do ministra klimatu i środowiska
w sprawie zwrotów nieruchomości Skarbu Państwa będących w zarządzie Nadleśnictwa Gorlice i płynących z tego tytułu zagrożeń dla istnienia lasów na terenie pow. gorlickiego
Zgłaszający: Barbara Bartuś
Data wpływu: 17-02-2025
W ramach „wymiany” ludności w latach 1945-1946 z Polski na Ukrainę wyjechało ok. 482 tys. osób narodowości ukraińskiej. Sprawy przesiedleń osób pochodzenia ukraińskiego, tzw. wymiana ludności w latach 1944-1946, uregulowane były układem z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy PKWN a rządem Republiki Ukraińskiej dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium USRR i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. Na mocy ww. układu pozostawione mienie (domy, zabudowania gospodarcze, grunty) „przechodziły pod opiekę państwa”, a repatrianci mieli zagwarantowany przydział ziemi lub zwrot wartości pozostawionego mienia od rządu przejmującego swoich repatriantów.
W dniu 21 lipca 1952 r. polski rząd podpisał z rządami ZSRR, USSR, BSSR i LSSR umowę o wzajemnych rozliczeniach wynikłych w związku z ewakuacją ludności i delimitacją polsko-radzieckiej granicy państwowej. Na jej podstawie rząd Rzeczypospolitej Polskiej zobowiązał się wypłacić rządowi ZSRR 76 000 000 rubli w celu uskutecznienia pełnych i ostatecznych wzajemnych rozliczeń za ruchome i nieruchome mienie, produkty rolne oraz zasiewy pozostawione na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i ZSRR przez ludność ewakuowaną oraz przesiedloną w związku z delimitacją polsko-radzieckiej granicy państwowej. Zgodnie z treścią art. 5 wszelkie wzajemne roszczenia stron umowy wynikające z układów republikańskich z 1944 r. zostały całkowicie rozliczone.
W ramach Akcji „Wisła” z roku 1947 z terenów pogranicza polsko-czechosłowacko-ukraińskiego przesiedlono na Ziemie Zachodnie i Ziemie Odzyskane ok. 140 tys. Łemków, Bojków i Dolinian. Ok. 80% przesiedleńców otrzymało tam indywidualne gospodarstwa, a pozostałych osiedlono w PGR lub trafili do miast - podstawa prawna: dekret o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych z dnia 6 września 1951 r. (Dz. U. Nr 46 poz. 340 - zm. Dz. U. z 1998 r. Nr 106, poz. 668; Dz. U. z 1990 r. Nr 34, poz. 198; Dz. U. z 1969 r. Nr 13, poz. 95; Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 172).
Po wysiedleniach na terenach Polski południowo-wschodniej pozostało ok. 260 tys. ha gruntów, które to grunty na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46 poz. 339 - zm. Dz. U. z 1958 r. Nr 17, poz. 71) przeszły na własność Skarbu Państwa.
Przejęte w wyniku przesiedleń przez Skarb Państwa grunty zostały następnie w dużej mierze przekazane ówczesnej administracji Lasów Państwowych do zalesienia.
Już po roku 1956 według szacunków nawet kilkanaście tysięcy Łemków powróciło do swoich rodzinnych miejscowości w Beskidzie Niskim i otrzymało wówczas zwrot dawnego gospodarstwa lub jego część albo otrzymało grunty ekwiwalentne z PFZ-tu.
Przed pięcioma laty dotarła do mnie informacja o postępowaniach osób pochodzenia łemkowskiego, które domagają się zwrotu nieruchomości (lasów), co wydało mi się nadużyciem prawa.
Po analizie kilku konkretnych postępowań administracyjnych toczących się w ostatnich latach przed służbami wojewody małopolskiego wynikających z wniosków, z reguły następców prawnych osób przesiedlonych, o stwierdzenie nieważności orzeczeń Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Gorlicach z lat 50. XX w. można było zauważyć, iż w postępowaniach tych organ nie uwzględniał faktu otrzymania mienia zamiennego przez stronę postępowania (lub jej poprzedników prawnych) oraz jego wartości, co rodzi przypuszczenie, iż postępowania nie miały na celu naprawiania doznanych krzywd wysiedlonym Łemkom, ale mogły stanowić próbę wyłudzenia terenów Skarbu Państwa na podstawie niejasnych interpretacji prawnych przepisów prawa obowiązujących w powojennych latach.
Grunty pozostałe po przesiedleniach ludności łemkowskiej podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dwóch dekretów:
- dekret z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (umowa o „wzajemnej wymianie ludności”),
- dekret z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Akcja „Wisła”).
W oparciu o ww. akty prawne w latach 50. XX w. administracja państwowa szczebla powiatowego (PPRN w Gorlicach) wydawała orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa mienia pozostałego po ludności łemkowskiej. Orzeczenia te stanowią do dziś główną podstawę wpisu prawa własności Skarbu Państwa w księgach wieczystych m.in. dla nieruchomości zarządzanych przez Nadleśnictwo Gorlice i Nadleśnictwo Łosie, których głównie dotyczą obecne postępowania o zwrot.
Na przestrzeni lat 2009-2020 doszło - o czym już wiemy - do nieuzasadnionych zwrotów mienia Skarbu Państwa przy udziale służb wojewody małopolskiego na rzecz osób, które po II wojnie światowej wyjechały z powiatu gorlickiego bądź zostały wysiedlone w ramach Akcji „Wisła”, oraz ich następców prawnych bez uwzględnienia nadanego byłym właścicielom mienia zamiennego.
Tryb postępowania w sprawie zwrotu „lasów łemkowskich” przebiegał co do zasady dwuetapowo. Najpierw w postępowaniu administracyjnym przed wojewodą małopolskim dochodziło do stwierdzenia nieważności orzeczenia PPRN o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, a następnie przed sądem powszechnym w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej następowało przywrócenie prawa własności spadkobiercom dawnych właścicieli.
Skutkiem postępowania administracyjnego przed wojewodą małopolskim była eliminacja z obrotu prawnego orzeczenia PPRN w Gorlicach o przejęciu nieruchomości, traktowana jak każda inna decyzja administracyjna, w której organ administracji dopatruje się uchybień formalnoprawnych, udowadniając, że uchybienia te miały charakter rażącego naruszenia prawa skutkującego nieważnością decyzji - art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.
Znamienne w tym miejscu jest to, że do stwierdzania przez wojewodę nieważności orzeczeń PPRN w Gorlicach, jako wydanych z rażącym naruszeniem prawa, wykorzystywana była argumentacja oparta na wykładni prawa dalece odbiegającej od jasnej treści przepisów, które miałyby być rażąco naruszone. Ponadto, co niezwykle istotne, wojewoda dokonywał stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, mając często pełną wiedzę i dokumenty potwierdzające dokonanie przez Skarb Państwa rekompensaty i zadośćuczynienia za przejęte mienie w postaci nieodpłatnego nadania osobom objętym tymi decyzjami mienia zamiennego (gruntów i budynków) w miejscu przesiedlenia na Ziemiach Zachodnich, oraz/lub po powrocie do powiatu gorlickiego w latach 60. ubiegłego stulecia. Fakt nadania mienia zamiennego nie jest jednak brany pod uwagę, gdyż zdaniem organu prowadzącego fakt ten nie wynika z badanej w trybie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa.
Co też jest niezwykle istotne, w prowadzonych postępowaniach od 2009 roku wojewoda małopolski m.in. permanentnie nie uznawał Nadleśnictwa Gorlice za stronę postępowania, co naruszyło przepis art. 28 K.p.a., a także było sprzeczne z ugruntowaną w tej kwestii linią orzeczniczą MRiRW oraz sądów administracyjnych.
W drugim etapie, po wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji o przejęciu opuszczonych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, sądy powszechne w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece ujawniają prawo własności dawnych właścicieli, gdyż dotychczasowa podstawa nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa zostawała uchylona.
Postępowanie to nie było w żadnym momencie nazywane reprywatyzacją czy zwrotem nieruchomości, tylko przywróceniem stanu zgodnego z prawem.
W opisanym powyżej sposobie postępowania uchodzi uwadze fakt, że organy państwa polskiego dokonywały często tym sposobem czterokrotnej rekompensaty, jaką otrzymują osoby występujące z roszczeniami o zwrot „lasów łemkowskich”: po raz pierwszy poprzez nadanie na Ziemiach Zachodnich mienia zamiennego za przejęte nieruchomości, po raz drugi poprzez nadanie ekwiwalentu po powrocie do powiatu gorlickiego po roku 1956, po raz trzeci poprzez przywrócenie prawa własności nieruchomości przejętej przez państwo (często po 70 latach władania przez Lasy Państwowe i skutecznym wyhodowaniu wysokimi nakładami zasobnego lasu w miejscu przejętej łąki lub nieużytku) i - w konsekwencji powyższego - po raz czwarty poprzez wartość dodaną przywróconej nieruchomości, gdyż przejęciu przez państwo podlegały słabe grunty rolne, które w wyniku powojennych zalesień na koszt Skarbu Państwa stanowią dziś pełnowartościowy las przewyższający wartością przejęte grunty rolne.
Wydanie, a następnie uprawomocnienie się decyzji administracyjnych wojewody małopolskiego w przedmiotowym zakresie otwierało stronom drogę do zmian wpisów prawa własności we właściwych księgach wieczystych (Sąd Rejonowy w Gorlicach V Wydział Ksiąg Wieczystych), a następnie kierowane są roszczenia dotyczące wydania stosownych nieruchomości do PGL Lasów Państwowych.
Na podkreślenie zasługuje też fakt, że kilka lat temu wśród zgłaszanych do nadleśnictw w powiecie gorlickim roszczeń i prowadzonych przez wojewodę lub sądy postępowań występowały jedynie przypadki dotyczące osób objętych Akcją „Wisła”. W 2017 r. pojawiły się pierwsze przypadki roszczeń skierowanych przez osoby, których poprzednik prawny został przesiedlony na Ukrainę w ramach umowy z 9 września 1944 r. pomiędzy PKWN a rządem Republiki Ukraińskiej w sprawie przesiedlenia ludności ukraińskiej z terytorium Polski do USRR i obywateli polskich z terytorium USRR do Polski w ramach umowy o wzajemnej wymianie ludności. Sprawę rozpatrywał SR w Gorlicach, który w 2020 roku wydał wyrok nakazujący wydanie przez nadleśnictwo na rzecz obywatela Ukrainy kilku działek leśnych, które podlegały przepisom dekretu z 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR.
W kwestii postępowań administracyjnych, w przypadku których pomimo upływu blisko 70 lat od wydania orzeczeń były one uchylane, wydaje się, iż po nowelizacji Kodeksu postępowania administracyjnego zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2015 r. już do takich sytuacji nie powinno dochodzić. Jednak podczas posiedzenia Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych w dniu 20 listopada 2024 r. podsekretarz stanu Mikołaj Dorożała informował, iż: „Na podstawie decyzji wojewody oraz orzeczeń sądów cywilnych Lasy Państwowe przekazały ok. 900 ha. Była to głównie Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krakowie. To jest 888 ha o wartości rynkowej ok. 70 mln zł. Są to tereny, które przez ten okres od roku 2000 do roku 2023 zostały zwrócone w jakimś sensie tym osobom, które dochodziły swoich praw”. Stwierdził także, że te procesy wciąż mają miejsce.
W związku z powyższym zwracam się więc do Pani Minister o przedstawienie informacji:
Proszę także o odpowiedź na pytania: