10. kadencja, 40. posiedzenie, 3. dzień (11-09-2025)

31. punkt porządku dziennego:

Sprawozdanie Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych o komisyjnym projekcie ustawy o zmianie ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym oraz niektórych innych ustaw (druki nr 321 i 1553).

Poseł Szymon Giżyński:

    Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Rzeczony projekt ustawy dotyczy uznania etnolektu wilamowskiego za język regionalny. Przyjrzymy się zatem zagadnieniu bliżej. Andrzej Żak, współautor bibliografii dotyczącej kultury Wilamowic, w artykule ˝Wpływ języka polskiego na zagrożony wymarciem wilamowski etnolekt˝ stwierdził, iż ze względu na swój mniejszościowy i archaiczny charakter ta germańska wyspa językowa jest szczególnie ciekawym obiektem badań dla językoznawców, którzy wilamowski wiążą z dialektami średnio-wysoko niemieckimi. Żak wzmocnił swoją opinię w artykule w 2019 r., gdy stwierdził, że wilamowszczyzna jest germańską odmianą językową, którą posługuje się ok. 20 rodzimych użytkowników w miasteczku Wilamowice, powiat bielsko-bialski, co stanowi germańską wyspę językową na polskojęzycznym terytorium. Powyższe stanowisko podzieliła również Rada Języka Polskiego, potwierdzając, iż mowa nielicznej najstarszej generacji mieszkańców Wilamowic stanowi genetycznie niemiecki dialekt.

    Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Najwybitniejszym znawcą historii i kondycji dialektu wilamowskiego jest od wielu lat, pozostaje nim niezmiennie i zasłużenie, pani prof. Maria Katarzyna Lasatowicz, dyrektor Instytutu Filologii Germańskiej Uniwersytetu Opolskiego. W opinii z roku 2018 ˝Wilamowski dialekt wyspowy i jego obecna kondycja˝ pani profesor pisze, iż na obecnym obszarze części województw śląskiego i opolskiego na początku XVI w. większość niemieckojęzycznych osad została spolonizowana. Ostało się jedynie kilka niemieckojęzycznych wysp językowych: Gościęciń - Kostenthal, w powiecie kozielskim, Bojków - Schönwald pod Gliwicami oraz większe wyspy: Kietrza - Katscher, w powiecie głubczyckim, i obejmująca kilkanaście osad bielska wyspa językowa - die Bielitzer Sprachinsel, z której do dnia dzisiejszego przetrwał jedynie język Wilamowic - Wilmesau.

    Z ważnych naukowych ustaleń prof. Marii Katarzyny Lasatowicz wynika, że z punktu widzenia dialektologii nie udało się zebrać żadnych przesłanek, jakoby Wilamowice miały w swych podwalinach rzekomo holenderskie, flamandzkie korzenie.

    Ponadto zasięg, historia i użycie dialektu Wilamowic nie są proste w porównaniu do języka kaszubskiego dysponującego w pełnym zakresie samodzielną płaszczyzną językową w obrębie systemu fonetyczno-morfologicznego, syntaktycznego, leksykalnego. Nie można również z tego powodu mówić w sensie językoznacznym o rewitalizacji języka wilamowskiego wobec braku systemowych struktur językowych będących jej podstawą. Kreacja form językowych per analogiam pozostanie zawsze raczej operacją w ramach stylizacji językowej.

    Z ważnych naukowych ustaleń prof. Marii Katarzyny Lasatowicz wynika i to, że z punktu widzenia dialektologii nie udało się zebrać żadnych przesłanek, jakby Wilamowice miały swych... Przepraszam bardzo, coś mi się tutaj podłożyło.

    Panie Marszałku! Wysoki Sejm! Czas na podsumowanie. Próby sztucznego awansowania etnolektu wilamowskiego do rangi języka regionalnego mają swą pozajęzykową i pozajęzykoznawczą przyczynę. W grupie pracowników naukowych jest to już dobrze rozpoznany obszar stanowiący wrota do karier i apanaży, bo jest szczodrze wspierany, ideologicznie i finansowo, przez Unię Europejską i inne międzynarodowe gremia.

    Prawo i Sprawiedliwość wspiera finansowanie państwowe gwar i dialektów występujących na obszarze Rzeczypospolitej, ale nie możemy przymykać oczu na dysproporcję, jaka występuje np. między 300 tys. czynnych użytkowników regionalnego języka kaszubskiego a, powiedzmy, kilkudziesięcioma użytkownikami etnolektu wilamowskiego.

    Raz jeszcze przyjdzie sięgnąć nam po stanowisko nieocenionej pani prof. Marii Katarzyny Lasatowicz: Ogromny szacunek i sympatię muszą budzić starania społeczności Wilamowian o zachowanie mowy przodków od zapomnienia. Tym samym włączamy Wilamowice do grona rozsianych na terenie Europy Środkowo-Wschodniej dialektów wyspowych, które odegrały znaczącą rolę w tworzeniu procesów (Dzwonek) integracji językowej.

    Już kończę.

    Kondycja i zasięg dialektu wilamowskiego nie pozwala - konstatuje pani prof. Lasatowicz - na przyznanie mu statusu języka regionalnego. W tym stanie rzeczy, panie marszałku, Wysoki Sejmie, Prawo i Sprawiedliwość będzie głosować przeciw uznaniu dialektu wilamowskiego za język regionalny. Dziękuję uprzejmie.

Przebieg posiedzenia