10. kadencja, 30. posiedzenie, 2. dzień (06-03-2025)

22. punkt porządku dziennego:

Informacja o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w 2023 roku wraz ze sprawozdaniem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Komisji Ustawodawczej (druki nr 912 i 991).

Poseł Michał Pyrzyk:

    Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W ostatnich latach Trybunał Konstytucyjny w Polsce jest nieustannie przedmiotem wielu poważnych kontrowersji, zarówno prawnych, jak i politycznych. Spowodowało to znaczne obniżenie autorytetu, a przede wszystkim skuteczności tego organu, ponieważ trybunał, zamiast pełnić funkcję niezależnego arbitra w sprawach konstytucyjnych, postrzegany jest cały czas jako narzędzie polityczne. Dlatego m.in. w wyniku takich działań spada zaufanie społeczne do Trybunału Konstytucyjnego, co podważa jego funkcję jako pewnego, silnego, stabilnego, jak można powiedzieć, strażnika ustawy zasadniczej i w tym kontekście dobrego obrońcy polskich obywateli. Oczywiście spowodowane to jest niekorzystnymi działaniami wokół trybunału i działaniami samego trybunału, które zdarzyły się w bliższej lub dalszej przeszłości, a które za każdym razem należy przypominać. Nastąpił bardzo poważny kryzys konstytucyjny związany z nieprawidłowym wyborem sędziów trybunału, tzw. sędziów dublerów, z wadliwym powołaniem prezesa trybunału i jego wiceprezesa. Bardzo wyraźnie widoczny był i jest deficyt niezależności i niezawisłości trybunału. Doprowadziło to do znaczącego obniżenia jakości orzeczeń, a także destabilizacji organizacyjnej trybunału. Przejawiała się ona m.in. notorycznym odwoływaniem zaplanowanych wcześniej rozpraw oraz częstymi, nie do końca jasnymi zmianami w składach orzekających.

    Skutkiem erozji zaufania publicznego był także znaczący spadek liczby skarg konstytucyjnych, pytań prawnych oraz wniosków kierowanych do Trybunału Konstytucyjnego, a w konsekwencji także widoczny spadek liczby wydawanych rozstrzygnięć. Tym samym nastąpiło ograniczenie kontroli konstytucyjnej, bo trybunał rzadziej podejmował sprawy kluczowe dla obywateli lub zwlekał z ich rozpoznaniem.

    Także Europejski Trybunał Praw Człowieka i Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej kwestionowały niezależność Trybunału Konstytucyjnego i legalność jego wyroków. W rezultacie Trybunał Konstytucyjny w Polsce jest instytucją funkcjonującą w warunkach głębokiego kryzysu praworządności, co ma poważne konsekwencje dla stabilności systemu demokratycznego, jak również relacji z Unią Europejską.

    Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Dlatego bardzo źle się stało, że za sprawą pana prezydenta w koszu wylądowała - bo tak należy oceniać tryb kontroli prewencyjnej - uchwalona przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej nowa ustawa o Trybunale Konstytucyjnym, która była jasną i stanowczą reakcją na to wszystko, co działo się z Trybunałem Konstytucyjnym w ostatnich latach, a celem tej ustawy było przede wszystkim stworzenie trwałych podstaw normatywnych pozwalających na to, czego chyba chcemy wszyscy, czyli na odbudowę niezależnego czy należnego autorytetu trybunału oraz przywrócenie efektywnej, rzetelnej i niezależnej kontroli konstytucyjności prawa w Polsce. Przypomnę, że nowa regulacja rozszerza kompetencje zgromadzenia ogólnego sędziów trybunału, w szczególności jeśli chodzi o kompetencje do wyboru składów orzekających trybunału i dokonywania w nich zmian, wprowadza kadencyjność funkcji prezesa trybunału i określa właśnie trzyletnią kadencję z możliwością powołania na kolejną tylko jeden raz.

    Ustawa przede wszystkim przewiduje wybór sędziego Trybunału Konstytucyjnego przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej większością kwalifikowaną 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Sędzią trybunału według nowych przepisów mogłaby więc zostać tylko osoba mająca bardzo szerokie, można powiedzieć ponadpartyjne poparcie tutaj, w tej Izbie. Dodatkowo ustawa stanowi, że na stanowisko sędziego trybunału może zostać wybrana osoba w wieku od 40 do 70 lat, a kandydat na sędziego musi oczywiście wyróżniać się wiedzą prawniczą, posiadać niezbędne kwalifikacje, a zarazem, co bardzo ważne w obecnej sytuacji, według nowej ustawy nie może być czynnym politykiem. Według tych nowych przepisów sędzią Trybunału Konstytucyjnego można być wybranym tylko jeden raz na dziewięcioletnią kadencję.

    To tylko najważniejsze postanowienia nowej ustawy, a jej wejście w życie byłoby definitywnym końcem trwającego od lat permanentnego psucia Trybunału Konstytucyjnego. Po wejściu w życie tych przepisów nie słyszelibyśmy już o sędziach dublerach, politykach w składzie trybunału, niepewności orzeczeń, odraczaniu posiedzeń, o tym, że trybunał po prostu nie pracuje. Niestety za sprawą decyzji pana prezydenta tak się nie stało.

    Wszystkie te kwestie, o których wspomniałem wcześniej, na dalszy plan spychają i przesłaniają to, co jest zawarte w informacji o istotnych problemach wynikających z działalności orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego w 2023 r., przedstawionej Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej, omawianej wcześniej na posiedzeniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. W informacji zwrócono uwagę m.in. na brak zmian w prawie w zakresie niektórych orzeczeń trybunału, na współdziałanie z sądami poprzez instytucje pytania prawnego, na problemy związane ze skargami konstytucyjnymi. Trybunał zwrócił też uwagę, o czym była tu już mowa dzisiaj, na uznaniowe, jego zdaniem, kształtowanie wynagrodzeń sędziowskich poprzez stosowanie przepisów ustawy okołobudżetowej na rok 2023.

    Szanowni Państwo! Omawiając dziś informację Trybunału Konstytucyjnego, należy powiedzieć na zakończenie jeszcze raz, podkreślić i przypomnieć, że rola Trybunału Konstytucyjnego w demokratycznym państwie prawa jest szczególna i nadrzędna. Jest on odrębnym od sądów, samodzielnym organem konstytucyjnym państwa. Trybunał zawsze powinien posiadać pozycję niezależną od władzy politycznej, i to zarówno od parlamentu, jak i od prezydenta, od Rady Ministrów, nie wspominając już w ogóle o jakiejkolwiek partii politycznej. Jego ustrój, funkcjonowanie, sposób powoływania sędziów oraz status prawny orzeczeń powinien sprawiać, że ma on pozostawać niezależny również od innych organów władzy sądowniczej, takich jak chociażby Sąd Najwyższy czy Naczelny Sąd Administracyjny. I na koniec ze smutkiem należy stwierdzić, że takiej roli Trybunał Konstytucyjny w Polsce dziś niestety nie spełnia. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia