Odpowiedź na interpelację nr 9091

w sprawie edukacji po szkole podstawowej dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz

Warszawa, 30-04-2025

Szanowna Pani Poseł,

Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi Rejestr Szkół i Placówek Oświatowych^[1], tj. centralny system gromadzący informacje o szkołach, placówkach oświatowych i innych jednostkach systemu oświaty w Polsce, publicznych i niepublicznych. Jego celem jest zapewnienie dostępności do wiarygodnych informacji o jednostkach systemu oświaty, ułatwienie ich identyfikacji oraz koordynacja systemu oświaty w Polsce. Rejestr ten na bieżąco jest modernizowany zgodnie z zapotrzebowaniem użytkowników i zgodnie z jego możliwościami technicznymi.

Na portalu YouTube^[2] zamieszczono krótki film prezentujący możliwości wyszukiwarki RSPO. Wyszukiwarka umożliwia sortowanie wyników m.in. według lokalizacji szkoły/placówki, typu szkoły/placówki, zawodu nauczanego w szkole/placówce, a także specyfice oddziałów prowadzonych w szkole/placówce (np. ogólnodostępne, specjalne, integracyjne).

Rejestr umożliwia rodzicom i uczniom znalezienie szkół dostosowanych do indywidualnych potrzeb uczniów. Otrzymany wynik wyszukiwania można również zwizualizować na mapie Polski.

Tabela 1. Dane dotyczące bazy szkół i placówek oświatowych, z podziałem na integracyjne, ogólnodostępne z oddziałami integracyjnymi i specjalne (wg bazy SIO na 22.04.2025 r.)

W ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego przez Centrum Informatyczne Edukacji w partnerstwie z MEN, w realizowanym projekcie „Przygotowanie systemu informatycznego wspierającego poradnictwo psychologiczno-pedagogiczne”^[3] jedną z wdrażanych funkcjonalności będzie tzw. mapa zasobów. Ma być to interaktywna baza danych o wszystkich podmiotach (również niepublicznych) działających na terenie danego powiatu, świadczących usługi szeroko rozumianego wsparcia edukacyjno-specjalistycznego dla dzieci i uczniów oraz ich rodzin. Planuje się, że baza ta będzie zawierała dane adresowe tych podmiotów, opis charakteru ich działalności oraz wyszukiwarkę. Planowane uruchomienie ww. funkcjonalności to lata 2026-2027.

MEN zapewnia ponadto rodzicom wsparcie w wyborze przez ich dzieci szkoły poprzez udostępnienie wykazu szkół i placówek oświatowych^[4]. Wykaz zawiera m.in. dane adresowe szkół i placówek oświatowych, typy szkół i placówek oświatowych oraz ich specyfikę.

Przepisy prawa oświatowego^[5] zobowiązują przedszkola, oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych i inne formy wychowania przedszkolnego oraz szkoły, do prowadzenia zaplanowanych i systematycznych działań w zakresie doradztwa zawodowego, w celu wspierania dzieci i uczniów w procesie rozpoznawania zainteresowań i predyspozycji zawodowych oraz podejmowania świadomych decyzji edukacyjnych i zawodowych, w tym przygotowania do wyboru kolejnego etapu kształcenia i zawodu.

Doradztwo zawodowe jest realizowane na:

1. zajęciach edukacyjnych wychowania przedszkolnego;
2. obowiązkowych zajęciach edukacyjnych z zakresu kształcenia ogólnego lub kształcenia w zawodzie;
3. zajęciach z zakresu doradztwa zawodowego;
4. zajęciach związanych z wyborem kierunku kształcenia i zawodu prowadzonych w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej;
5. zajęciach z wychowawcą.

Szczegółowe treści programowe z zakresu doradztwa zawodowego, sposób realizacji oraz zadania doradcy zawodowego, zostały określone w przepisach rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia z dnia 12 lutego 2019 r. w sprawie doradztwa zawodowego^[6] .

W systemie edukacji funkcjonują branżowe centra umiejętności^[7], które są placówkami kształcenia, szkolenia i egzaminowania o zasięgu ogólnokrajowym, ukierunkowane branżowo w zakresie jednej z dziedzin zawodowych, integrują szkoły prowadzące kształcenie zawodowe, placówki kształcenia ustawicznego, centra kształcenia zawodowego, uczelnie oraz podmioty, które prowadzą działalność w zakresie tej dziedziny zawodowej oraz prowadzą m.in. działalność wspierającą realizację doradztwa zawodowego dla uczniów.

Działania przedszkoli i szkół w zakresie doradztwa zawodowego kontrolowane są przez właściwych kuratorów oświaty^[8], którzy sprawują nadzór pedagogiczny nad publicznymi i niepublicznymi szkołami, placówkami, które znajdują się na obszarze danego województwa.

MEN dostrzega potrzebę wspierania dzieci ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi oraz zwiększania dostępności i jakości kształcenia specjalnego. W ramach realizowanej polityki oświatowej, podejmowane są działania mające na celu promowanie dobrych praktyk i modeli organizacyjnych.

Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy (dalej: IBE-PIB) realizuje następujące projekty:

1. „Poprawa skuteczności procesów kształcenia i wychowania dzieci i młodzieży (w tym z niepełnosprawnościami) w celu przygotowania do aktywnego uczestnictwa w rynku pracy we współpracy z podmiotami zewnętrznymi”^[9], który jest finansowany z dotacji Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Głównym celem projektu jest wsparcie nauczycieli, doradców zawodowych i innych specjalistów z otoczenia uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, w tym z niepełnosprawnościami, w przygotowaniu do ich przyszłej tranzycji na rynek pracy.

W ramach ww. projektu – w roku szkolnym 2024/2025 – 80 szkół podstawowych zostało objętych działaniami, w ramach których nauczyciele wspierają uczniów w wejściu na rynek pracy. Każda ze szkół uczestniczących w projekcie przeprowadziła minimum dwa działania z rodzicami, w czasie których zwiększyła świadomość rodziców na temat dostępnych szkół i ich oferty edukacyjnej.

Przeprowadzono m.in. działania:

• „Rozmowa z nastolatkiem o przyszłości zawodowej – jak wspierać dziecko w planowaniu ścieżki zawodowej”,
• „Jak pomóc dziecku wybrać szkołę”,
• „Planowanie przyszłości dziecka”,
• „Zawody jutra: wspólne odkrywanie przyszłości”.

Ponadto, w roku szkolnym 2024/2025 - 720 uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi z 48 szkół podstawowych testuje model, w ramach którego doradca zawodowy odbywa 3 spotkania z uczniem na temat jego kariery całożyciowej. Ostatnie spotkanie odbywa się w obecności rodzica, kiedy to doradca zawodowy rozmawia z uczniem i rodzicem na temat możliwości wyboru ścieżki zawodowej przez ucznia.

W roku szkolnym 2025/2026 planowana jest realizacja kolejnych działań w ramach ww. projektu.

2. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”^[10], który jest finansowany z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS).

Głównym celem projektu jest: wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży oraz rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi oraz uczniami i uczennicami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych.

W ramach ww. projektu przygotowano materiał informacyjny „Mapa drogowa. Jak(ą) wybrać ścieżkę edukacyjno-zawodową?” dla uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, ich rodziców, opiekunów, nauczycieli, specjalistów i doradców zawodowych.

Materiał zawiera informacje na temat ścieżek kształcenia po szkole podstawowej , w tym krótkie opisy szkół i placówek, w których mogą podjąć dalszą edukację uczniowie z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego. W materiale omówiono także zagadnienia dotyczące wspierania dziecka w podejmowaniu decyzji o wyborze szkoły lub zawodu, materiały dla ucznia do samodzielnego planowania ścieżki edukacyjno-zawodowej.

Ponadto IBE-PIB pracuje nad rozwiązaniami w zakresie monitorowania i zapewnienia wysokiej jakości kształcenia osób uczących się, z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych. Działanie obejmuje opracowanie modelu, metodologii, narzędzi do zbierania i analizy danych ilościowych i jakościowych, dotyczących jakości kształcenia i udzielanego wsparcia w celu monitorowania procesu zapewnienia dostępności edukacji. Model analizy dostępności kształcenia będzie obejmował poziom mikro (przedszkola, szkoły, placówki) oraz poziom makro (analiza na poziomie wojewódzkim i ogólnokrajowym).

W celu rozwijania kompetencji nauczycieli, prowadzone są:

1. szkolenia kadr edukacji włączającej, współfinansowane z środków UE (wartość: 52 mln zł.). Szkolenia objęły niemal 30 tys. osób (nauczycieli i dyrektorów, przedstawicieli JST, PDN i KO) w każdym województwie;
2. szkolenia dla nauczycieli, w tym nauczycieli specjalistów - nauczyciele mogą korzystać z licznych szkoleń i działań, których celem jest podnoszenie ich kompetencji zawodowych, oferowanych przez placówki doskonalenia nauczycieli; w tym ORE, centralną placówkę doskonalenia nauczycieli. Oferta doskonalenia obejmuje m. in. rozpoznawanie uczniów z problemami psychologicznymi, wsparcie psychologiczno-pedagogiczne oraz prowadzenie skutecznych interwencji kryzysowych, szczególnie w sytuacji stygmatyzacji dzieci i uczniów z zaburzeniami psychicznymi;
3. bezpłatne studia podyplomowe - od 2022 r. - finansowe przez MEN. Celem studiów jest wspieranie podnoszenia kompetencji i kwalifikacji nauczycieli, w tym nauczycieli specjalistów, w obszarze edukacji włączającej.

Trwa II edycja studiów na kierunkach: 1. Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i wsparcie rodziny (studia umożliwiające zdobycie kwalifikacji do prowadzenia zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz zajmowania stanowiska nauczyciela pedagoga specjalnego w przedszkolu). 2. Studia kwalifikacyjne pn. „Pedagog specjalny w edukacji włączającej”. 3. Studia kwalifikacyjne pn. „Psychologia edukacyjna z przygotowaniem pedagogicznym”.

Ukończenie ww. studiów umożliwi uzyskanie kwalifikacji odpowiednio do: prowadzenia zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz zajmowania stanowiska pedagoga specjalnego w przedszkolu, zajmowania stanowiska pedagoga specjalnego oraz zajmowania stanowiska nauczyciela psychologa;

4. projekt szkoleniowy dla nauczycieli specjalistów - „Szkoła dostępna dla wszystkich”, którego celem jest podniesienie kompetencji nauczycieli specjalistów (pedagogów, psychologów, pedagogów specjalnych, logopedów), pracujących w przedszkolach ogólnodostępnych, w zakresie udzielania, we współpracy z innymi nauczycielami, adekwatnego do potrzeb wsparcia dla wszystkich grup odbiorców (dzieci, rodziców, nauczycieli). Projekt dostarcza narzędzi pomocnych w prowadzeniu zajęć z dziećmi, w sposób zapewniający poczucie akceptacji i włączania wszystkich dzieci.

Projekt realizowany jest przez Instytut Badań Edukacyjnych na zlecenie MEN we współpracy z UNICEFF. Okres realizacji to I półrocze 2023 r. - I półrocze 2025 r., finansowanie: UNICEF i MEN, wartość: 13,2 mln zł.

W roku 2024/2025 planowana jest realizacja m.in. następujących działań:

1. przygotowanie „Przewodnika po polskim systemie edukacji” dla rodziców i uczniów z doświadczeniem migracyjnym;
2. zorganizowanie kursu pn. Wspieranie rozwoju językowego uczniów z doświadczeniem migracji- nauczanie języka polskiego jako obcego” dla nauczycieli przedmiotowych i edukacji wczesnoszkolnej;
3. zorganizowanie kursu pn. „Przedszkole dostępne dla wszystkich” dla nauczycieli specjalistów przedszkolnych;
4. realizacja programu mentoringowego „Razem raźniej” dla nauczycieli przedmiotowych, nauczycieli specjalistów szkolnych i uczniów;
5. organizacja szkolenia dla dyrektorów szkół pn. „Szkoła dostępne dla wszystkich – z perspektywy dyrektora”;
6. organizacja spotkań psychoedukacyjnych dla nauczycieli, dla nauczycieli specjalistów i rodziców szkół projektowych;
7. przygotowanie programu warsztatów wpierających dobrostan szkolny pn. „I am well” dla psychologów, pedagogów szkolnych klas 4-8.

Realizowane programy i projekty:

1. „Szkoła dostępna dla wszystkich”^[11] - podnoszenie kompetencji nauczycieli specjalistów w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia dzieciom i uczniom z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych;
2. „Przygotowanie kompleksowego wsparcia poradni psychologiczno-pedagogicznych”^[12] – przygotowanie systemu teleinformatycznego - stworzenie sytemu teleinformatycznego wspierającego funkcjonowanie systemu pomocy i poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego. Pozwoli on na zwiększenie stopnia wykorzystywania rozwiązań IT w pracy poradni psychologiczno-pedagogicznych;
3. „Budowa skoordynowanego systemu pomocy specjalistycznej opartego na Specjalistycznych Centrach Wspierania Edukacji Włączającej”^[13] - wsparcie i doradztwo metodyczne dla nauczycieli oraz pozostałej kadry przedszkoli i szkół ogólnodostępnych w zakresie wspierania uczenia się i rozwoju dzieci i uczniów z różnymi potrzebami edukacyjnymi, zapewnienie dostępu do sprzętu i wyposażenia specjalistycznego poprzez wypożyczanie sprzętu, działalność informacyjna i edukacyjna;

Kontynuowane są także prace nad stworzeniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów, w tym udzielanego przez różne sektory/resorty.

Jednym z podstawowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa w bieżącym roku szkolnym 2024/2025 jest wspieranie dobrostanu dzieci i młodzieży, ich zdrowia psychicznego, rozwijanie u uczniów i wychowanków empatii i wrażliwości na potrzeby innych oraz podnoszenie jakości edukacji włączającej i umiejętności pracy z zespołem zróżnicowanym.

W celu podniesienia jakości nadzoru pedagogicznego w zakresie wsparcia uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, we wszystkich kuratoriach oświaty zostali powołani wizytatorzy ds. edukacji włączającej^[14] (po 2 osoby w każdym kuratorium).

Organizację cyklicznych spotkań wizytatorów ds. edukacji włączającej powierzono ORW - spotkania z wizytatorami odbywają raz na kwartał. Spotkania te umożliwiają dzielenie się wiedzą oraz wymianę doświadczeń.

Rolą wizytatorów ds. edukacji włączającej jest:

1. wspieranie innych wizytatorów kuratoriów oświaty poprzez udzielanie i zbieranie informacji, konsultowanie spraw z zakresu organizacji kształcenia uczniów w klasach zróżnicowanych pod względem potrzeb rozwojowych i edukacyjnych;
2. wspieranie dyrektorów szkół oraz rodziców uczniów ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi poprzez udzielanie informacji, konsultacje i porady w zakresie stosowania prawa;
3. upowszechnianie dobrych praktyk;
4. uaktywnianie lokalnych zasobów i wspieranie współpracy międzysektorowej na terenie województwa;
5. współpraca przy realizacji działań z zakresu wdrażania oceny funkcjonalnej z wykorzystaniem Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia – ICF;
6. współpraca z MEN i ORE w opracowywaniu nowych rozwiązań w zakresie poradnictwa psychologiczno-pedagogicznego.

Kontynuowane są także race nad stworzeniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów, zgodnie z metodologią oceny funkcjonalnej. Ocena funkcjonalna jest procesem rozpoznawania zasobów (mocnych stron) i trudności (potrzeb) dziecka i ucznia, obejmującym także identyfikowanie czynników środowiskowych, które na nich oddziałują w sposób pozytywny (wspierają rozwój, ułatwiają im aktywność i uczestniczenie) i negatywny (stanowią bariery, hamują jego optymalne funkcjonowanie). Funkcjonowanie i niepełnosprawność danej osoby postrzegane są jako dynamiczna interakcja pomiędzy stanem chorobowym (choroby, zaburzenia, uszkodzenia, urazy itp.) a tzw. czynnikami kontekstowymi, do których należą czynniki osobowe i środowiskowe. Istotą wymienionych czynników jest ułatwiający lub utrudniający wpływ świata fizycznego, społecznego i systemu postaw.

Istotnym elementem tych rozwiązań jest wzmocnienie procesów monitorowania wpływu udzielanego wsparcia na funkcjonowanie dziecka/ucznia oraz ocena efektywności tego wsparcia. Pozwoli to na konkretne wskazania dotyczące pracy z uczniem podczas zajęć edukacyjnych (od etapu planowania scenariusza lekcji, poprzez bieżącą pracę z zastosowaniem różnych metod nauczania, po dostosowywanie wymagań edukacyjnych i ocenianie postępów).

W ramach ww. działań powstały m. in. nowoczesne, bezpłatne dla użytkowników narzędzia do oceny funkcjonalnej dzieci i uczniów, które uwzględniają wykorzystanie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) do oceny czynników, które wpływają na funkcjonowanie ucznia. Narzędzia są przeznaczone dla poradni psychologiczno-pedagogicznych, a docelowo zostaną także udostępnione specjalistom zatrudnionym w przedszkolach i szkołach.

MEN przygotowało system informatyczny, w którym opracowane narzędzia oraz materiały do pracy postdiagnostycznej zostaną udostępnione nauczycielom i specjalistom zatrudnionym w przedszkolach, szkołach i placówkach systemu oświaty.

Z wyrazami szacunku

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu

^[1] Cyfrowa wersja katalogu szkół i placówek oświatowych, w tym szkół i placówek dostosowanych do uczniów o zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych, funkcjonuje na stronie internetowej - https://rspo.gov.pl/

^[2] https://www.youtube.com/watch?v=m2A1uXeupXA

^[3] https://cie.gov.pl/projekty/przygotowanie-systemu-informatycznego-wspierajacego-poradnictwo-psychologiczno-pedagogiczne/

^[4] https://dane.gov.pl/pl/dataset/839,wykaz-szko-i-placowek-oswiatowych/resource/65342/table

^[5] Art. 26a ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.).

^[6] Dz. U. z 2019 r. poz. 325

^[7] Art. 4 ust. 30a ustawy - Prawo oświatowe.

^[8] https://www.gov.pl/web/edukacja/kuratoria-oswiaty

^[9] https://www.ibe.edu.pl/pl/opis-projektu-kariera-bez-barier

^[10] https://www.ibe.edu.pl/pl/opis-wspieranie-dostepnosci-edukacji-dla-dzieci-i-mlodziezy

^[11] https://asa.ibe.edu.pl/

^[12] https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/nabory/przygotowanie-kompleksowego-wsparcia-poradni-psychologiczno-pedagogicznych-1/

^[13] https://ore.edu.pl/2024/04/budowa-skoordynowanego-systemu-pomocy-specjalistycznej-opartego-na-specjalistycznych-centrach-wspierajacych-edukacje-wlaczajaca-o-projekcie/

^[14] Zostali powołani w 2017 r. - https://ore.edu.pl/2024/10/wizytatorzy-ds-edukacji-wlaczajacej-2/