10. kadencja, 68. posiedzenie, 2. dzień (06-11-2026)

18. punkt porządku dziennego:

Sprawozdanie Komisji do Spraw Deregulacji oraz Komisji Edukacji i Nauki o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce oraz niektórych innych ustaw (druki nr 3231 i 3303).

Poseł Sprawozdawca Sylwia Bielawska:

    Pani Marszałek! Pani Minister! Wysoka Izbo! Mam ogromną przyjemność przedstawić najważniejsze założenia projektu ustawy, druk nr 3231, które dotyczą zmian w ustawie - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Dotyczą, najogólniej rzecz ujmując, poprawy sytuacji doktorantów, zarówno w trakcie kształcenia w szkole doktorskiej, jak i po zakończeniu cyklu kształcenia. Młodzi ludzie, w tym doktoranci, którzy zazwyczaj są na początku swojej drogi naukowej i na początku kariery zawodowej, bardzo często skupiają się tylko na bieżących obowiązkach, na badaniach, na rozwoju, a nie planują zabezpieczenia na wypadek choroby, wypadku, rodzicielstwa albo innych trudnych sytuacji życiowych. Obecne przepisy im tego nie ułatwiają. Doktoranci mają ograniczone możliwości zawieszenia kształcenia, poza przywołanym wcześniej rodzicielstwem, i pomimo opłacania składek nie korzystają w pełni ze świadczeń chorobowych. Najprościej rzecz ujmując, projekt ten odpowiada na dwa bardzo realne problemy. Doktorant nie powinien stracić zabezpieczenia socjalnego z powodu choroby lub sytuacji rodzinnej, a osoba po ukończeniu szkoły doktorskiej nie powinna tracić dostępu do zaplecza naukowego, zanim obroni doktorat. Ten skrót najlepiej oddaje sens całej nowelizacji.

    Przypomnijmy przy okazji tym, którzy nie wiedzą, że obecny model kształcenia doktorantów zakłada uzyskanie stopnia doktora na podstawie programu kształcenia połączonego oczywiście z aktywnością naukową doktoranta na podstawie indywidualnego planu badawczego. Te zajęcia i zabiegi powinny doprowadzić do przygotowania rozprawy doktorskiej spełniającej nie tylko wymagania formalne ustawowe, ale osiągnięcia przede wszystkim efektów uczenia się przewidzianych dla klasyfikacji na poziomie ósmej polskiej ramy kwalifikacji.

    Indywidualny plan badania jest zatem kontraktem zawieranym w terminie 12 miesięcy od dnia rozpoczęcia kształcenia pomiędzy doktorantem a szkołą doktorską przy udziale promotora, czyli kształcenie doktoranta jest w nierozerwalny sposób powiązane z prowadzeniem działalności naukowej, co zbliża go do aktywności zawodowej, a mimo to jego uprawnienia do zabezpieczeń socjalnych są często ograniczone i utrudnione.

    Proponowane rozwiązania w tym druku ustawy można zatem podzielić na dwa zasadnicze obszary. Pierwszy obszar obejmuje zmiany dotyczące doktorantów w trakcie kształcenia w szkole doktorskiej. Dotyczą one przede wszystkim ubezpieczenia chorobowego, świadczeń w razie choroby oraz możliwości zawieszenia kształcenia. Drugi obszar to zmiany dotyczące osób, które ukończyły już szkołę doktorską, ale nie uzyskały jeszcze stopnia doktora. Ich celem jest umożliwienie im dalszego prowadzenia badań i korzystania z infrastruktury uczelni w okresie oczekiwania na zakończenie postępowania doktorskiego.

    Ten pierwszy ważny obszar przewiduje kilka istotnych rozwiązań. Po pierwsze, obowiązkowe ubezpieczenie chorobowe doktorantów. Obecnie doktorant może przystąpić do ubezpieczenia chorobowego dobrowolnie. Projekt natomiast zakłada, że ubezpieczenie to będzie obowiązkowe. Dlaczego to jest ważne? Doktorant podobnie jak osoba pracująca może zachorować, ulec wypadkowi albo znaleźć się w sytuacji wymagającej dłuższej przerwy w aktywności zawodowej, w aktywności naukowej. Obowiązkowe ubezpieczenie ma zapewnić mu większe bezpieczeństwo finansowe. Z ubezpieczeniem wiąże się również możliwość uzyskania świadczeń z ZUS, m.in. zasiłku chorobowego czy macierzyńskiego na zasadach określonych w przepisach.

    Po drugie, rozszerzenie możliwości zawieszenia kształcenia. Projekt przewiduje, że doktorant będzie mógł zawiesić kształcenie na okres odpowiadający urlopowi wychowawczemu. Jest to szczególnie istotne dla osób wychowujących dzieci, dla młodych kobiet, ponieważ pozwala lepiej pogodzić obowiązki rodzinne z rozwojem naukowym.

    Po trzecie, możliwość zawieszenia z innych przyczyn. Projekt wprowadza możliwość zawieszenia kształcenia również z innych powodów, które zostaną określone w regulaminie szkoły doktorskiej. Co ważne, łączny okres takiego zawieszenia będzie mógł wynosić maksymalnie 24 miesiące. To istotna zmiana, ponieważ życie doktoranta nie ogranicza się wyłącznie do nauki i do prowadzenia badań. Mogą pojawić się inne okoliczności, osobiste, życiowe, które utrudniają kontynuowanie kształcenia. Najważniejsze jest więc, że ten projekt zapewnia doktorantom większą elastyczność i ochronę w trudnych sytuacjach życiowych.

    Drugi obszar zmian dotyczy osób, które ukończyły już szkołę doktorską, ale nie zakończyły jeszcze postępowania o nadanie stopnia doktora. Obecnie taka osoba traci status doktoranta po ukończeniu szkoły doktorskiej. Może to prowadzić do znacznych problemów, np. z dalszym prowadzeniem badań, ponieważ nie zawsze ma się możliwość korzystania z laboratoriów, z aparatury badawczej czy systemów informatycznych uczelni. Projekt przewiduje wprowadzenie rozwiązania, które pozwoli takim osobom bezpłatnie korzystać z infrastruktury uczelni do zakończenia postępowania w sprawie nadania stopnia doktora. Dlaczego to jest ważne? Przygotowanie rozprawy doktorskiej i doprowadzenie całego postępowania do końca często wymaga dalszych badań, dostępu do specjalistycznego sprzętu oraz do zaplecza naukowego. Nie powinno być więc tak, że osoba, która ukończyła szkołę doktorską, zostaje pozbawiona warunków do kontynuowania pracy tylko dlatego, że formalnie zakończyła kształcenie. Zmiana ma zatem zapewnić ciągłość pracy naukowej i ułatwić doprowadzenie postępowania doktorskiego do końca.

    Podsumowując, chcę powiedzieć, że druk nr 3231 wprowadza zmiany, które można uznać za ważny krok w kierunku poprawy warunków rozwoju młodych naukowców. Przywołane wcześniej zmiany w tych dwóch bardzo ważnych obszarach to są rozwiązania, które chronią przede wszystkim młodych ludzi przed tym, że choroba, wypadek lub inne nieprzewidziane wydarzenie przekreśli ich doktorat, przekreśli ich marzenia o karierze naukowej. Rozwiązania, które proponujemy w tej ustawie, dają realną elastyczność, dają bezpieczeństwo socjalne, o których sami młodzi ludzie często nie myślą zawczasu. Dlatego warto poprzeć ten projekt. To konkretne wsparcie dla osób na starcie. To wsparcie, które pozwala im spokojniej planować przyszłość, nawet gdy życie przyniesie trudności.

    W mojej ocenie najważniejszą ideą tych zmian jest dostrzeżenie, że rozwój naukowy doktoranta nie powinien być uzależniony wyłącznie od jego sytuacji formalnej, ale powinien uwzględniać również jego sytuację życiową i potrzebę zachowania ciągłości pracy naukowej. Dziękuję za uwagę. (Oklaski)


Przebieg posiedzenia