do ministra sprawiedliwości
w sprawie stosowania przez Służbę Więzienną środków przymusu bezpośredniego i broni palnej wobec sprawców przestępstw przyjętych do szpitala psychiatrycznego publicznej służby zdrowia, u których zachodzi podejrzenie zaburzeń psychicznych
Zgłaszający: Sławomir Ćwik
Data wpływu: 24-04-2025
Interpelacja w sprawie stosowania przez Służbę Więzienną środków przymusu bezpośredniego i broni palnej wobec sprawców przestępstw przyjętych do szpitala psychiatrycznego publicznej służby zdrowia, u których zachodzi podejrzenie zaburzeń psychicznych, w sytuacji w której Służba Więzienna realizuje przez okres kilku dni zadania wynikające z zarządzenia nr 69/23 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej z dnia 31.10.2023 r. w sprawie sposobów ochronnych, konwojowania oraz zadań ochronnych funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej.
Służba Więzienna realizuje swoje zadania na podstawie Kodeksu karnego wykonawczego, ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej, ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej oraz innych aktów prawnych.
Moi wyborcy, którzy są lub byli funkcjonariuszami Służby Więziennej dostrzegają problem niedoskonałości przyjętych obecnie rozwiązań prawnych przy stosowaniu środków przymusu bezpośredniego w sytuacjach, w których osadzony skierowany zostaje do szpitala psychiatrycznego z podejrzeniem zaburzeń psychicznych.
Co istotne osadzony skierowany zostaje z podejrzeniem wystąpienia zaburzeń psychicznych – stan występowania zaburzeń nie jest na tym etapie jeszcze potwierdzony.
Art. 256 K.k.w. w sprawie użycia i wykorzystania środków przymusu bezpośredniego lub użycia broni względem osób pozbawionych wolności odsyła do regulacji ujętych w innej ustawie.
Art. 204a K.k.w. stanowi, że wobec sprawcy umieszczonego w zakładzie psychiatrycznym można stosować środki przymusu bezpośredniego na zasadach, w trybie i w sposób określony w przepisach o ochronie zdrowia psychicznego (u.o.z.p).
Art. 19 ustawy z dnia 09.04.2010 r. o Służbie Więziennej daje funkcjonariuszom Służby Więziennej uprawnienia do użycia środków przymusu bezpośredniego w przypadkach określonych w ustawie z 24.05.2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej.
Art. 3 pkt 4 ustawy z 24.05.2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej wyłącza stosowanie przymusu bezpośredniego lub zasad użycia lub wykorzystania broni palnej, o których mowa w ustawie z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
Art. 3 pkt 1, lit. c ustawy z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego definiuje osobę z zaburzeniami psychicznymi jako osobę wykazującą inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym lub społecznym.
Art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 19.08.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego wskazuje, że o zastosowaniu przymusu bezpośredniego decyduje lekarz, który określa rodzaj zastosowanego środka przymusu oraz osobiście nadzoruje jego wykonanie. W szpitalach psychiatrycznych, innych zakładach leczniczych, jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej oraz w trakcie wykonywania czynności, o których mowa w art. 21 ust. 3 oraz art. 46a ust. 3, jeżeli nie jest możliwe uzyskanie natychmiastowej decyzji lekarza, o zastosowaniu przymusu bezpośredniego decyduje i nadzoruje osobiście jego wykonanie pielęgniarka, która jest obowiązana niezwłocznie zawiadomić o tym lekarza. Każdy przypadek zastosowania przymusu bezpośredniego i uprzedzenia o możliwości jego zastosowania odnotowuje się w dokumentacji medycznej.
Z treści przepisów ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego wynika, że w przypadkach, o których mowa w tej ustawie nie stosuje się środków przymusu bezpośredniego, o których mowa w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego. Powyższe oznacza, że w przypadku, w którym osadzony zostaje skierowany do szpitala psychiatrycznego z podejrzeniem zaburzeń psychicznych to personel medyczny szpitala decyduje jakie środki winny zostać użyte i to z wyłączeniem możliwości stosowania środków przymusu bezpośredniego, o których mowa w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego. Co to oznacza w praktyce? Oznacza to np., że w stosunku do osadzonego, który został przewieziony do szpitala psychiatrycznego z podejrzeniem wystąpienia zaburzeń psychicznych nie można zastosować środka przymusu bezpośredniego w postaci kajdanek.
Służba Więzienna stoi jednak na stanowisku, że posiada uprawnienia do stosowania tych środków, przy czym swoje przekonanie wywodzi z bliżej nieokreślonej interpretacji przepisów ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego, nie dostrzegając zależności, o której mowa w art. 3 pkt 4 ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego.
Na powyższe zasadnie zwracał uwagę w 2018 r. obecny minister sprawiedliwości, a ówczesny rzecznik praw obywatelskich prof. Adam Bodnar. Zwrócił on bowiem uwagę na problem prewencyjnego stosowania środków przymusu bezpośredniego wobec osadzonych z zaburzeniami psychicznymi. Jednocześnie wyraził zaniepokojenie prewencyjnym zakładaniem kajdanek chorującym psychicznie, przebywającym w więziennych szpitalach psychiatrycznych. Zaznaczył, że „sposób postępowania wobec osób chorujących psychicznie wyznaczają standardy postępowania leczniczego, w tym wskazane w u.o.z.p, niezależnie od tego, czy pacjent przebywa w więziennej placówce, czy korzysta ze świadczeń publicznej służby zdrowia“.
Przedstawiony obraz braku korelacji pomiędzy opisanymi przepisami, stosowanymi na co dzień przez funkcjonariuszy Służby Więziennej, może być postrzegany jako przekroczenie uprawnień w sytuacjach, w których stosowanie środków przymusu bezpośredniego jest wyłączone przepisami u.o.z.p. Funkcjonariusze nie mają wypracowanego innego sposobu zapewniającego bezpieczeństwo osobie konwojowanej, osobom postronnym, personelowi medycznemu jak i samym funkcjonariuszom w przypadku zdarzeń godzących w bezpieczeństwo konwoju.
Art. 256 K.k.w – użycie środków przymusu bezpośredniego odsyła do odrębnej ustawy.
Art. 204a K.k.w – stan prawny na 14.03.2024 r. wg autorów Tomasza Przesławskiego i Wojciecha Sycha, komentarz do K.k.w. wyd. II
Oprócz ww. przypadków dopuszczalne jest stosowanie przymusu bezpośredniego wobec sprawcy przyjętego do zakładu psychiatrycznego bez jego zgody, gdy jest to konieczne do dokonania czynności leczniczych, mających na celu usunięcie przewidzianych w ustawie przyczyn przyjęcia bez zgody, czyli zaprzestania zachowań wskazujących na to, że z powodu choroby psychicznej zagraża bezpośrednio własnemu życiu lub zdrowiu innych osób (art. 34 zdanie pierwsze w zw. z art. 33 ust. 1 i art. 23 ust. 1 u.o.z.p).
Ratio legis przyjętej przez ustawodawcę regulacji na gruncie ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego polega na tym, że wobec osób z podejrzeniem zaburzeń psychicznych, które znajdują się pod opieką personelu medycznego – nie można stosować środków przymusu bezpośredniego, o których mowa w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego. Przyjęte rozwiązanie odpowiada zresztą konstytucyjnym i traktatowym standardom. Nie ma potrzeby stosowania wobec osób z podejrzeniem zaburzeń psychicznych środków, które stosowane są do osób bez takiego podejrzenia. Ma to również uzasadnienie medyczne. Nie sposób również przyjąć, że sytuacja osoby z podejrzeniem zaburzeń psychicznych w sposób istotny różni się od sytuacji osoby ze stwierdzonymi zaburzeniami. Wobec osoby, co do której występują podejrzenia zaburzeń należy stosować taki sam sposób postępowania, jak wobec osoby z zaburzeniami. Wynika to z faktu, iż na etapie zaistnienia wątpliwości co do stanu zdrowia psychicznego osadzonego nie jest możliwym stwierdzenie bądź wykluczenie wystąpienia zaburzenia. Należy zatem wychodzić z założenia, iż osoba taka może posiadać zaburzenia psychiczne i do momentu wykluczenia ich wystąpienia przez personel medyczny, należy ze względów gwarancyjnych, zdrowotnych i humanitarnych stosować wobec takiej osoby przymus bezpośredni, o którym mowa w ustawie z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego nie dopuszcza prewencyjnego stosowania przymusu bezpośredniego. Przyjęta przez Służbę Więzienną praktyka prewencyjnego stosowania kajdanek wydaje się nieuprawniona, a nawet ma cechy przekroczenia uprawnień. Zastosowania kajdanek nie można utożsamiać ze stanem wyższej konieczności, polegającym na tym, że dobrem prawnym bardziej chronionym na gruncie norm konstytucyjnych jest prewencyjne zabezpieczenie możliwości ucieczki przez osadzonego od dobra prawnego w postaci zdrowia. Zresztą konflikt tych dwóch dóbr jest wyłącznie pozorny. Istnieje możliwość takiego stosowania przymusu bezpośredniego pod nadzorem personelu medycznego, który zapobiega jednocześnie możliwości, np. ucieczki osadzonego ze szpitala psychiatrycznego bądź popełnienia przez niego jakiegoś przestępstwa.
W zasadzie stosowanie kajdanek stało się podstawową praktyką zabezpieczenia przed ucieczką, czy innymi nieprzewidzianymi zachowaniami osadzonego. Praktyka ciągłego stosowania kajdanek może naruszać zasadę humanitarnego traktowania, z poszanowaniem godności ludzkiej.
Analizowana sytuacja ujawnia problem zastąpienia prewencyjnego stosowania środków przymusu bezpośredniego wobec osadzonych przebywających w szpitalu psychiatrycznym pod konwojem Służby Więziennej, innymi skutecznymi sposobami ochronnymi zapewniającymi umożliwienie stałej obserwacji osadzonego oraz uniemożliwienia kontaktu z osobami postronnymi. Wszystkie te podstawowe sposoby ochronne są ujęte w zarządzeniu z dnia 31.10.2023 r. nr. 69/23 Dyrektora Generalnego Służby Więziennej, ale często niemożliwe do wykonania, np. poprzez umieszczenia osadzonego w szpitalnej sali wieloosobowej.
W związku z poważnymi wątpliwościami dotyczącymi stosowania środków przymusu bezpośredniego, o których mowa w ustawie z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego wobec sprawców z zaburzeniami psychicznymi przebywających w oddziałach szpitali psychiatrycznych publicznej służby zdrowia, wnoszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: