w sprawie wydłużenia aktywności zawodowej osób, które nabyły już uprawnienia emerytalne
Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Sebastian Gajewski
Warszawa, 02-04-2024
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na zapytanie poselskie nr 358 Pana Posła Piotra Górnikiewicza w sprawie wydłużenia aktywności zawodowej osób, które nabyły już uprawnienia emerytalne, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.
Należy podkreślić, że przejście na emeryturę jest prawem, a nie obowiązkiem. Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określa minimalny wiek emerytalny. Jednak to sam ubezpieczony decyduje o skorzystaniu z prawa do emerytury w wieku wskazanym w ustawie, czy też o kontynuowaniu pracy zawodowej, przesuwając w czasie swoje przejście na emeryturę. Jest to w dużej mierze determinowane jego indywidualną sytuacją, w tym oczekiwaniami dotyczących wysokości przyszłej emerytury, oceną stanu zdrowia, indywidualną pozycją na rynku pracy, czy też planami dotyczącymi długości odpoczynku po zakończeniu aktywności zawodowej.
Niemniej należy zwrócić uwagę na kilka istotnych czynników, które mogą mieć wpływ na podjęcie decyzji o pozostaniu ubezpieczonego na rynku pracy, po osiągnięciu wieku emerytalnego.
Należy do nich w szczególności formuła ustalania wysokości świadczenia, której konstrukcja zachęca do kontynuowania zatrudnienia. Wysokość świadczenia emerytalnego uzależniona jest bowiem od zgromadzonego na indywidualnym koncie emerytalnym kapitału oraz od wieku przejścia na emeryturę (poprzez uwzględnienie w formule średniego dalszego trwania życia w momencie przejścia na emeryturę). Kontynuowanie pracy zwiększa bowiem zgromadzony kapitał, natomiast rosnący wiek zmniejsza przewidywaną dalszą długość życia. Szacuje się, że rok dłuższej pracy po osiągnięciu wieku emerytalnego oznacza wyższą emeryturę o ok. 8-10%.
Ponadto seniorzy, którzy mimo nabycia uprawnień do emerytury (kobiety powyżej 60. roku życia i mężczyźni powyżej 65. roku życia) czasowo zrezygnowali z jej pobierania i pozostali aktywni zawodowo mogą korzystać z ulgi podatkowej, tzw. PIT-0 dla seniora. Takie osoby nie zapłacą podatku od przychodów z pracy na etacie, zleceniu lub działalności gospodarczej oraz zasiłków macierzyńskich – do kwoty 85 528 zł rocznie. Dodatkowo pracujący seniorzy, niepobierający emerytury i rozliczający się według skali podatkowej, zapłacą podatek dopiero po przekroczeniu 115 528 zł zarobków (uwzględniając 30 tys. zł kwoty wolnej od podatku).
Należy również zwrócić uwagę, że w obecnym systemie ubezpieczeniowym, po osiągnięciu wieku emerytalnego, można jednocześnie pobierać emeryturę i kontynuować pracę bez ograniczeń. Polacy mimo osiągnięcia ustawowego wieku emerytalnego i przejścia na emeryturę kontynuują aktywność zawodową w coraz większym zakresie. Podkreślenia wymaga, że poziom aktywności zawodowej osób starszych zależy przede wszystkim od sytuacji na rynku pracy i możliwości znalezienia przez te osoby odpowiedniej pracy. Istotnym przy tym wskaźnikiem, mającym zdecydowany wpływ na wydłużenie aktywności zawodowej, jest wskaźnik trwania w zdrowiu. Ważne jest zatem zapewnienie jak najlepszej profilaktyki zdrowotnej. Aktywność zawodowa emerytów zależy także od kwalifikacji pracowników, sytuacji gospodarczej, skutecznej walki z krzywdzącymi stereotypami dotyczącymi osób starszych, jakie występują w miejscach pracy, promocji i wdrażania w firmach strategii zarządzania różnorodnością wiekową czy wsparcia instytucjonalnego seniorów, którzy są bierni zawodowo ze względu na opiekę nad osobami zależnymi.
Dodatkowo informuję, że przewidziane w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy instrumenty aktywizacyjne przeznaczone są dla osób bezrobotnych oraz poszukujących pracy, w tym do osób, które straciły pracę, a nie osiągnęły jeszcze wieku emerytalnego. Jednocześnie osoba, która osiągnęła wiek emerytalny może zarejestrować się w powiatowym urzędzie pracy, jako osoba poszukująca pracy. Osoba taka może korzystać z usług rynku pracy w zakresie pośrednictwa pracy i poradnictwa zawodowego. Osobie poszukującej pracy może być również przygotowany Indywidualny Plan Działania (IPD), w ramach którego pomoc udzielana przez powiatowy urząd pracy jest dostosowana do indywidualnych potrzeb i możliwości poszukującego pracy, z uwzględnieniem jego wykształcenia, doświadczenia zawodowego oraz możliwości podjęcia pracy lub działalności gospodarczej.
Odnosząc się do podniesionej w zapytaniu kwestii nagród jubileuszowych należy wskazać, że w obowiązującym stanie prawnym nagroda jubileuszowa nie jest świadczeniem powszechnie obowiązującym dla ogółu pracowników. Nagroda jubileuszowa przysługuje pracownikom na podstawie zasad i na warunkach określonych przepisami ustaw, rozporządzeń właściwych ministrów bądź zakładowymi regulacjami np. układami zbiorowymi pracy, regulaminami wynagradzania. Wysokość oraz szczegółowe warunki nabywania prawa i wypłacania tych nagród zarówno w minionym okresie, jak i aktualnie były i są niejednolite. Przepisy regulujące wynagrodzenia pracowników sfery budżetowej nie przewidują jednakowych warunków nabywania prawa do nagrody jubileuszowej dla poszczególnych grup pracowników. Z reguły ostatnia nagroda jubileuszowa jest przyznawana za 40 albo 45 lat pracy.
Pracownik nabywa prawo do nagrody jubileuszowej za określony staż pracy tylko wtedy, gdy obowiązujące przepisy przewidują taką nagrodę i pracownik spełnia warunki do jej nabycia. Uprawnienie ze stosunku pracy, w tym dotyczące ustalenie prawa do nagrody jubileuszowej, ustala pracodawca w oparciu o konkretny stan prawny i faktyczny.
Należy mieć na uwadze, że finansowanie wydatków na wynagrodzenia pracowników spoza sfery budżetowej, w tym także nagród jubileuszowych, następuje w ramach środków pozostających w dyspozycji pracodawcy, który prowadzi samodzielną gospodarkę finansową. Wprowadzenie np. wyższych niż dotychczasowe przedziałów nagrody jubileuszowej dla pracowników, oznaczałoby dodatkowe skutki finansowe dla pracodawcy.
Na gruncie przepisów prawa pracy nie jest możliwa ingerencja Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w treść zakładowych regulacji płacowych danej jednostki określających prawo pracowników do nagrody jubileuszowej czy też regulacji ustaw, rozporządzeń należących do właściwości innych ministrów.
Kwestia dotycząca wprowadzenia ewentualnych zmian w regulacjach określających prawo pracowników do nagrody jubileuszowej oraz podwyższenia jej wysokości, pozostaje w odniesieniu do pracowników spoza sfery budżetowej, tylko i wyłącznie w zakresie działań pracodawcy, a w odniesieniu do pracowników sfery budżetowej do właściwości określonych ministrów.
Przedstawiając powyższe uprzejmie informuję, że zmieniająca się sytuacja demograficzna, tj. starzejące się społeczeństwo, stała się poważnym wyzwaniem dla polityki społecznej państwa. Zdaję sobie również sprawę, jak ważne w tej sytuacji jest wprowadzanie nowych zachęt do przedłużania aktywności zawodowej dla tych, którzy chcą i mogą ją kontynuować.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu