do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie sytuacji placówek opiekuńczo-wychowawczych
Zgłaszający: Anna Sobolak
Data wpływu: 18-02-2024
Szanowna Pani Minister,
do mojego biura poselskiego we Wrocławiu wpłynęło pismo, w którym dyrektor WCOR zwrócił się z prośbą o pomoc w rozwiązaniu trudności, z jakimi borykają się placówki opiekuńczo-wychowawcze.
Niniejsze opracowanie sporządzone jest celem zapoznania z sytuacją placówek opiekuńczo-wychowawczych działających na terenie Wrocławia. Opis dotyczy Wrocławskiego Centrum Opieki i Wychowania, niemniej jednak spora część problemów w funkcjonowaniu może być zbieżna z problemami innych jednostek pieczy.
1. Problemy kadrowe.
Placówki pieczy zastępczej znalazły się w sytuacji, która doprowadzić może w najbliższym czasie do całkowitej zapaści systemu wsparcia dzieci i rodzin w kryzysie. Przewidywane i szeroko omawiane nowe regulacje płacowe w sferze budżetowej, jak i podwyżki skierowane do nauczycieli, są zjawiskiem pożądanym i oczekiwanym, mają jednak negatywny wpływ na sytuację pracowników placówek opiekuńczo-wychowawczych, gdyż ta właśnie grupa zawodowa została w nich całkowicie pominięta. Pracownicy pieczy zastępczej nie są pracownikami podlegającymi Karcie Nauczyciela, mimo że są pedagogami i pracują z dziećmi i młodzieżą tak jak nauczyciele. Również wymiar pracy nie jest regulowany jak w przypadku nauczycieli postanowieniami Karty Nauczyciela, tylko Kodeksu pracy. Już to stawia tę grupę zawodową w zdecydowanie niekorzystnej sytuacji, niemniej jednak wynagrodzenia były do dnia dzisiejszego przynajmniej w ogólnych zarysach porównywalne do wynagrodzeń nauczycieli. Oczywiście z wyłączeniem dodatków wynikających z uregulowań Karty Nauczyciela (za trudne warunki, za uciążliwe warunki), do których pracownicy placówek opiekuńczo-wychowawczych stracili prawo wraz z utratą Karty Nauczyciela.
To, że pracownicy pieczy nie znaleźli się w grupie nauczycielskiej co do podwyżek to jedna kwestia, ale że nie znaleźli się również w grupie podwyżkowej tzw. budżetówki oznacza w praktyce całkowite zamknięcie drogi do odgórnych regulacji płacowych innych niż ze środków samorządów. Bez tego ciężar regulacji spadnie tylko i wyłącznie na barki samorządu. Nadmienić trzeba, że wskazane podwyżki, do których zobowiązał się samorząd Wrocławia, są co do zasady istotną regulacją, ale wobec wskazanych podwyżek dla sfery budżetowej i nauczycieli nie zatrzymają odpływu doświadczonej kadry pieczy. W grupach wychowawczych przebywają dzieci wymagające wsparcia emocjonalnego, objęte opieką psychiatryczną, zdemoralizowane, w różnym wieku. Zapewnienie opieki na odpowiednim poziomie i zaspokojenie potrzeb wszystkich podopiecznych przez jednego wychowawcę jest znacznie utrudnione i wymaga sprawnej i doświadczonej kadry.
Już od kilkunastu miesięcy obserwowany jest odpływ kadry, którego podstawowym powodem są kwestie ekonomiczne – zbyt niskie pensje za wykonywany rodzaj pracy. W 2023 r. z WCOW odeszło 26 na 147 etatów (około 18%) pracowników.
Aktualnie poziom wynagrodzeń (brutto) we Wrocławskim Centrum Opieki i Wychowania przedstawia się następująco:
1. Początkujący wychowawca – podstawa wynagrodzenia 4242 zł.
2. Wychowawca na czas nieokreślony po 2 latach pracy – podstawa wynagrodzenia 4575 zł.
3. Starszy wychowawca – podstawa wynagrodzenia od 4816 zł do 5223 zł (wychowawcy po wielu latach pracy, koordynatorzy).
4. Specjaliści: pedagog, psycholog, pracownik socjalny – podstawa wynagrodzenia od 4604 zł do 5204 zł.
Przewidywane poziomy wynagrodzeń dla nauczycieli po zmianach (uśrednione):
1. początkujący: 6 tys. 354 zł 57 gr – wzrost o 33 proc., czyli o 1 tys. 576 zł 72 gr;
2. mianowany: 7 tys. 453 zł 47 gr – wzrost o 30 proc., czyli o 1 tys. 720 zł 04 gr;
3. dyplomowany: 9 tys. 523 zł 88 gr – wzrost o 30 proc., czyli o 2 tys. 197 zł 88 gr.
Pracownicy placówek opiekuńczo-wychowawczych pracują w systemie równoważnym 40 godzin w tygodniu – w weekendy, święta, dyżury nocne.
Czas pracy nauczycieli w porównywalnych placówkach oświatowych:
1. Wychowawcy w młodzieżowych ośrodkach socjoterapii – 26.
2. Wychowawcy w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, okręgowych ośrodkach wychowawczych, zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich, świetlicach szkół specjalnych, młodzieżowych ośrodkach wychowawczych – 24.
Pracownicy MOS, MOW, SOSW dostają ponadto dodatek za pracę w trudnych warunkach, my mając te same dzieci dodatku za trudne warunki (i uciążliwe) nie otrzymujemy. We Wrocławiu dotyczy to młodzieżowego ośrodka socjoterapii i młodzieżowego ośrodka wychowawczego, specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych i szkół specjalnych. Powyższe zestawienia wskazują na ogromny problem, którego samorządy nie będą w stanie samodzielnie rozwiązać.
Ten temat jest aktualnie najpilniejszy, gdyż nieprzyjęcie optymalnych rozwiązań skutkować będzie istotnym odpływem kadry WCOW do innych jednostek miejskich, w tym MOPS i jednostek oświatowych. Już dzisiaj WCOW stanęło wobec sytuacji całkowitego braku wsparcia pielęgniarskiego – liczba osób na tym stanowisku zmniejszyła się z 6 etatów do 2 aktualnie. Obowiązki te spocząć muszą na pozostałej kadrze, która i tak jest dociążona zwiększeniem obowiązków w sytuacji braków kadrowych. To rozwiązanie (aktualnie jedyne możliwe do zastosowania) przyczynia się mimowolnie do pogłębienia kryzysu kadrowego (dociążona kadra „chętniej“ będzie poszukiwała pracy o mniej obciążającym charakterze).
Zwiększenie liczby obowiązków w korelacji z niskim wynagrodzeniem, w kontekście wymienianych wyżej zawodów pokrewnych, zniechęca także potencjalnych pracowników do aplikowania o zatrudnienie we WCOW.
Na pogłębiający się kryzys kadrowy nakłada się zjawisko wzrostu liczby umieszczeń w ostatnim okresie znacznie przewyższający liczbę skreśleń z listy dzieci przebywających we WCOW.
2. Problemy z liczbą umieszczeń.
Od kilkunastu miesięcy obserwujemy wzmożenie umieszczeń dzieci we WCOW – wzrasta liczba umieszczeń interwencyjnych, jak i tych wynikających z postanowień sądów rodzinnych. To wpływa na całość funkcjonowania placówek opiekuńczo-wychowawczych, gdyż ogranicza możliwość interwencyjnych przyjęć (a interwencje zawsze są sytuacjami w efekcie oznaczającymi konieczność przejęcia opieki nad dziećmi), utrudnia, a dzisiaj właściwie uniemożliwia, realizację postanowień sądów.
Wraz ze wzrostem liczby wychowanków obserwujemy narastające liczbowo przypadki dzieci z szeregiem zaburzeń rozwojowych. Na ogólną liczbę 212 wychowanków aktualnie mamy: 46 wychowanków wymagających stałego wsparcia psychiatrycznego, 40 wychowanków, wobec których stwierdzono demoralizację, 38 wychowanków ma stwierdzoną niepełnosprawność umysłową lub fizyczną. Problemy systemowe w organizacji wsparcia dzieci z różnymi trudnościami oznaczają braki wyspecjalizowanych jednostek, które mogą przejmować opiekę i wsparcie takich dzieci. Wystarczy wspomnieć o zapaści psychiatrii dziecięcej. Wobec tego na placówkach opiekuńczo-wychowawczych spoczywa organizacja pełnozakresowej, wieloaspektowej, specjalistycznej opieki, co przy odpływie doświadczonej kadry staje się coraz trudniejsze, a właściwie niemożliwe. Wobec wzrostu liczby dzieci wzrasta w sposób oczywisty liczba wszystkich wskazanych działań, a wobec zmniejszania się kadry – wzrasta obciążenie tymi działaniami aktualnie zatrudnionych. Ma to również wpływ na zwiększoną liczbę zwolnień lekarskich.
3. Inne trudności – potrzeba usprawnienia długofalowego wspólnego działania systemu pomocy rodzinie (sąd–kuratorzy–ZTPS–piecza zastępcza).
Dostrzegalnym problemem jest niesatysfakcjonująca współpraca jednostek odpowiedzialnych za wsparcie rodziny w kryzysie. Towarzyszy temu presja sądów rodzinnych, by szybko realizować postanowienia o umieszczeniu dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej, postrzeganej jako remedium na problemy występujące w rodzinach. Dominującym działaniem jest działanie nakierowane na „tu i teraz“, bez zarysu perspektywy wspólnego przezwyciężenia impasu. Przejawem tego zjawiska są wykluczające się działania i opinie, w których jedna jednostka jest za utrzymaniem dziecka/dzieci w rodzinie, inna ma zdanie przeciwne. Nie działają lub działają w sposób nieskoordynowany, a efektem są umieszczenia czasem „na wszelki wypadek“.
Propozycje: Co wobec powyższego?
Na szczeblu lokalnym.
Realnym działaniem, do którego może sięgnąć samorząd, są działania osłonowe:
- poddać szczegółowej analizie należałoby działania ZTPS, kuratorów, sądów, szkół – punktem wyjścia są liczby umieszczeń dzieci z danego obszaru działania;
- w nadmiarowych co do umieszczeń obszarach zaprojektować inne (skuteczniejsze wsparcie) działania, które przyczynić się mogą do utrzymania dziecka w rodzinie – wydaje się, że samo funkcjonowanie asystentury wymaga daleko idących zmian;
- wcześniejsze diagnozowanie psychofizyczne dzieci i rodzin – dostrzec można, że wiele zrealizowanych umieszczeń byłoby do uniknięcia, gdyby dziecko na czas miało opinie, orzeczenie z PPP, a realizacja zaleceń byłaby skuteczniejsza;
- wypracowanie skuteczniejszych działań wobec dzieci, których ocena funkcjonowania wskazuje na konieczność umieszczenia w DPS, ZOL oraz MOW, MOS itp. – umieszczanie ich w tych jednostkach z pominięciem pieczy.
Poziom krajowy.
Konieczne zmiany ująć można w dwa bloki:
1. Zmiany, które usprawnią funkcjonowanie pieczy bez głębokich zmian w systemie.
2. Zmiany w systemie opieki nad dzieckiem.
W pierwszym bloku mogą znaleźć się zagadnienia takie jak usprawnienia w obiegu dokumentacji – np. przyjęcie jako równoważnych z opinią biegłych opinii sporządzanych przez pracowników POW (w tym diagnoz psychofizycznych); przyjęcie, że POW jest stroną postępowania przed SR; przekazanie dyrektorom POW kompetencji do decydowania o sprawach edukacji i zdrowia na czas pobytu w pieczy; usprawnienie procesów adopcji; natychmiastowe wycofanie wypłacania zgromadzonych na kontach POW środków w ramach 800+ dla wychowanków, stale przebywających na ucieczkach (w skali kraju to ogromna kwota, której POW nie mają szansy wydatkować wobec nieobecności dziecka zgodnie z intencją ustawodawcy), po uzyskaniu pełnoletności; umieszczenie dziecka w MOW powinno automatycznie (jeżeli sytuacja rodzinna na to pozwala) skutkować zniesieniem pieczy na rzecz nadzoru kuratora, przywrócenie umieszczeń w MOS do decyzji sądów; usprawnienie ścieżek decyzyjnych w sprawach o demoralizację itp.
W drugim należy podjąć działania celem powołania grupy eksperckiej do opracowania zmian w systemie wsparcia rodziny i pieczy zastępczej oraz parlamentarnego zespołu do spraw pieczy – na nowo należy zdefiniować rolę sądów, kuratorów, asystentów, placówek wsparcia, procedur, PCPR i MOPS w całym systemie pieczy. Ponadto na szczeblu ogólnopolskim nie ma i nie było w ostatnich latach żadnej kampanii promującej pieczę rodzinną. Nie znalazła się również na to żadna przestrzeń w programach grantowych ze środków z UE.
Wrocławskie Centrum Opieki i Wychowania jest jedną z największych placówek opiekuńczo-wychowawczych w Polsce, dlatego w naszej działalności dostrzec można wiele zjawisk charakterystycznych dla problemów innych rejonów kraju.
Dlatego zwracam się z prośbą o wspólne przeanalizowanie problemu i podjęcie ewentualnych działań.
Moje pytania są następujące:
1. Jakie prace legislacyjne i międzyresortowe są przewidywane w najbliższym czasie w celu rozwiązania palących problemów, z którymi boryka się piecza zastępcza w Polsce, w tym szczególnie nakierowanych na:
- wzrost liczby miejsc w pieczy zastępczej i zmianę standardów określonych w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, które obecnie blokują na poziome struktur wojewódzkich możliwość tworzenia nowych placówek opiekuńczo-wychowawczych;
- obligatoryjne skrócenie toku postępowań sądowych w celu szybkiej regulacji sytuacji prawnej wychowanków przebywających w pieczy;
- finansowe wsparcie samorządów (w postaci subwencji budżetowych) w obowiązku samodzielnego ponoszenia kosztów tworzenia i utrzymania potrzebnych struktur pieczy zastępczej;
- wdrożenie ogólnopolskiego programu stymulującego rozwój pieczy zastępczej o charakterze rodzinnym?
2. Kiedy zostaną podjęte realne działania w celu włączenia osób zatrudnionych w obszarze pieczy zastępczej, w tym szczególnie pracowników placówek opiekuńczo-wychowawczych, do grupy zawodowej objętej podwyżkami w sferze budżetowej, by zapobiec odpływowi kadry i w efekcie zapaści systemu pieczy zastępczej, a jeśli nie, to z jakiego powodu wyżej wymieniona grupa zawodowa jest marginalizowana?
3. Kiedy planuje się zainicjowanie ogólnopolskich konsultacji w zakresie opracowania strategii rozwiązania sygnalizowanych wyżej problemów pieczy zastępczej?
Anna Sobolak
Posłanka na Sejm RP