10. kadencja, 58. posiedzenie, 2. dzień (28-05-2026)

13. punkt porządku dziennego:

Sprawozdanie Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej o rządowym projekcie ustawy o związku metropolitalnym w województwie pomorskim (druki nr 2446 i 2560).

Poseł Sprawozdawca Michał Krawczyk:

    Szanowna Pani Marszałek! Państwo Ministrowie! Wysoka Izbo! Szanowni Państwo! Samorządowcy, którzy towarzyszycie nam dzisiaj na galerii! Przyłączam się do powitań pani marszałek. Bardzo dziękujemy za to, że jesteście z nami podczas tego procesu legislacyjnego. W imieniu Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej oraz Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych przedstawię sprawozdanie o rządowym projekcie ustawy o związku metropolitalnym w województwie pomorskim, druk nr 2446. Projekt ten został przedłożony przez prezesa Rady Ministrów 14 kwietnia 2026 r. Odpowiada on na jedno z najważniejszych wyzwań współczesnej polityki regionalnej i ustrojowej naszego państwa.

    Przechodząc do genezy procedowanego projektu, należy podkreślić, że instytucjonalizacja Obszaru Metropolitalnego Gdańsk - Gdynia - Sopot to obok Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii najstarszy i najbardziej zaawansowany projekt integracji samorządów w Polsce. Jego korzenie sięgają lat 90. XX w. Wynika to bezpośrednio z unikalnej policentrycznej morfologii Trójmiasta i skomplikowanej sieci powiązań funkcjonalnych. To wszystko generuje unikalne w skali kraju wyzwania zarządcze. Wieloośrodkowa metropolia pomorska pilnie wymaga przeznaczonych dla niej ram prawnych.

    Przedłożona ustawa, przypomnę państwu, to druga próba uregulowania statusu pomorskiej metropolii. Pierwsza inicjatywa została podjęta przez Senat w 2020 r. i była szeroko wspierana przez pomorskie samorządy. Została jednak pozostawiona bez rozpoznania w tamtej kadencji Sejmu, uległa dyskontynuacji z końcem IX kadencji Sejmu. Obecny projekt nie jest jednak prostą kontynuacją tamtych założeń. Czerpie on z dorobku legislacji metropolitalnej oraz wytycznych Unii Metropolii Polskich, stanowi ich istotne rozwinięcie. Co kluczowe, w treści ustawy uwzględniono także wnioski z raportów ewaluacyjnych Instytutu Metropolitalnego, Najwyższej Izby Kontroli oraz Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej, dzięki czemu skutecznie naprawiamy ujawnione niedoskonałości legislacyjne w dotychczasowym funkcjonowaniu administracji metropolitalnej w Polsce.

    Projektowana ustawa wprowadza nową formę prawną współpracy komunalnej gmin i powiatów na obszarze funkcjonalnym Gdańska. Jest nią związek metropolitalny. Powołanie związku nie jest celem samym w sobie. Jest ono przede wszystkim precyzyjnym narzędziem do osiągnięcia głównych celów interwencji ustawodawcy. Są nimi wzrost konkurencyjności i możliwości rozwojowych Rzeczypospolitej Polskiej oraz Pomorza poprzez zwiększenie sprawności działania jednej z dwóch policentrycznych polskich metropolii, usprawnienie procesu wykonywania zadań publicznych przez gminy i powiaty zrzeszone w związku metropolitalnym oraz budowanie modelowych dla kraju form współpracy miejsko-wiejskiej, a także wzmocnienie skuteczności polityki spójności Unii Europejskiej oraz polityki rozwoju Rzeczypospolitej Polskiej.

    Projektowana ustawa nie zmienia istniejących granic jednostek samorządu terytorialnego wchodzących w skład związku. Będzie działała w zakresie zarządzania i koordynacji bardzo ważnymi obszarami funkcjonowania związku metropolitalnego. Pozwólcie państwo, że wymienię te najważniejsze: polityka rozwoju, w tym przyjmowanie i wdrażanie strategii rozwoju ponadlokalnego; kształtowanie ładu przestrzennego; adaptacja do zmian klimatu i ochrony środowiska; metropolitalne przewozy pasażerskie; rozwój i integracja publicznego transportu zbiorowego organizowanego przez jednostki samorządu terytorialnego oraz związki komunalne działające na obszarze związku metropolitalnego; planowanie, rozwój, integracja i zarządzanie zrównoważoną mobilnością miejską, a także współpraca z innymi organami administracji publicznej przy realizacji wybranych inwestycji celu publicznego; promocja związku i jego obszaru. Działalność związku metropolitalnego w innych obszarach jest prawnie możliwa, zależy od woli politycznej wchodzących w skład związku gmin i powiatów.

    Projektowana ustawa wprowadza regulacje prawne w trzech obszarach. Pierwszy: ustawa daje podstawy do utworzenia w województwie pomorskim na obszarze funkcjonalnym Gdańska związku metropolitalnego będącego związkiem gmin albo gmin i powiatów.

    Po drugie, dokonuje nowelizacji ustawy z dnia 9 marca 2017 r. o związku metropolitalnym w województwie śląskim. Projekt ten zakłada nowelizację tej ustawy, aby uwzględnić w obowiązującej regulacji wyniki badań ewaluacyjnych wskazane w dokumentach. Zmiany w szczególności dotyczą katalogu i form wykonywania zadań własnych związku metropolitalnego, a także systemu finansowania jego działalności.

    Projekt ten dokonuje nowelizacji także wybranych ustaw sektorowych w celu zapewnienia należytej funkcjonalności śląskiemu oraz pomorskiemu związkowi metropolitalnemu. I tych zmian w ustawach, w przepisach jest bardzo wiele. Są to m.in. zmiany w ustawach: Prawo przewozowe, o samorządzie gminnym, o podatku dochodowym od osób prawnych, o utrzymania czystości i porządku w gminach, Prawo ochrony środowiska, o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce i wiele, wiele innych ustaw.

    Jak podkreślono w uzasadnieniu ustawy, głównym celem utworzenia związku jest lepsze i sprawniejsze zaspokojenie potrzeb jego mieszkańców, dlatego też związek metropolitalny będzie wyposażony w zadania publiczne obligatoryjne oraz fakultatywne. Będzie mógł także wykonywać zadania powierzone, czyli zadania przekazane w drodze porozumień.

    Władze związku będą stanowić dwa organy: zgromadzenie oraz zarząd. Będą one działać, co bardzo ważne, w sposób jawny. Mieszkańcy będą mogli przysłuchiwać się sesjom zgromadzenia, a także będą mieli dostęp do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych. Zgromadzenie będą tworzyć wójtowie, burmistrzowie, prezydenci i starostowie jednostek samorządu terytorialnego wchodzący w skład związku. Organem wykonawczym zaś będzie zarząd. Nadzór nad związkiem sprawować będzie prezes Rady Ministrów, wojewoda oraz regionalna izba obrachunkowa. Głównymi źródłami dochodu związku będą: udział w podatku dochodowym od osób fizycznych zamieszkałych na obszarze związku, składki od jednostek samorządu terytorialnego wchodzących w skład związku metropolitalnego oraz dochody uzyskiwane przez jednostki budżetowe związku metropolitalnego, oraz wpłaty od zakładów budżetowych związku. Tych źródeł pozostałych jest jeszcze bardzo wiele.

    Projekt ustawy o związku metropolitalnym w województwie pomorskim zyskał, co bardzo ważne, jednoznacznie pozytywne opinie korporacji samorządowych, Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, świata nauki oraz środowisk gospodarczych. Ważne jest także to, aby podkreślić, że nie wprowadzamy tą ustawą nowego szczebla samorządu terytorialnego. Nie zmieniamy granic, natomiast tworzymy nowoczesną strukturę zarządczo-koordynacyjną, która podniesie jakość życia mieszkańców Pomorza i wzmocni konkurencyjność całej polskiej gospodarki.

    Szanowni Państwo! W trakcie prac komisji zgłoszono szereg poprawek. Trzy z tych poprawek zostały na wspólnym posiedzeniu komisji samorządu terytorialnego i administracji i spraw wewnętrznych przyjęte. Pierwsza z poprawek dotyczyła zasad podejmowania uchwał przez zgromadzenie związku metropolitalnego i wprowadziła w miejsce zasady głosowania, gdzie wagą była liczba mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego, zasadę, w której łącznie muszą być spełnione dwa warunki: poparcie uchwały zgromadzenia przez taką liczbę delegatów reprezentujących gminy, że mieszkańcy tych gmin stanowią większość ludności zamieszkałej na obszarze związku metropolitalnego oraz co najmniej 2/5 ustawowego składu zgromadzenia. Dzięki tej poprawce zrównoważony został wpływ wszystkich samorządów na podejmowane przez związek metropolitalny decyzje. Mechanizm ten zrównoważy wpływ największych, średnich i najmniejszych jednostek samorządu na podejmowane decyzje i jest sprawiedliwy. Poprawka ta, jak podkreślono podczas obrad komisji, wychodzi naprzeciw szeroko zgłaszanemu postulatowi zmiany sposobu przeliczania głosów pierwotnie zapisanego w ustawie na taki, który nie wiąże bezpośrednio siły głosu jedynie z liczbą mieszkańców, dając jednocześnie dzięki temu mniejszym samorządom zdecydowanie większy wpływ na podejmowane decyzje.

    Druga z poprawek dotyczyła sposobu ustalania wysokości części stałej składki rocznej gmin i powiatów tworzących związek. Chodzi o lata 2027 - 2029. Przyjęty poprawką sposób ustalania składki pozostaje dzięki temu w ścisłym związku z modelem stopniowego dochodzenia przez związek metropolitalny do pełnego poziomu finansowania. Poprawka uzasadniona została tym, że skoro mechanizm finansowania związku został rozłożony na okres 3 lat, należy zachować spójność z obciążeniami finansowymi samorządów. Dlatego przyjęta poprawka proponuje, aby część stała składki wzrastała stopniowo także w okresie 3 lat. W związku z tym przez pierwsze 3 lata funkcjonowania związku jednostki samorządu terytorialnego, szczególnie średnie i małe, będą ponosiły ograniczone koszty.

    Trzecia z przyjętych poprawek dotyczy obowiązku przedstawienia przez Radę Ministrów Sejmowi raportu o skutkach funkcjonowania związku metropolitalnego. Raport obejmować będzie w szczególności ocenę wpływu na zróżnicowanie rozwoju gmin, koszty administracyjne oraz efektywność realizacji zadań. W projekcie poprawki zapisana była propozycja, aby raport przedstawiany był przez Radę Ministrów Sejmowi po upływie 3 lat od utworzenia związku metropolitalnego. Natomiast w toku dyskusji komisja zaproponowała, aby był to okres 5 lat. Głównym argumentem było to, że dopiero po 3 latach związek będzie miał pełne finansowanie. Składanie raportu w momencie, kiedy tak naprawdę związek zacznie funkcjonować w 100% byłoby błędem. Dlatego posłowie i posłanki w komisji zaproponowali, aby to był okres 5 lat, żeby można było ocenić faktyczne funkcjonowanie związku w jego pełnym finansowaniu. Z tego powodu znalazł się w poprawce zapis, aby Rada Ministrów przedstawiała Sejmowi raport, o którym państwu powiedziałem, po 5 latach funkcjonowania związku. I to były poprawki, które zostały wprowadzone.

    Dzisiaj, zapewne podczas dyskusji, pojawią się następne poprawki. Przewidujemy wieczorem kolejne posiedzenie komisji, aby je rozpatrzeć, jeśli zostaną złożone. Zapraszam państwa samorządowców na posiedzenie komisji, abyście państwo mogli wyrazić swoje zdanie i abyście mogli uczestniczyć w dyskusji, która jest dla was przecież tak bardzo ważna. Dziękuję za to, że byliście państwo z nami obecni na posiedzeniu komisji podczas rozpatrywania projektu ustawy. Dziękuję, że jesteście państwo z nami dzisiaj. Mam nadzieję, że spotkamy się wieczorem. Gratuluję państwu determinacji, odwagi i tego, że nie odpuszczacie państwo tak ważnego dla was tematu utworzenia metropolii pomorskiej. Tak ważnego tematu nie tylko dla was, lecz dla nas wszystkich, dla Polski. Ogromnego wyzwania, które, wierzę w to, już jutro zostanie przez Sejm na tej sali przyjęte, a następnie także podpisane przez pana prezydenta. Bardzo dziękuję. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia