10. kadencja, 39. posiedzenie, 2. dzień (23-07-2025)

29. punkt porządku dziennego:

Sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (druki nr 1202 i 1477).

Poseł Witold Tumanowicz (tekst niewygłoszony):

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Projekt ustawy o zmianie ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej z druku nr 1202 rozpatrywany w drugim czytaniu zakłada istotne zmiany w ustawie regulującej system nieodpłatnej pomocy prawnej, poradnictwa obywatelskiego oraz edukacji prawnej. Celem deklarowanym przez projektodawcę jest zwiększenie dostępności nieodpłatnych świadczeń prawnych poprzez m.in. zniesienie obowiązku składania oświadczeń o niemożności poniesienia kosztów odpłatnej pomocy prawnej oraz upowszechnienie zdalnej formy świadczenia tych usług.

    Choć kierunek zmian można odczytać jako próbę poszerzenia dostępu do prawa, to projekt w przedstawionym kształcie zawiera szereg rozwiązań, które mogą prowadzić do skutków odwrotnych od zamierzonych, i tym samym nie spełniać konstytucyjnego standardu racjonalnego ustawodawcy.

    Po pierwsze, zniesienie obowiązku składania oświadczenia o braku możliwości poniesienia kosztów odpłatnej pomocy prawnej prowadzi de facto do całkowitego otwarcia systemu nieodpłatnej pomocy dla każdej osoby, niezależnie od jej sytuacji majątkowej. Projektodawca uzasadnia tę zmianę twierdzeniem, że oświadczenie to nie stanowiło skutecznego mechanizmu weryfikacyjnego, a jego złożenie stanowiło barierę psychiczną dla osób uprawnionych. Nie sposób jednak uznać tej argumentacji za wystarczającą podstawę do całkowitej rezygnacji z jakiejkolwiek formy kwalifikacji dostępu do świadczenia. Uznanie braku mechanizmu selekcji w praktyce oznacza, że z pomocy korzystać będą mogły również osoby o stabilnej sytuacji majątkowej, nawet te, które bez trudu mogą sfinansować profesjonalne doradztwo prawne z własnych środków. Tym samym projekt wprowadza zasadniczą sprzeczność celu ustawy, jakim jest wsparcie osób rzeczywiście potrzebujących, z jej nowym brzmieniem. Taki zabieg może doprowadzić do przeciążenia systemu i wydłużenia czasu oczekiwania na poradę, a co więcej, do ograniczenia dostępności świadczenia dla osób rzeczywiście ubogich, co z kolei stanowić może naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej i proporcjonalności środków.

    Po drugie, upowszechnienie formy zdalnej świadczenia porad również budzi szereg zastrzeżeń praktycznych i systemowych. Wprowadzenie tej formy jako powszechnie dostępnego rozwiązania nie zostało poprzedzone żadną propozycją zapewnienia odpowiednich warunków technicznych, proceduralnych ani prawnych dla jej prawidłowego stosowania. Nie określono w projekcie żadnych instrumentów weryfikacji tożsamości osób korzystających z porady telefonicznej, co niesie ze sobą ryzyko naruszenia zasady poufności, ryzyko powstania konfliktu interesów lub uzyskania świadczenia przez osobę nieuprawnioną. Brak mechanizmów zabezpieczających sprawia, że adwokaci oraz radcowie prawni - jako wykonawcy porady - mogą zostać postawieni w sytuacji prawnie niepewnej, w tym mogą być potencjalnie odpowiedzialni za skutki porady udzielonej w oparciu o niepełne lub nieprawdziwe dane przekazane drogą ustną. Z punktu widzenia standardów profesjonalnych porada prawna udzielana bez wglądu w dokumentację, wyłącznie w oparciu o deklaracje klienta przez telefon, może prowadzić do błędnej oceny sytuacji prawnej i rodzić odpowiedzialność prawnika mimo działania w warunkach braku należytej możliwości weryfikacji stanu faktycznego. Dodatkowo w wielu punktach systemu brakuje infrastruktury umożliwiającej świadczenie porad zdalnych, niektóre nie posiadają nawet dedykowanej linii telefonicznej. Tym samym zmiana nie została dostatecznie przygotowana w warstwie organizacyjnej, a jej skuteczność pozostaje wątpliwa.

    Nie sposób również pominąć milczeniem kwestii niewystarczającego finansowania całego systemu nieodpłatnych świadczeń prawnych. Pomimo zapowiedzi przeznaczenia w latach 2026-2035 1,2 mld zł na finansowanie tych usług projekt nie wprowadza żadnego mechanizmu waloryzacji środków w przypadku zmiennych warunków gospodarczych, takich jak wysoka inflacja czy wzrost kosztów świadczenia usług prawnych.

    W kontekście rosnącego zakresu zadań, zwiększonych obowiązków oraz postulowanego rozszerzenia dostępności świadczenia nieproporcjonalne nakłady finansowe mogą skutkować dalszym pogorszeniem jakości i dostępności usług, a w skrajnym przypadku - faktyczną niewydolnością systemu.

    Na koniec warto odnotować, że projekt pomija istniejące problemy funkcjonowania poradnictwa obywatelskiego, w tym brak chętnych do uzyskiwania i odnawiania kwalifikacji doradcy obywatelskiego. Istnieje realne zagrożenie dla ciągłości działania punktów poradnictwa, a postulaty dopuszczenia czasowego zastępstwa przez radców prawnych i adwokatów nie zostały w tym projekcie uwzględnione.

    Pomimo słusznych intencji i postulowanego celu zwiększenia dostępności systemu projekt ustawy zawiera szereg rozwiązań nieprzemyślanych, niepopartych rzetelną analizą skutków regulacji oraz nieuwzględniających głosów z konsultacji społecznych. Wobec powyższych zastrzeżeń Konfederacja nie może poprzeć projektu w jego obecnym brzmieniu. Dziękuję.

Przebieg posiedzenia