Interpelacja nr 9619

do ministra finansów

w sprawie zagrożeń dla praw i wolności obywatelskich wynikających z utworzenia Europejskiej Agencji ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (AMLA)

Zgłaszający: Jarosław Sachajko, Anna Gembicka

Data wpływu: 28-04-2025

Szanowny Panie Premierze,

pod przykrywką szczytnych haseł walki z mafiami finansowymi, praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu, w Unii Europejskiej trwają intensywne prace nad utworzeniem Europejskiej Agencji ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (AMLA) oraz pakietu regulacji „AML Package“. Jako przedstawiciel obywateli Rzeczypospolitej Polskiej kieruję niniejszą interpelację w trosce o fundamentalne prawa i wolności, które są filarami demokratycznego państwa prawa. W obliczu potencjalnych zagrożeń dla prywatności, wolności osobistych i suwerenności narodowej nie możemy pozostać obojętni wobec planowanych zmian, które mogą głęboko wpłynąć na życie każdego Polaka.

Celem AMLA jest niewątpliwie skuteczniejsza walka z przestępczością finansową w ramach Unii Europejskiej. Jednakże przewidywany zakres kompetencji tej agencji, charakter jej działań oraz sposób gromadzenia, analizy i przechowywania danych budzą poważne obawy. W szczególności zwracam uwagę na następujące, niepokojące aspekty:

  1. Masowe przetwarzanie danych osobowych obywateli. AMLA będzie miała dostęp do ogromnych zbiorów danych finansowych, obejmujących codzienne transakcje bankowe, operacje kryptowalutowe, zakupy nieruchomości czy przelewy zagraniczne zwykłych obywateli. Skala inwigilacji finansowej nie ograniczy się do przypadków podejrzanych, lecz obejmie rutynowe działania każdego Polaka – od opłacenia rachunków po rodzinne darowizny. Tego rodzaju wszechobecny nadzór narusza podstawowe prawo do prywatności, zapisane w Konstytucji RP oraz Karcie praw podstawowych UE, wywołując uczucie niepokoju i bezradności wśród obywateli.
  2. Domniemanie winy w życiu finansowym. Nowe przepisy AML wprowadzają niebezpieczny precedens, wymagając od obywateli udowadniania „legalności“ posiadanych środków. To odwrócenie fundamentalnej zasady domniemania niewinności, która jest kamieniem węgielnym demokratycznego porządku prawnego. Zamrożenie konta bankowego czy zablokowanie transakcji może nastąpić bez wyroku sądowego, na podstawie algorytmicznych analiz, pozostawiając obywatela w stanie niepewności i zmuszając go do walki o własne prawa. Tego rodzaju podejście godzi w godność człowieka i podważa zaufanie do instytucji państwa.
  3. Zwiększone ryzyko arbitralnych blokad kont i dostępu do środków życiowych. Planowany model współpracy AMLA z bankami i instytucjami finansowymi, oparty na masowym nadzorze i automatycznych systemach analitycznych, niesie realne ryzyko błędnych decyzji. Zwykły obywatel, który np. otrzyma przelew od rodziny lub dokona nietypowej transakcji, może zostać odcięty od środków niezbędnych do codziennego życia – bez uprzedniego powiadomienia i bez możliwości szybkiego odwołania. Takie sytuacje nie tylko wywołują frustrację, ale mogą prowadzić do dramatycznych konsekwencji, takich jak utrata możliwości opłacenia rachunków, leczenia czy edukacji dzieci.
  4. Utrata intymności finansowej i prywatności. Transakcje finansowe odzwierciedlają najbardziej osobiste aspekty życia: wydatki na zdrowie, edukację, wsparcie bliskich czy działalność charytatywną. Podleganie tych danych analizie i archiwizacji przez AMLA oznacza de facto likwidację prawa do finansowej intymności. Polacy mają prawo oczekiwać, że ich prywatne wybory nie będą przedmiotem nieuzasadnionej ingerencji ze strony unijnej biurokracji, a ich życie nie stanie się obiektem ciągłego monitoringu.
  5. Rozszerzenie nadzoru na nowe technologie. AMLA otrzyma uprawnienia do monitorowania obrotu kryptowalutami, stablecoinami oraz transakcji NFT. Nawet drobne, legalne aktywności w sferze nowych technologii mogą zostać uznane za „ryzykowne“, co zniechęci obywateli do korzystania z innowacyjnych rozwiązań finansowych. Tego rodzaju podejście nie tylko hamuje rozwój technologiczny, ale także budzi obawy o dyskryminację osób korzystających z nowoczesnych form finansowania, szczególnie młodych Polaków, którzy aktywnie uczestniczą w cyfrowej gospodarce.
  6. Niewystarczające gwarancje ochrony praw obywateli. Procedury odwoławcze od decyzji AMLA mogą okazać się iluzoryczne, skomplikowane i czasochłonne, pozostawiając obywateli bez realnej możliwości obrony. Brak przejrzystych mechanizmów kontroli nad działaniami agencji oraz niedostateczna ochrona przed nadużyciami budzą obawy o bezkarność unijnej biurokracji. Polacy zasługują na pewność, że ich prawa będą chronione, a nie narażone na ryzyko w imię walki z przestępczością.

Warto podkreślić, że w głosowaniu w Parlamencie Europejskim, dotyczącym utworzenia AMLA, za jej powołaniem opowiedzieli się europosłowie z Polski reprezentujący Koalicję Obywatelską, Nową Lewicę oraz Polskę 2050. Przeciwko głosowali europosłowie Prawa i Sprawiedliwości oraz Konfederacji. Ten podział pokazuje, jak kontrowersyjna jest to kwestia i jak pilna potrzeba merytorycznej debaty na poziomie krajowym.

Zwracam się z apelem o pilne potraktowanie niniejszej interpelacji, mając na uwadze fundamentalne znaczenie omawianych zagadnień dla ochrony wolności obywatelskich, zaufania do instytucji państwa oraz suwerenności Rzeczypospolitej Polskiej. Polacy mają prawo do życia w państwie, które szanuje ich prywatność, chroni ich przed nieuzasadnioną ingerencją i zapewnia poczucie bezpieczeństwa. W obliczu powyższych zagrożeń w imieniu obywateli Rzeczypospolitej Polskiej zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

  1. Jakie konkretne działania zamierza podjąć rząd RP, aby zagwarantować, że prawa obywateli do prywatności, ochrony danych osobowych oraz intymności życia finansowego nie zostaną naruszone przez działania AMLA? Czy rząd planuje wprowadzenie krajowych regulacji wzmacniających ochronę Polaków przed nadmierną inwigilacją?
  2. Czy rząd RP przewiduje wprowadzenie procedur odszkodowawczych dla obywateli, którzy poniosą szkody wskutek błędnych lub arbitralnych decyzji AMLA, takich jak nieuzasadnione blokady kont czy ograniczenie dostępu do środków finansowych? Jakie mechanizmy zapewnią szybkie i sprawiedliwe rekompensaty?
  3. Czy przedstawiciel rządu RP w Radzie UE zgłaszał zastrzeżenia wobec przewidywanej skali inwigilacji finansowej w ramach pakietu AML? Jeśli tak, jakie to były zastrzeżenia i jakie stanowisko zajęły inne państwa członkowskie?
  4. W jaki sposób rząd RP zamierza monitorować działania AMLA, aby zapewnić, że nie naruszą one suwerenności narodowej w zakresie nadzoru finansowego? Czy są planowane mechanizmy współpracy z agencją, które zagwarantują poszanowanie polskich interesów?
  5. Czy obywatele będą mieli zagwarantowaną szybką i skuteczną ścieżkę odwoławczą od decyzji dotyczących zablokowania lub zajęcia ich środków finansowych w ramach procedur AML? Jakie kroki podejmie rząd, aby zapewnić przejrzystość i dostępność takich procedur?
  6. Czy rząd RP rozważa przeprowadzenie kampanii informacyjnej, która uświadomi Polakom konsekwencje działań AMLA i pomoże im chronić swoje prawa w obliczu nowych regulacji?