10. kadencja, 41. posiedzenie, 1. dzień (24-09-2025)

20. punkt porządku dziennego:

Sprawozdanie Komisji Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu o poselskim projekcie uchwały w sprawie ustanowienia roku 2026 Rokiem Stanisława Staszica (druki nr 1116 i 1288).

Poseł Daria Gosek-Popiołek (tekst niewygłoszony):

    Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Można by powiedzieć, że Stanisław Staszic był człowiekiem i renesansu, i oświecenia, bo zakres jego zainteresowań i skala działalności były naprawdę imponujące. Nie będę zatem szczegółowo streszczać jego dorobku jako naukowca, publicysty i myśliciela, skupię się na Staszicu jako reformatorze społecznym skupionym przede wszystkim na kwestii chłopskiej.

    Już w wydanych w 1790 r. podczas obrad Sejmu Wielkiego ˝Przestrogach dla Polski˝ Staszic podkreślał, że zniesienie poddaństwa chłopów i ograniczenie pańszczyzny jest jedynym sposobem zbudowania nie tylko nowoczesnego społeczeństwa, ale przede wszystkim nowoczesnej gospodarki opartej na wymianie pieniężnej oraz rozwijającej się dzięki modernizacji rolnictwa.

    Wśród wielkich posiadaczy ziemskich niewielu było chętnych do eksperymentów, w związku z czym Staszic postanowił sam wcielić swoje pomysły w życie. Zakupił zamieszkane przez ok. 4 tys. osób dobra hrubieszowskie i rozpoczął rewolucyjne zmiany w zarządzaniu majątkiem. W 1816 r. powołał do życia Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, pierwszą na ziemiach polskich spółdzielnię. W dobrach towarzystwa zniesiono pańszczyznę, a członkom wydzierżawiono gospodarstwa rolne, które mogli uprawiać. Ziemia jednak nie należała bezpośrednio do nich, tylko do wspólnoty, stanowiła własność grupową. Ta wspólnotowość była wartością dla Staszica kluczową. Jak pisała Barbara Szacka: ˝Tak zróżnicowaną ekonomicznie społeczność Staszic traktował jako pewien organizm społeczny, wspólnotę, której obowiązkiem jest dbać o poszczególne jednostki wchodzące w jej skład˝.

    Część zysków towarzystwa przeznaczono na budowę szkoły i szpitala, opłacano nauczycieli i lekarza oraz lekarstwa, a osoby starsze i niezdolne do pracy otrzymywały zapomogę w postaci renty. Najzdolniejszym dzieciom fundowano też stypendia w warszawskiej Szkole Głównej. W towarzystwie funkcjonowała też pierwsza dostępna dla chłopów kasa pożyczkowa, która pozwalała na inwestycje zwiększające wydajność produkcji rolnej. Mimo trudnych warunków zewnętrznych Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie okazało się ogromnym sukcesem społecznym i gospodarczym i przetrwało aż do połowy XX w.

    Stanisław Staszic rozumiał, że posiadanie wolności osobistej i posiadanie środków do życia muszą być ze sobą ściśle powiązane i taką wizję, wizję mi jako osobie o lewicowych poglądach bliską, realizował w dobrach hrubieszowskich. I ze względu na to, nawet jeżeli pod innymi względami, jeżeli chodzi o poglądy, do Staszica mi daleko, koalicyjny klub Lewicy poprze przedstawiony projekt uchwały.

Przebieg posiedzenia