10. kadencja, 18. posiedzenie, 4. dzień (01-10-2024)

30. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie przedstawionego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami (druk nr 316).

Szef Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Małgorzata Paprocka:

    Panie marszałku, projekt pana prezydenta czekał na pierwsze czytanie 7 miesięcy. Zdążyło mi się w tym czasie zmienić stanowisko - tak żartobliwie mówiąc.

    (Poseł Joanna Borowiak: Ha, ha, ha!)

    Bardzo dziękuję, panie marszałku, panie i panowie posłowie, Wysoka Izbo, za możliwość zaprezentowania przedstawionego przez pana prezydenta Andrzeja Dudę projektu ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami.

    Chyba tak trochę złośliwie zabrzmiał ten mój komentarz, ale dziwi to, że ustawa tak oczekiwana przez środowisko osób z niepełnosprawnościami i dotycząca, wydawałoby się, materii, która powinna wszystkich na tej sali łączyć, bo takie czy inne postulaty dotyczące środowiska osób z niepełnosprawnościami zawierały właściwie programy wszystkich partii politycznych reprezentowanych dziś w Sejmie... Ale bardzo cieszy, że mimo wszystko nareszcie do tego pierwszego czytania doszło. Mam nadzieję, że będą prowadzone dalsze prace i środowisko osób z niepełnosprawnościami nie będzie musiało dużo dłużej czekać na ten tak oczekiwany projekt.

    Proszę państwa, Wysoka Izbo, przedłożony projekt zmierza do systemowego uregulowania korzystania przez osoby z niepełnosprawnościami z usługi asystencji osobistej i stworzenia systemowego, kompleksowego wsparcia dla możliwie pełnego, samodzielnego życia.

    Kiedy myśli się o szerokich podstawach do wprowadzenia regulacji, takich jak zaproponował pan prezydent, przychodzi oczywiście w pierwszym rzędzie na myśl art. 69 konstytucji, cytuję: Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Jeżeli jednak patrzymy na materię praw człowieka, czy to konstytucyjną, czy wynikającą z konwencji międzynarodowych, gdy mowa jest o prawach człowieka, czy osobistych, czy politycznych, kulturalnych, czy tych związanych z edukacją, to akty prawne zawsze posługują się określeniem ˝każdy˝, a więc także, co oczywiste, odnosi się to do osób z niepełnosprawnościami.

    I to na władzach publicznych, na państwu jako reprezentantach władzy ustawodawczej, na prezydencie Rzeczypospolitej, na Radzie Ministrów jako na przedstawicielach władzy wykonawczej spoczywa obowiązek takiego prowadzenia spraw państwowych, aby osoby z niepełnosprawnościami w możliwie jak najpełniejszej formie mogły realizować swoje fundamentalne prawa. Bez wątpienia wprowadzenie usługi asystencji osobistej będzie w tym procesie stanowiło krok historyczny.

    Przedstawiony projekt stanowi również realizację jednego z zobowiązań, jakie Rzeczpospolita Polska przyjęła na siebie, ratyfikując w 2012 r. Konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych. Ta konwencja została sporządzona w Nowym Jorku 13 grudnia 2006 r. W konwencji tej wskazuje się na potrzebę zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami pomocy osobistej niezbędnej do życia, zapobiegającej izolacji i segregacji społecznej. Bez wątpienia w te zobowiązania, które Rzeczpospolita na siebie przyjęła, również omawiane dzisiaj przez Wysoką Izbę, projekt w pełni się wpisuje.

    Jak wygląda sytuacja z usługą asystencji osobistej dzisiaj? Od kilku lat ta usługa zapewniana jest w ramach programów rządowych. I choć oczywiście bardzo dobrze, że takie programy były w ostatnich latach realizowane, trudno taką formę wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami uznać za pełną, uznać za rozwiązanie systemowe. Z oczywistych względów nie jest to rozłożone równomiernie na cały teren Rzeczypospolitej. Ten dostęp jest bardzo zróżnicowany. Z perspektywy osób z niepełnosprawnościami sytuacji nie należy uznać za prawidłową, ten proces na pewno nie jest skończony. Dlatego też pan prezydent, wsłuchując się w głos środowiska osób z niepełnosprawnościami, zaproponował rozwiązanie ustawowe, którego największą zaletą jest to, że stwarza warunki do zapewnienia stabilnego modelu świadczenia usługi asystencji - co chciałabym szczególnie zaakcentować - i równego dostępu do niej na terenie całego kraju.

    To, co wybrzmiewa, jak myślę, przede wszystkim z uzasadnienia do projektu, ale też z tych kilku słów, które do tej pory miałam zaszczyt do Wysokiej Izby skierować, to jeden z najważniejszych dzisiaj postulatów osób z niepełnosprawnościami - rozwiązanie, na które czekają dziesiątki tysięcy osób, które tak to rozumieją, że ten mechanizm będzie rozwiązaniem, które pozwoli w jak najszerszy sposób wykorzystać potencjał, a tym osobom - prowadzić nie tylko godne, ale pełne życie.

    Projekt jest zbudowany w taki sposób, aby w możliwie jak najpełniejszy sposób dopasowywał się do potrzeb użytkownika usługi. Koncepcja asystencji osobistej w takiej formie, jaka jest zaproponowana w projekcie prezydenckim, stawia szczególny nacisk na spersonalizowanie tej usługi. Temu służą zaproponowane rozwiązania dotyczące autodiagnozy potrzeb, a więc osoba z niepełnosprawnością jasno stwierdza, czego potrzebuje - tę część wypełnia sama osoba. Diagnoza sytuacji osobistej zawiera informacje, które będą gromadzone w miejscu zamieszkania osoby z niepełnosprawnością lub w miejscu wykonywania usługi asystencji. Po zebraniu tych informacji związane z kolejnymi warunkami będzie dodatkowo określenie przyszłych warunków świadczenia usługi asystencji. Będzie wypracowany spersonalizowany plan wsparcia i kontrakt trójstronny, który zawierany będzie między usługodawcą, użytkownikiem usługi, czyli osobą z niepełnosprawnością, i samym asystentem osobistym.

    Wysoka Izbo! Projekt zawiera kompleksową regulację dotyczącą, po pierwsze, warunków nabywania prawa do usługi asystencji osobistej, zasad przyznawania oraz realizacji tej usługi, a także zakresu właściwości organów w sprawach usługi asystencji. Usługa asystencji będzie polegała na udzielaniu indywidualnego wsparcia osobom z niepełnosprawnościami w wykonywaniu czynności, których nie mogą wykonywać na równi z innymi osobami. To jest tak naprawdę clou ustawy. Celem świadczonej usługi asystencji będzie realizacja prawa osób z niepełnosprawnościami do aktywnego i możliwie pełnego udziału w życiu społecznym, aktywności zawodowej, ze szczególnym uwzględnieniem wolności osobistej i niezależności w życiu codziennym. Łatwo wskazać, że są to tak naprawdę fundamentalne elementy życia każdego człowieka. W przypadku osób z niepełnosprawnościami są to właśnie te fundamentalne elementy, które wymagają wsparcia. Ustawa określa zakresy, które asystencja będzie mogła obejmować. Są to kwestie oczywiście związane z czynnościami samoobsługowymi, w tym utrzymaniem higieny, prowadzeniem gospodarstwa domowego, komunikowaniem się z otoczeniem, poruszaniem się, przemieszczaniem, podejmowaniem aktywności życiowej zarówno społecznej, jak i zawodowej. Pan prezydent w projekcie zaproponował, aby asystencja przysługiwała w wymiarze od 40 do 200 godzin miesięcznie osobom pełnoletnim, które posiadają decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia, o której mowa w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, w której potrzeby wsparcia określa się na poziomie od 70 pkt do 100 pkt w skali potrzeb wsparcia.

    Jak Wysoka Izba może zauważyć, pan prezydent w projekcie odwołuje się do regulacji, które dzisiaj są już w systemie. Dzięki temu wdrożenie tego zaproponowanego rozwiązania nie będzie szczególnie trudne, nie będzie zajmowało dużo czasu. Tak naprawdę to rozwiązanie po decyzji Wysokiej Izby, po decyzji Senatu, przy wsparciu stosownych resortów będzie mogło być wprowadzone w niedługim czasie i wyjść naprzeciw oczekiwaniom środowiska osób z niepełnosprawnościami.

    Projekt przy wdrażaniu i prowadzeniu usługi asystencji opiera się na samorządzie na poziomie powiatu. To również wynika z dzisiejszego systemu prawnego i z tego, jakie zadania już dzisiaj powiat wykonuje. Częściowo będą to zadania własne, częściowo będą to zadania powierzone.

    Przyznanie usługi asystencji będzie następowało w drodze decyzji administracyjnej, oczywiście z wszystkimi rygorami wynikającymi z obowiązującego porządku prawnego, z drogą sądową, z wszystkimi gwarancjami konstytucyjnymi w tym zakresie.

    Projekt wskazuje, że decyzja będzie wydawana na okres nie dłuższy niż 3 lata. To oczywiście wynika z możliwości ewaluacji udzielanej usługi, jego zakresu, co jest podyktowane koniecznością dostosowania się do zmieniającej się sytuacji, zmieniających się przecież potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

    To, co wymaga ogromnego i bardzo mocnego podkreślenia: usługa asystencji dla osoby z niepełnosprawnościami będzie oczywiście usługą bezpłatną.

    Założeniem projektu jest pozostawienie dużej elastyczności samorządowi terytorialnemu na poziomie powiatu, biorąc pod uwagę oczywiście bardzo różną sytuację powiatów w obrębie całego kraju. To po stronie władz samorządowych będzie kwestia doboru partnerów. Czy to będzie wykorzystanie własnych zasobów kadrowych, czy to władze będą chciały podejmować współpracę czy z organizacjami pozarządowymi, czy z przedsiębiorcami - tutaj projekt zakłada bardzo daleko idącą elastyczność.

    To, co z perspektywy samorządu jest niezwykle istotne, to oczywiście gwarancje finansowania. Pan prezydent proponuje, aby formą finansowania była dotacja celowa z budżetu państwa, co oczywiście gwarantuje stabilność finansowania tej usługi i jest z jednej strony zaletą tego projektu z perspektywy zarówno samorządu, jak również samych beneficjentów, czyli osób z niepełnosprawnościami, bo w ten sposób gwarantowany jest stały dopływ środków.

    Oprócz przepisów regulujących samą usługę nowelizacja zawiera propozycje zmian w ośmiu ustawach, w tym zmianę w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych z koniecznością zwolnienia od podatku usługi asystencji.

    Ponieważ projekt był złożony w marcu tego roku, przepisy o wejściu w życie zostały zaproponowane z datą 1 stycznia i kolejne etapy zostały wyznaczone na 1 stycznia 2026 r. i 2027 r. Tu z oczywistych względów być może będzie konieczność pewnego dostosowania, ale tak jak wspominałam, jest ten projekt tak skompilowany z dzisiejszym systemem prawnym, aby jak najmniej rozwiązań trzeba było dostosowywać.

    Szacuje się, że na pierwszym etapie możliwość skorzystania z usługi asystencji będzie obejmować grupę ok. 50 tys. osób, więc jest to bardzo znaczna liczba osób i bardzo pozytywne skutki społeczne ta ustawa mogłaby przynieść.

    Jeszcze kilka słów, jeśli Wysoka Izba pozwoli, powiem, już kończąc, dotyczących samego przygotowania projektu. Projekt został opracowany w Kancelarii Prezydenta RP, ale ze względu na materię oczywista było kwestia konsultowania się przede wszystkim ze środowiskiem osób z niepełnosprawnościami. To było czynione na kilku etapach. Pierwszą formułą było Forum Deinstytucjonalizacji w ramach Narodowej Rady Rozwoju. Tam się wypowiadali eksperci, dyskutowane były same koncepcje. Następnie w 2022 r. szef kancelarii powołał zespół, w skład którego weszli obecni tutaj, na sali doradcy prezydenta Rzeczypospolitej pani Paulina Malinowska-Kowalczyk, pan prof. Marek Rymsza, przedstawiciele ministerstwa rodziny i polityki społecznej, w tym Biura Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. Byli też przedstawiciele rzecznika praw obywatelskich i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W tym miejscu chciałabym w imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej za to ogromne zaangażowanie i wykonaną pracę podziękować.

    Kancelaria Prezydenta przeprowadziła również bardzo szerokie konsultacje społeczne. Do kancelarii wpłynęło blisko 200 wystąpień. Po dogłębnej analizie tych stanowisk płynących i od przeróżnych form zorganizowania osób z niepełnosprawnościami, i od organizacji pozarządowych, instytucji publicznych, jak również od osób prywatnych wszystkie te postulaty zostały bardzo wnikliwie przeanalizowane.

    Założenie było takie, aby oczywiście w maksymalnym stopniu przyjąć postulaty w projekcie. Takie dwie najważniejsze zmiany, które po konsultacjach zostały do projektu wprowadzone, to zwiększenie limitu godzin ze 160, jakie były pierwotnie proponowane, do 200 i rozszerzenie zakresu asystencji o czynności związane z dbaniem o zdrowie. To był bardzo ważny postulat ze strony osób z niepełnosprawnościami. Ten katalog będzie określony w rozporządzeniu wydanym do ustawy, tak aby mógł obejmować pomoc w korzystaniu ze sprzętu rehabilitacyjnego, przedmiotów ortopedycznych i innych wyrobów medycznych, środków pomocniczych, w przyjmowaniu leków, czyli w takich bardzo istotnych czynnościach dnia codziennego.

    Wysoka Izbo! Panie i Panowie Posłowie! Dziękując za możliwość przedstawienia projektu, podkreślam jeszcze raz, że są to rozwiązania niezwykle oczekiwane przez środowisko osób z niepełnosprawnościami. W imieniu pana prezydenta uprzejmie proszę Wysoką Izbę o skierowanie projektu do dalszych prac legislacyjnych i pilne uchwalenie.

    Panie marszałku, Wysoka Izbo, dziękuję uprzejmie. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia