w sprawie prac domowych dla uczniów
Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer
Warszawa, 12-02-2024
Szanowni Panowie Posłowie,
odpowiadając na pytanie w sprawie prac domowych dla uczniów uprzejmie informuję, że projekt rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych 26 stycznia br. został przekazany do uzgodnień międzyresortowych oraz konsultacji publicznych. Konsultacje publiczne projektu potrwają do 26 lutego 2024 r.
Projekt został skierowany do zaopiniowania przez 17 reprezentatywnych organizacji związkowych w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 854), 5 reprezentatywnych organizacji pracodawców w trybie przewidzianym w ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców (Dz. U. z 2022 r. poz. 97) i 31 partnerów społecznych – organizacji oświatowych.
Projekt rozporządzenia został również skierowany do zaopiniowania przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego, Komisję Wspólną Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych oraz Radę Dialogu Społecznego, Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Praw Obywatelskich i Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych.
Projekt został też udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny zgodnie z § 52 ust. 1 uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2022 r. poz. 348) oraz na stronie internetowej Ministerstwa Edukacji Narodowej[1] wraz z adresem e-mail, na który każdy zainteresowany może przesłać opinię na temat proponowanych zmian. Do dnia 1 lutego 2024 takich opinii od osób indywidualnych nadeszło do Ministerstwa ok. 70.
Istotą planowanych zmian jest wprowadzenie w szkole podstawowej rozwiązań polegających na:
Zmiany dotyczące, co należy podkreślić wybranych rodzajów prac domowych (prace pisemne i praktyczno-techniczne), proponowane w odniesieniu do szkoły podstawowej, mają związek z obserwowaną od wielu lat praktyką zadawania uczniom nadmiernej ilości zadań w czasie wolnym od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Sygnały i argumenty krytykujące ich nadużywanie, szczególnie w odniesieniu do edukacji młodszych dzieci, pojawiały się nie tylko w dyskusji publicznej, ale mają także wyraźne odzwierciedlenie i potwierdzenie w korespondencji rodziców i uczniów kierowanej do Ministerstwa Edukacji Narodowej.
Potwierdzenie takiego stanu rzeczy można odnaleźć również w danych pochodzących z projektu PIRLS 2021 – badania kompetencji czytelniczych uczniów IV klasy szkoły podstawowej. Większość rodziców, których dzieci brały udział w tym pomiarze wyraziła przekonanie, że prac domowych zadaje się zbyt dużo. Z analizy porównawczej rezultatów badania PIRLS w 2016 r. i 2021 r. wynika również, że problem ten zaczęli dostrzegać również nauczyciele – odnotowano bowiem, że liczba prac domowych zadawanych czwartoklasistom zaczęła spadać.
Przygotowując propozycje zmian Ministerstwo analizowało również rozwiązania przyjęte w tym zakresie w innych krajach, a także wnioski z badań edukacyjnych. Wynika z nich jednoznacznie, że jeśli istnieją ograniczenia swobody zlecenia prac domowych to dotyczą one uczniów szkół podstawowych.
Podejście krajów UE i Wielkiej Brytanii do zadawania prac domowych jest zróżnicowane. W wielu z nich - np. w Czechach, Danii, Hiszpanii Irlandii, Litwie i Szwecji - władze publiczne nie wprowadziły żadnych regulacji dotyczących prac domowych i kwestia ta pozostaje w gestii poszczególnych szkół i nauczycieli. W pozostałych państwach na poziomie centralnym wydano wytyczne obowiązujące w całym systemie oświaty lub w szkołach podstawowych. Przykładowo, w Anglii szkoły mają autonomię w określaniu rodzaju i ilości zadawanych prac domowych, ale Ministerstwo Edukacji opracowało wytyczne dotyczące sposobu korzystania z prac domowych. Czasami (np. w Finlandii) wytyczne takie są jednym z wielu elementów kompleksowych aktów regulujących system oświaty, w innych przypadkach (np. w Luksemburgu) stanowią osobny dokument. Szczególnym przypadkiem jest Francja, gdzie od 1956 funkcjonuje zakaz zadawania prac pisemnych w szkołach podstawowych do wykonania poza zajęciami ale zadanie domowe może przybrać inną formę (na przykład czytania, zbieranie informacji, przyswojenia określonych treści). Najczęściej ograniczeniu podlega czas przeznaczany przez ucznia na wykonywanie prac domowych. W Belgii w roku 2023 wprowadzono przepisy wyznaczające dzienny limit czasu przeznaczanego przez ucznia szkoły podstawowej na wykonywanie prac domowych, na poziomie od 15-20 minut w klasie pierwszej do 30 minut w klasie szóstej. W Estonii nie zadaje się prac domowych w klasie pierwszej, a w Luksemburgu są one ograniczone do minimum w klasach 1-3. Tak dokładne regulacje stanowią jednak wyjątek. Inne kraje poprzestają na mniej sprecyzowanych rekomendacjach, by uczniowi po powrocie ze szkoły i odrobieniu pracy domowej pozostał jeszcze czas na relaks, aktywność fizyczną i kontakty z rówieśnikami. Niekiedy wytyczne stanowią, że nie powinno się zadawać prac domowych na weekend lub na okres ferii (np. Austria, Estonia). W niektórych krajach ograniczeniu podlega również treść prac domowych, na przykład w Austrii i Belgii zadania nie mogą wymagać od ucznia sięgania po pomoc rodziców lub innych osób. Z innych specyficznych regulacji można przytoczyć zobowiązanie cypryjskich nauczycieli do wzięcia pod uwagę negatywnej postawy rodziców uczniów wobec prac domowych.
Harris Cooper, Jorgianne Civey Robinson i Erika Patall w artykule Does homework improve academic achievement? A synthesis of research, 1987-2003 (Review of Educational Research, 76, 1-62, 2006) po przeprowadzeniu skrupulatnego przeglądu istniejących badań edukacyjnych na ten temat doszli do wniosku, że prace domowe nie przynoszą istotnego przyrostu osiągnięć w przypadku uczniów szkół podstawowych, natomiast są korzystne dla efektów kształcenia licealistów.
Marte Ronning w artykule Who benefits from homework assignments? (Economics of Education Review, 30, 55-64, 2011) z 2011 r. dowodzi, że przynoszą one korzyści przede wszystkim dzieciom rodziców z wykształceniem wyższym.
Można więc stwierdzić, że im młodsi uczniowie, tym pożytki z odrabiania prac domowych okazują się bardziej wątpliwe.
Ministerstwo Edukacji Narodowej brało pod uwagę wyniki różnych badań. Wedle danych pochodzących z badania PISA 2022 obciążenie polskich uczniów pracami domowymi jest w Polsce większe niż przeciętnie w krajach członkowskich OECD. Uczniom z naszego kraju zajmuje to średnie 1.7 godziny dziennie, podczas gdy średnia dla państw OECD wynosi 1,5 godziny. Średnia oczywiście nie mówi wszystkiego o zjawiskach, jakie ma opisywać – w Finlandii obciążenie uczniów sięga 0,8 godziny, podczas gdy w Grecji – 2 godzin (PISA 2022, Table II.B1.5.56). W raporcie międzynarodowym z badania PISA 2022 zauważono, że poświęcanie większej ilości godzin na pracę domową nie zawsze koreluje z wyższymi wynikami. Systemy edukacyjne, w których 15-letni uczniowie spędzają do dwóch godzin dziennie na pracy domowej, osiągają średnio wyższe wyniki z matematyki. W przeciwieństwie do tego w systemach, gdzie uczniowie pracują trzy godziny lub więcej, tendencja ta odwraca się, a wyniki z matematyki są średnio niższe. Mówiąc o badaniach PISA 2022 należy jednak pamiętać, że w Polsce badanie to przeprowadzone jest głównie wśród uczniów pierwszych klas szkół ponadpodstawowych.
Wykorzystując dane z badań przeprowadzonych przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE), w którym analizowano dane tych samych uczniów badanych w latach 2010-2014 od końca 3 do 6 klasy, Dolata i in. (2015) wykazali, że zarówno w matematyce, jak i języku polskim, ani częstość zadawania prac domowych, ani szacowany czas potrzebny do ich wykonania, nie są związane ze wzrostem wiedzy uczniów. W języku polskim najbardziej efektywne było zadawanie ich nie częściej niż raz w tygodniu. Według autorów, wpływ częstości zadawania prac domowych na efektywność edukacyjną jest ogólnie niewielki, wyjaśniając tylko niewielką część zróżnicowania wyników uczniów.
Wyniki te potwierdzają inne analizy, w tym oparte na międzynarodowych badaniach PIRLS i TIMSS. Analizy oparte na danych z 24 krajów, w tym Polski, pokazały, że ilość czasu przeznaczonego na zadania domowe przez uczniów klas 4 klas szkołach podstawowych nie jest związana z osiągnięciami uczniów, niezależnie od kraju, płci czy statusu społeczno-ekonomicznego (Jerrim, 2020).
Dostępne metaanalizy pokazują na ogół słaby pozytywny efekt prac domowych (d=0,2). Metaanaliza wyników 43 badań Education Endowment Foundation (EEF, 2021) pokazuje niewielki pozytywny efekty korzystania z prac domowych w szkole podstawowej i średniej - efekt jest niższy w szkołach podstawowych niż w szkołach średnich. Pozytywny wpływ pracy domowej maleje wraz ze wzrostem czasu, jaki uczniowie na nią poświęcają. Najlepsze efekty osiągane są przy umiarkowanej ilości codziennie wykonywanych prac domowych (Fernández-Alonso, José Muniz, 2022). Wyniki badań wskazują również, że ważne jest, jak praca domowa odnosi się do nauki w szkole. W najskuteczniejszych przykładach praca domowa była integralną częścią nauki, a nie tylko dodatkiem. Aby zwiększyć jej wpływ, ważne jest również, aby uczniowie otrzymywali wysokiej jakości informacje zwrotne na temat swojej pracy.
Wielu autorów podkreśla, że efektywność edukacyjna korzystania z prac domowych zależy nie od ich ilości, ale jakości – efektywne są te, które mają określony cel, nawiązują do lekcji, są dopasowane do poziomu umiejętności ucznia i jego indywidualnych potrzeb. Badania pokazują także negatywne konsekwencje prac domowych. Mogą również powodować zmęczenie uczniów, zmniejszenie zainteresowania nauką, ograniczenie czasu na aktywności pozaszkolne, ale także zwiększenie nierówności edukacyjnych (zróżnicowane zasoby dostępne w domu i wsparcie uczniów przez rodziców). Badania jednoznacznie wskazują, że prace domowe są bardziej korzystne dla starszych niż dla młodszych uczniów.
Powyższe wnioski skłoniły Ministerstwo Edukacji Narodowej do zaproponowania następujących rozwiązań:
Należy przy tym podkreślić, że proponowana zmiana nie oznacza zniesienia obowiązku uczenia się w domu tj. nauki czytania w przypadku najmłodszych uczniów, czytania lektur, przyswojenia określonych treści, słówek itp. Zmiana ta ma na celu jedynie ograniczenie zadawania pisemnych i praktycznych prac domowych. Miejscem, w którym uczniowie, zwłaszcza młodsi, powinni zdobywać wiedzę i umiejętności jest przede wszystkim szkoła.
Z poważaniem
Z upoważnienia Ministra Edukacji
Katarzyna Lubnauer
Sekretarz Stanu