Odpowiedź na interpelację nr 979

w sprawie młodzieżowych ośrodków wychowawczych

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Paulina Piechna-Więckiewicz

Warszawa, 20-02-2024

Szanowna Pani Posłanko,

w celu zapewnienia właściwego wykonania środka wychowawczego w postaci umieszczenia nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, na podstawie przepisów, które weszły w życie 1 września 2022 r., minister sprawiedliwości powołuje komisję do spraw kierowania nieletnich do młodzieżowego ośrodka wychowawczego.

Do zadań ww. komisji należy:

Skład komisji oraz zakres jej czynności pozwalają w sposób kompetentny i sprawny realizować zadania wskazane przez ustawodawcę.

Niemniej jeszcze w 2024 r. planowane są spotkania przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości, Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w celu ustalenia obszarów współpracy, a w konsekwencji wypracowania optymalnych rozwiązań kierowania do placówek młodzieży z problemami wychowawczymi.

Minister edukacji priorytetowo traktuje konieczność ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz ich rodzin i podejmuje działania ukierunkowane na promocję zdrowia, profilaktykę uzależnień, dostęp do wczesnej pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz rozwijanie kompetencji nauczycieli, specjalistów i rodziców z tego zakresu. Dla podkreślenia wagi tego zadania 5 stycznia 2024 r. ustanowiono pełnomocnika ministra edukacji do spraw zdrowia psychicznego uczniów. W Ministerstwie Edukacji Narodowej zainicjowano działania, których celem jest poprawa dostępu do pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla dzieci i młodzieży. Działania te obejmowały w szczególności:

  1. określenie w przepisach standardu zatrudniania nauczycieli specjalistów w przedszkolach i szkołach (polegające m.in. na wprowadzeniu – po raz pierwszy w przepisach prawa – obowiązku zatrudnienia w przedszkolu lub szkole nauczycieli specjalistów, w tym psychologa i pedagoga specjalnego);
  2. przygotowanie kadr do pracy w środowisku zróżnicowanym pod względem potrzeb edukacyjnych;
  3. poszerzanie oferty materiałów edukacyjnych i ćwiczeniowych uwzględniających zróżnicowane potrzeby edukacyjne uczniów;
  4. opracowanie narzędzi diagnostycznych oraz materiałów do pracy postdiagnostycznej;
  5. prace nad nowymi rozwiązaniami, których celem jest podnoszenie jakości i dostępności wsparcia udzielanego dzieciom i młodzieży w oparciu o rzetelną ocenę ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych we współpracy międzysektorowej.

Dzięki zmianom prawnym[1] od 1 września 2022 r. rozpoczęło się wdrażanie pierwszego etapu standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów. Standardy określają minimalny[2] wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Przepisy określiły też sposób wyliczania etatów w zależności od liczby dzieci lub uczniów w przedszkolach i szkołach. Zatrudnienie nauczycieli specjalistów w roku szkolnym 2022/2023 wzrosło do prawie 43 tys. etatów specjalistów, tj. o ok. 22 tys. etatów więcej w porównaniu z rokiem szkolnym 2021/2022. Zakłada się, że dzięki wprowadzonym przepisom w 2024 r. liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrośnie o 143%. Na ten cel z budżetu państwa przekazano organom prowadzącym jednostki objęte standaryzacją środki w wysokości: w 2022 r. – prawie 520 mln zł (dotyczyło 4 miesięcy), w 2023 r. – 1,87 mld zł.

W roku szkolnym 2023/2024 w planie nadzoru pedagogicznego zaplanowane zostały kontrole badające zgodność z przepisami prawa zwiększenia dostępności i jakości wsparcia udzielanego uczniom przez nauczycieli specjalistów, w tym psychologów szkolnych w przedszkolach i szkołach[3].

Inwestycja w rozwój kadr jest jedną z rekomendacji do założeń zmian legislacyjnych oraz działaniem uznawanym przez teoretyków kształcenia i wychowania jako jeden z najważniejszych czynników decydujących o jakości i efektywności pracy szkoły[4].

Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi również prace nad wdrożeniem nowego modelu oceny potrzeb uczniów, udzielania i finansowania wsparcia (tzw. „ocena funkcjonalna“)[5]. Przyjęto, że nowy model kwalifikowania do różnych form wsparcia w procesie nauczania-uczenia się będzie oparty na modelu biopsychospołecznym. W modelu tym funkcjonowanie dziecka lub ucznia rozumiane jest jako wynik interakcji pomiędzy cechami jednostki (stan zdrowia, możliwości psychofizyczne) i środowiska, w jakim dziecko uczy się i wychowuje. Tym samym w ocenie przyczyn trudności w rozwoju i uczeniu się dziecka oraz planowaniu działań, które te problemy rozwiążą, uwzględnia się zarówno jego stan zdrowia, w tym rozpoznanie medyczne, jeśli zostało dokonane, indywidualne możliwości psychofizyczne, jak i bariery oraz zasoby w środowisku, które wpływają na funkcjonowanie dziecka.

Istotnym elementem nowych rozwiązań jest także zapewnienie superwizji dla kadry pracującej z dziećmi i młodzieżą w jednostkach systemu oświaty.

Minister edukacji ściśle współpracuje z ministrem zdrowia w obszarze wsparcia dla dzieci i młodzieży doświadczających zaburzeń i problemów psychicznych – w szczególności dla osób niepełnoletnich znajdujących się w MOW. Ministerstwa są świadome szczególnej odpowiedzialności jaką za te osoby ponoszą podmioty publiczne – zarówno należące do systemu oświaty, jak i systemu ochrony zdrowia.

Odnosząc się do propozycji dotyczącej możliwości wsparcia MOW przez dostępność lekarza psychiatry w MOW lub utworzenie centrum zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży z ułatwioną ścieżką kontaktu i dostępu do lekarza psychiatry – w opinii ministra zdrowia podstawową przeszkodą w realizacji tego rodzaju wsparcia są braki kadrowe. W Polsce liczba wykonujących zawód lekarzy psychiatrów dzieci i młodzieży wynosi obecnie 546 osób.[6] Priorytetowym celem działań Ministerstwa Zdrowia jest zapewnienie właściwego poziomu zatrudnienia tych specjalistów na oddziałach całodobowych dla dzieci i młodzieży, w których przebywają osoby w stanie zagrożenia życia i zdrowia, jak również zapewnienie dostępu do tych lekarzy dla pacjentów leczonych ambulatoryjnie wymagających diagnozy i farmakoterapii (w celu niedopuszczenia do pogorszenia ich stanu zdrowia).

Wydaje się, że właściwym kierunkiem zmian w celu zapewnienia wsparcia dla dzieci, rodziców i kadry MOW jest zaangażowanie i podnoszenie kompetencji innych specjalistów niebędących lekarzami, np. psychologów klinicznych dzieci i młodzieży, psychoterapeutów dzieci i młodzieży. Ministerstwo Zdrowia zapewniło, że podejmuje działania w zakresie zapewnienia na rynku pracy optymalnej liczby lekarzy i lekarzy dentystów posiadających kwalifikacje specjalisty, w tym również dla dziedziny psychiatria oraz podejmuje strategiczne działania mające na celu zwiększenie liczby osób wykonujących zawody medyczne (lekarze), w tym psychiatria i psychiatria dzieci i młodzieży. Obecnie realizowane jest upowszechnienie pomocy udzielanej w nowopowstających placówkach umiejscowionych blisko miejsca zamieszkania dziecka – ośrodkach środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, w których pracują psycholodzy, psychoterapeuci i terapeuci środowiskowi. Pacjenci mogą skorzystać z oferty tych placówek bez skierowania lekarskiego. Informacje o ośrodkach trzech poziomów referencyjnych wraz z ich wykazem można znaleźć na stronie: https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/informacje-oswiadczeniach/ochrony-zdrowia-psychicznego-dzieci-i-mlodziezy/.

Dzieci i młodzież skierowana do młodzieżowych ośrodków wychowawczych wymaga szczególnego wsparcia zarówno w zakresie kształtowania postaw, budowania relacji, rozumienia zasad współżycia społecznego, jak i zdrowia psychicznego – rozpoznawania emocji, budowania poczucia własnej wartości i miejsca w środowisku rówieśniczym. Zatem obecnie jednym z priorytetów ministra edukacji będzie wzmocnienie działań w tym obszarze.

Z poważaniem

Z upoważnienia Ministra Edukacji
Paulina Piechna-Więckiewicz
Podsekretarz Stanu

[1] Wprowadzonych przepisami art. 2 ustawy z dnia 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2022 poz. 1116).

[2] Liczba etatów powinna być odpowiednia do potrzeb dzieci i uczniów uczęszczających do danego przedszkola/szkoły, czyli odpowiednio większa, jeśli jest taka potrzeba w konkretnym przedszkolu/szkole.

[3] https://www.gov.pl/web/edukacja/podstawowe-kierunki-realizacji-polityki-oswiatowej-panstwa-w-roku-szkolnym-20232024

[4] Nauczyciel we współczesnej rzeczywistości edukacyjnej, red. nauk.: Karpińska A., Zińczuk M., Kowalczuk K., Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku 2021, s. 13; link do publikacji on-line: https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11277/1/Nauczyciel_we_wspolczesnej_rzeczywistosci.pdf

[5] Zaplanowano, że ramy prawne rozwiązań w tym zakresie zostaną ujęte w ustawie o wsparciu dziecka, ucznia i rodziny. Prace nad projektem ustawy zostały wpisane do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów: https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-wsparciu-dzieci-uczniow-i-rodzin2 Więcej na temat założeń merytorycznych rozwiązań dotyczących oceny funkcjonalnej można dowiedzieć się ze strony: https://edukacjawzasiegureki.pl/kategoria/edukacja-wlaczajaca/

[6] Dane aktualne na dzień 31.12.2023 r. Centralny Rejestr Lekarzy RP, Naczelna Rada Lekarska.