rada Poradnictwa oraz Polskiego Związku Logopedów), organów prowadzących i kuratoriów oświaty. Dokument był poddany konsultacjom.
Drugim etapem realizacji jest realizacja 16 projektów grantowych, w ramach których publiczne PPP będą mogły otrzymać wsparcie finansowe w wysokości ponad 70 mln zł. Z grantów będzie można zakupić sprzęt, narzędzia diagnostyczne, które będą wykorzystywane we wdrażaniu zmian opisanych w „Koncepcji”. Poza grantami poradnie otrzymają także wsparcie szkoleniowo-doradcze ze strony uczelni, działających w poszczególnych województwach , które będą „grantodawcami” oraz ekspertów MENi SGH.
Kolejny projekt FERS pn. „Przygotowanie systemu informatycznego wspierającego poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne” realizowany jest przez Centrum Informatyczne Edukacji w partnerstwie z MEN.
Celem projektu jest stworzenie sytemu informatycznego, wspierającego funkcjonowanie systemu pomocy i poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego. W systemie zostanie zapewniony dostęp do opracowanych w projektach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (POWER) i sfinansowanych z budżetu MEN narzędzi diagnostycznych, które będą wspierały trafną diagnozę potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci/uczniów, z uwzględnieniem kontekstu środowiska przedszkolnego/szkolnego.
Od stycznia br. obowiązują przepisy, które umożliwiają działanie ww. systemu[8]. Narzędzia będą nieodpłatnie udostępniane nauczycielom specjalistom zatrudnionym w poradniach psychologiczno-pedagogicznych oraz przedszkolach i szkołach. Planowana data udostępnienia narzędzi w systemie informatycznym to wrzesień 2025 r.
W celu rozwijania kompetencji kadry oświatowej, w tym w zakresie pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla uczniów nieneurotypowych, Minister Edukacji wskazał wśród celów polityki oświatowej państwa roku szkolnym 2024/2025 wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego oraz rozwijanie empatii i wrażliwości.
MEN, w porozumieniu z jednostkami podległymi i nadzorowanymi, zlecił również realizację szeregu szkoleń mających na celu poszerzenie kompetencji kadr oświatowych oraz wspieranie ich w realizacji zadań na rzecz pracy z młodzieżą z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb, w tym także na rzecz dzieci i uczniów z ADHD.
ORE realizuje w roku szkolnym 2024/2025 następujące formy doskonalenia dyrektorów i nauczycieli:
ORE prowadzi szereg działań wspierających realizację zadań z zakresu wparcia uczniów z rożnymi potrzebami, w tym m. in.:
MEN zlecił zarówno realizację programów szkoleniowych, jak również organizację studiów podyplomowych, których ukończenie umożliwia poszerzenie wiedzy i umiejętności przez nauczycieli lub zdobycie nowych, dodatkowych kwalifikacji.
Obecnie uruchomiona została już trzecia edycja bezpłatnych dla uczestników studiów podyplomowych na kierunkach:
W ramach ww. projektu pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich” poza wsparciem kadry, opracowane zostały również materiały metodyczne, dotyczące projektowania uniwersalnego oraz racjonalnych usprawnień w edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem działań ukierunkowanych na podtrzymywanie uważności i motywacji uczniów. Materiały są bezpłatnie dostępne na stronie internetowej IBE[9].
Działania przewidziane w projekcie skierowane są również na potrzeby dzieci/uczniów, u których potrzeby rozwojowe i edukacyjne wynikają ze stwierdzonego zespołu ADHD. W projekcie zaplanowano m. in. opracowanie profilu funkcjonalnego ucznia z ADHD w kontekście doradztwa zawodowego i oceny predyspozycji zawodowych, przeprowadzenie analizy dobrostanu szkolnego uczniów z ADHD, a także przegląd narzędzi diagnostycznych i materiałów metodycznych, wykorzystywanych w pracy z uczniami i uczennicami z ADHD.
W projekcie powstanie również nowy poradnik metodyczny, dotyczący pracy z dziećmi i uczniami, którzy w związku z rozpoznaniem ADHD wymagają wsparcia w procesie uczenia się i funkcjonowaniu społecznym. W pracach na poradnikiem przewidziano współpracę ze środowiskiem osób z ADHD.
W okresie od kwietnia 2025 r. do grudnia 2027 r. zorganizowany zostanie również cykl szkoleń online dla nauczycieli przedmiotów.
Działania IBE w projekcie pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży” w zakresie pracy z uczniami z ADHD:
Na zlecenie MEN zostały opracowane narzędzia ułatwiające rozpoznanie potrzeb dzieci i młodzieży, zrozumienie przyczyn występowania problemów w rozwoju lub uczeniu się oraz zaplanowanie odpowiedniego wsparcia:
Narzędzia są bezpłatne, elektroniczne. Wszystkie narzędzia zostaną udostępnione w systemie informatycznym przygotowanym przez MEN do 1 września 2025 r. (aktualnie trwają prace programistyczne).
Planuje się dalszy rozwój narzędzi diagnostycznych oraz materiałów metodycznych wspierających nauczycieli w pracy z uczniami z ADHD, a także realizację szkoleń online do 2029 roku.
W celu poprawy dostępu do pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla dzieci i młodzieży, od 1 września 2022 r. rozpoczęło się wdrażanie pierwszego etapu standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów.
Wprowadzenie standardów zostało rozłożone na dwa etapy: I etap od 1 września 2022 r. i II etap od 1 września 2024 r.[10] W roku szkolnym 2024/2025 liczba etatów psychologów w szkołach i placówkach objętych standardem zatrudnienia specjalistów wzrosła o ponad 2,7 tys. etatów (+ 28,5%), z 10,5 tys. etatów w roku szkolnym 2023/2024 do niemal 13,6 tys. w bieżącym roku szkolnym. Ogólna liczba nauczycieli specjalistów wzrosła o ponad 4,3 tys. etatów - z 46,6 tys. (na 30.09.2023 r.) do niemal 54,4 tys. w bieżącym roku szkolnym (+ 16,6%).
Zwiększona liczba nauczycieli specjalistów oznacza zwiększony dostęp do wsparcia w przedszkolu/szkole, bez potrzeby uzyskiwania dodatkowych dokumentów wydawanych przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne, takich jak opinia czy orzeczenie. Stan zatrudnienia nauczycieli specjalistów jest na bieżąco monitorowany w Systemie Informacji Oświatowej.
W każdym kuratorium oświaty zostali powołani wizytatorzy do spraw edukacji włączającej[11], których zadaniem jest: wspieranie dyrektorów przedszkoli, szkół i placówek oraz rodziców uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, upowszechnianie efektywnych praktyk.
MEN we współpracy z ORE zapewnia wymianę doświadczeń i doskonalenia dla tej grupy wizytatorów. Raz na kwartał organizowane są spotkania z wizytatorami w ramach sieci. Do tej pory odbyło się 27 takich spotkań.
W ramach wspomnianego projektu IBE „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży” pilotowane będą wskaźniki rozwoju edukacji włączającej (SORED- system rozwoju edukacji dostępnej). Nowym komponentem będzie wspieranie klimatu społecznego szkoły.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu
[1] § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798).
[2] § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 lutego 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 2499).
[3] § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach.
[4] § 2 ust. 2 ww. rozporządzenia.
[5] Art. 109 ust.1 pkt 5ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r.- Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm. ).
[6] §7 ust. 7 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1309).
[7] Link do agendy konferencji : https://ore.edu.pl/2025/03/konferencja-adhd-w-edukacji-wyzwania-rozwiazania-mozliwosci/
[8] Art. 44e ustawy - Prawo oświatowe.
[9] https://ibe.edu.pl/pl/zasoby-wspieranie-dostepnosci-edukacji
[10] Art.42 d ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1982r. – Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2024 r. poz. 986, z późn. zm.).
[11] https://ore.edu.pl/2024/10/wizytatorzy-ds-edukacji-wlaczajacej-2/