10. kadencja, 19. posiedzenie, 3. dzień (11-10-2024)

13. punkt porządku dziennego:

Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w 2023 r. wraz ze sprawozdaniem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druki nr 621 i 696).

Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek:

    Szanowna Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Szanowni Państwo! Mam zaszczyt zaprezentować informację, którą przedstawiłem Sejmowi i Senatowi na podstawie art. 212 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. To jest informacja o działalności rzecznika praw obywatelskich w 2023 r. i o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela.

    Chciałbym rozpocząć od tego, że podstawowym obowiązkiem piastowanego przeze mnie urzędu jest rozpoznawanie skarg jednostek wnoszonych do biura rzecznika na podstawie art. 80 konstytucji. To przede wszystkim na podstawie tych skarg podejmujemy z moimi współpracownikami z biura rzecznika działania w ramach kompetencji przyznanych rzecznikowi konstytucją i ustawami.

    Rozpocznę od kilku podstawowych danych obrazujących pracę biura rzecznika w 2023 r. Do biura wpłynęła rekordowa liczba skarg w historii tego urzędu, ok. 80 tys. skarg. Pracownicy biura przeprowadzili też ponad 32 tys. rozmów telefonicznych. Skargi do rzecznika są przyjmowane w każdej formie - w formie elektronicznej, telefonicznej, w formie osobistej rozmowy w biurze rzecznika w Warszawie, w biurach pełnomocników terenowych w Gdańsku, Katowicach, we Wrocławiu, także w punktach przyjęć interesantów w Krakowie, Koszalinie, Bydgoszczy, Lublinie, Szczecinie i Wałbrzychu.

    Do kompetencji rzecznika należy kierowanie do instytucji państwowych wniosków dotyczących zmiany prawa, a także inicjowanie lub przystępowanie do postępowań przed sądami powszechnymi, sądami administracyjnymi, Sądem Najwyższym, Trybunałem Konstytucyjnym. W 2023 r. przedstawiłem instytucjom państwowym łącznie 519 wystąpień. Znaczna część skarg do rzecznika to wnioski o skierowanie nadzwyczajnego środka zaskarżenia do Sądu Najwyższego w sprawach cywilnych lub karnych. W konsekwencji w 2023 r. skierowaliśmy 48 skarg nadzwyczajnych, 93 kasacje i skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego. Większość tych środków zaskarżenia jest uwzględniana przez Sąd Najwyższy. W 2023 r. skierowałem także 54 skargi kasacyjne do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a także 18 skarg do wojewódzkich sądów administracyjnych. Ponadto przystąpiliśmy do licznych postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych. Przedstawiliśmy ponadto trzy wnioski do Trybunału Konstytucyjnego, a także przystąpiliśmy do 22 postępowań przed trybunałem.

    Jednym z zadań rzecznika praw obywatelskich jest pełnienie funkcji Krajowego Mechanizmu Prewencji Tortur. Ta funkcja polega na obowiązku niezapowiedzianego wizytowania miejsc pozbawienia wolności i przedstawiania raportów z każdej wizytacji. Pracownicy biura w 2023 r. przeprowadzili 76 wizytacji takich miejsc, a także szereg szkoleń dla funkcjonariuszy Policji, pracowników domów pomocy społecznej, placówek całodobowej opieki, a także uczniów szkół ponadpodstawowych i studentów uczelni wyższych.

    Rzecznik praw obywatelskich pełni też przewidzianą w prawie Unii Europejskiej funkcję niezależnego organu do spraw równości. Podejmowaliśmy w związku z tym sprawy, w których pojawiały się zarzuty dyskryminacji ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, orientację seksualną, tożsamość płciową, a także przynależność narodowościową lub etniczną. Gdy chodzi o skargi kierowane do rzecznika dotyczące dyskryminacji, to najwięcej spraw odnosi się do praw osób z niepełnosprawnościami, do czego jeszcze wrócę.

    Chciałbym teraz przejść do problemów generalnych dotyczących stanu przestrzegania wolności i praw człowieka. Pragnę podkreślić, że w większości są to problemy, o których już mówiłem, prezentując informacje o działalności rzecznika w 2021 r. i 2022 r.

    Pierwsza kwestia. Niezbędne jest wykonanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczących polskiego sądownictwa i Trybunału Konstytucyjnego. Należy stworzyć podstawy prawne umożliwiające uchylenie zastrzeżeń co do statusu sędziów powołanych od 2018 r., a także składu Trybunału Konstytucyjnego. (Oklaski) Sytuacja, z jaką mamy do czynienia w tej chwili, polegająca na wzajemnym nieuznawaniu się przez instytucje państwowe lub przez sędziów zasiadających w tym samym sądzie, jest fundamentalnym zagrożeniem dla ochrony praw człowieka w Polsce, prowadzi do chaosu w państwie i niepewności sytuacji prawnej obywateli.

    Problem drugi. Polskie prawo w niewystarczający sposób chroni wolność osobistą jednostki przed arbitralną ingerencją władzy. Od lat wskazuje się w szczególności na wadliwość przepisów dotyczących zatrzymania i tymczasowego aresztowania. Można zaobserwować, że pozbawienie wolności człowieka, człowieka, który jest objęty domniemaniem niewinności, stało się regułą, a nie wyjątkiem. Pragnę przypomnieć, że zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie nie są karami, nie służą zaspokojeniu poczucia sprawiedliwości i wymierzeniu dolegliwości podejrzanemu, lecz mają na celu zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania. Ponadto w licznych przypadkach istnieją zasadnicze wątpliwości dotyczące stosowania środków przymusu, np. kajdanek wobec osób zatrzymywanych.

    Mówiąc o standardach dotyczących wolności osobistej, muszę podkreślić, że odnoszą się one w jednakowym stopniu zarówno do obywateli, jak i do cudzoziemców, w tym do cudzoziemców, którzy przebywają na terytorium Polski nielegalnie. Dlatego też chciałbym ponownie zaapelować o zmianę przepisów dotyczących tzw. pushbacków na granicy polsko-białoruskiej. Nie może być w państwie prawa tak, że zawraca się człowieka do kraju takiego jak Białoruś na podstawie blankietowego przepisu rozporządzenia, często bez ustalenia jego tożsamości, sytuacji osobistej i bez wyjaśnienia, czy człowiek ten nie wymaga pomocy humanitarnej. Zawrócenie do granicy nie jest wykluczone w świetle europejskich standardów, zwłaszcza w sytuacji tak istotnego zagrożenia bezpieczeństwa państwa, z jakim mamy do czynienia, ale powinno nastąpić na podstawie precyzyjnych przepisów, przepisów ustawy odpowiednio uwzględniających ochronę praw człowieka.

    Kolejną kwestią, o której wspominam już trzeci raz z rzędu, prezentując informację roczną, jest ochrona prywatności jednostki, ochrona prywatności jednostki przed działaniami władzy. W wielu sferach ochrona ta jest obecnie iluzoryczna. Mam na myśli niezwykłą łatwość, z jaką władza posługuje się środkami dającymi pełen wgląd w życie prywatne człowieka. Chodzi oczywiście o czynności operacyjno-rozpoznawcze. Przepisy prawa dotyczące tej kwestii są niezgodne z konstytucją i ze standardami europejskimi, co niedawno zostało potwierdzone przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku wydanym 28 maja tego roku. Dodajmy, że wiele informacji o prywatnym życiu obywateli jest gromadzonych nawet bez zgody sądu, dlatego niezbędne jest podjęcie poważnej dyskusji nad nową legislacją właściwie kształtującą proporcje między bezpieczeństwem państwa, potrzebą walki z przestępczością a ochroną prywatności jednostek.

    Ważnym problemem, który również jest aktualny w Polsce od wielu lat, jest uregulowanie podstaw prawnych funkcjonowania publicznych mediów. Od 8 lat niewykonany pozostaje wyrok Trybunału Konstytucyjnego nakazujący uwzględnienie udziału Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji w procesie kształtowania składów osobowych spółek publicznej radiofonii i telewizji. W konsekwencji stan prawny jest aktualnie niezgodny z konstytucją. Z jednej strony zakłada bowiem funkcjonowanie nieprzewidzianego w konstytucji organu, jakim jest Rada Mediów Narodowych, a z drugiej strony w grudniu 2023 r. został zinterpretowany jako dopuszczający podporządkowanie personalne władz publicznej radiofonii i telewizji władzy wykonawczej.

    Szanowna Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Pragnę podkreślić, że za podstawowe zadanie rzecznika praw obywatelskich uznaję upominanie się o prawa ludzi, którzy potrzebują od państwa i społeczeństwa szczególnego wsparcia, solidarności i wyrównania szans. Dlatego w biurze rzecznika intensywnie zajmujemy się problemami osób z niepełnosprawnościami, osób dotkniętych kryzysem bezdomności, ubóstwem, kryzysem zdrowotnym, w tym psychicznym. Bardzo ważny jest dla mnie w tym zakresie głos znawców tej problematyki, organizacji pozarządowych, dlatego przy rzeczniku działają liczne grupy, komisje ekspertów, m.in. do spraw ochrony zdrowia, ochrony zdrowia psychicznego, do spraw osób głuchych, do spraw osób starszych czy do spraw bezdomności. Przy rzeczniku działa również rada osób z niepełnosprawnościami. Powołałem też pełnomocniczkę do spraw wdrażania postanowień konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.

    Oczywiście nie jestem w tej chwili w stanie omówić wszystkich wystąpień, jakie przedstawiłem organom władzy dzięki inspiracji, jaką czerpię od wskazanych osób. Pozwolę sobie podać jednak kilka przykładów. Inflacja oraz wzrost kosztów energii i ogrzewania doprowadziły do tego, że wysokość przewidzianych prawem świadczeń powiązana z progami dochodowymi nie pozwala wielu osobom na zaspokojenie podstawowych potrzeb.

    Brakuje systemowego rozwiązania dotyczącego asystentów dla osób z niepełnosprawnościami. Osoby z niepełnosprawnościami często są traktowane w sposób przedmiotowy, naruszający godność człowieka. Świadczy o tym wiele spraw, jakie prowadzimy w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. Obywatele skarżą się nam też na przedłużający się czas, jaki zajmuje uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności. Podczas wyborów, ostatnich wyborów przeprowadziliśmy kontrolę lokali dostosowanych do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Wyniki tej kontroli są bardzo niepokojące. Ok. 3/4 lokali nie spełniało wymogów uwzględniających potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Niezwykle niepokojące są też przypadki, gdy osoby z niepełnosprawnościami są wbrew ich woli umieszczane w placówkach całodobowej opieki. Niekiedy są też adresatami działalności przestępczej polegającej na wyłudzaniu pieniędzy, nakłanianiu do podpisania niekorzystnych umów czy do przeniesienia własności mieszkania.

    Obywatelskie prawo do równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych często jest dla obywateli fikcją. Wynika to z systemowych problemów, braku odpowiedniej liczby lekarzy, pielęgniarek, zbiurokratyzowania systemu, a także jego niedofinansowania. Szczególnie chciałem podkreślić to, że niepokój budzi stan systemu ochrony zdrowia psychicznego, zwłaszcza dzieci i młodzieży.

    Władza publiczna podejmuje także niewystarczające kroki w celu walki z bezdomnością. Przykładowo prawo osób zagrożonych bezdomnością do lokalu socjalnego nie jest realizowane właściwie. Ludzie skarżą się nam na kolejki do otrzymania takiego lokalu. Gminy nie posiadają wystarczających zasobów mieszkaniowych.

    Wiele osób, które piszą do rzecznika, to ludzie, którzy wpadli w swoistą pułapkę mieszkaniową. Nie stać ich na własny lokal, bo nie mają zdolności kredytowej, a jednocześnie zarabiają zbyt dużo, żeby korzystać z publicznych środków pomocowych. Wynajęcie mieszkania na wolnym rynku jest coraz trudniejsze.

    Wiele problemów, którymi zajmuje się Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, to są problemy seniorów, osób starszych. Poza kwestiami opieki zdrowotnej, o których mówiłem przed chwilą, mamy do czynienia ze zbyt szybko postępującą cyfryzacją wielu sfer życia. Przejawia się to np. w ograniczaniu dostępu do gotówki, preferowaniu komunikowania się z instytucjami publicznymi w formie elektronicznej. Osoby starsze są bardzo często traktowane w sposób stereotypowy, są beneficjentami świadczeń z zakresu opieki społecznej, a nie mogą znaleźć pracy, dokształcać się, realizować swoich praw. Jest to wyrazem tzw. ageizmu, czyli systemowej dyskryminacji osób starszych.

    Chciałbym też na zakończenie wspomnieć o tym, że w obszarze działalności rzecznika praw obywatelskich pozostaje zagadnienie skuteczności ochrony środowiska, realizacji prawa człowieka do życia w czystym środowisku. Dlatego przyłączam się do podnoszonych od lat postulatów dotyczących potrzeby zmiany zasad tworzenia w Polsce parków narodowych. Ważne jest też zachęcanie obywateli do korzystania z tzw. prosumenckiej energetyki solarnej, fotowoltaiki. Wymagają zmiany również zasady planowania zagospodarowania przestrzennego. 2 lata temu powołałem bardzo liczną grupę ekspertów w biurze rzecznika, która zakończyła swoje prace w ostatnim czasie i przedstawiła założenie do nowej ustawy o przestrzeni. Przedstawimy te założenia niedługo rządowi.

    Szanowna Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Szanowni Państwo! Informacja, jaką państwo otrzymali, to oczywiście wycinek pracy osób współpracujących ze mną w biurze rzecznika. Tak jak powiedziałem, rozpatrujemy dziesiątki tysięcy spraw ludzi, z których część to sprawy, których rozwiązanie leży w gestii parlamentarzystów. Dlatego w tym roku w informacji zamieściliśmy wykaz aktów prawnych, których zmiana jest pożądana lub konieczna dla wzmocnienia ochrony wolności i praw człowieka w Polsce. Niektóre z tych zmian są punktowe, niektóre dotyczą pojedynczych przepisów, a inne wymagają szerszych reform, kompleksowej regulacji. (Dzwonek) Proszę państwa o uwzględnienie tych postulatów w swojej działalności parlamentarnej. Zarówno ja, jak i moi współpracownicy jesteśmy do dyspozycji. Dziękuję za uwagę. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia