7 kadencja, 20 posiedzenie, 2 dzień (30-08-2012)
11 punkt porządku dziennego:
Informacja prezesa Rady Ministrów i prokuratora generalnego o działaniach instytucji państwowych w sprawie spółki Amber Gold.
Prezes Rady Ministrów Donald Tusk:
Dziękuję bardzo, pani marszałek.
Dziękuję za możliwość wygłoszenia informacji wspólnie z ministrami w moim rządzie, którzy odpowiadają za dziedziny takie jak finanse czy wymiar sprawiedliwości. Wspólnie z nimi przedstawimy informację dotyczącą tzw. sprawy Amber Gold.
Zwróciłem się do pani marszałek i Prezydium Sejmu o możliwość zorganizowania na tym posiedzeniu debaty, ponieważ zdajemy sobie sprawę z tego, ile emocji, uzasadnionych emocji społecznych i politycznych, wzbudziła sprawa Amber Gold. Jak państwo posłowie wiecie, do waszej dyspozycji, jeśli chodzi o informacje, a także odpowiedzi na pytania, są nie tylko ministrowie rządu. Zaproszenie ze strony Prezydium Sejmu, pani marszałek i z mojej strony przyjęli również szefowie innych instytucji niezależnych od rządu, które z różnych powodów także mają prawo czuć się współodpowiedzialne za dziedziny, których dotyka sprawa Amber Gold.
Ta sprawa ma także wątek osobisty i oczywiście trudno, żebym o tym nie pamiętał. Nie chciałbym, aby powstało choćby przez chwilę wrażenie w Wysokiej Izbie i opinii publicznej, że premier rządu nie zauważa tego kontekstu, o którym z tak dwuznaczną natarczywością pisze choćby jeden z tabloidów, usiłujący zrobić z mojego syna jednego z negatywnych bohaterów całej tej sprawy. Zdaję sobie sprawę z tego, że opinia publiczna i parlament mają prawo do informacji również w tych sprawach, chociaż odnoszę wrażenie, że staraliśmy się wyjaśnić te kwestie w każdym szczególe. Domyślam się, że pojawią się na tej sali pytania, dlatego jeszcze raz potwierdzam gotowość swoją i moich ministrów do odpowiedzi na każde pytanie, które padnie w tej debacie, niezależnie od jego jakości.
Ale kiedy myślę o moim dziecku, także w kontekście tej sprawy, to nie tylko dlatego, że spodziewam się, że będzie nadal przedmiotem dociekliwości, szczególnie niektórych państwa posłów. To jest także refleksja. Pozwolicie państwo, że szczegółowe kalendarium zdarzeń przedstawią ministrowie i szefowie instytucji, a jeśli będą skierowane do mnie pytania szczegółowe, to w drugiej części także będę na nie odpowiadał. Ale na początku tej debaty jest potrzebna, jak sądzę, ogólna refleksja i nieprzypadkowo dla mnie istotne miejsce w tej refleksji ma doświadczenie nie tylko premiera, lecz także ojca. Wytłumaczę w dwóch zdaniach, dlaczego.
Wydaje się, że wtedy kiedy decydujemy się na role polityczne, jeśli mamy także współodpowiedzialność rodziców, wszyscy mamy dokładnie ten sam dylemat: Na ile zakreślamy granice bezpieczeństwa, granice kontroli, granice własnej interwencji wobec tych, którzy spodziewają się od nas opieki czy pomocy, na ile jesteśmy w stanie zabezpieczyć swoje dzieci czy państwo wtedy, kiedy jesteśmy w rolach publicznych, od wszelkich nieszczęść, zagrożeń i ryzyk, równocześnie pamiętając, że naszym zadaniem jest nie ograniczać zbytnio wolności swoich dzieci czy obywateli.
Ten wstęp jest potrzebny nie tylko dlatego, że każdy z nas dobrze wie, jak często cierpimy w tych sytuacjach rodzinnych, kiedy decydujemy się na jedyne moim zdaniem rozsądne wyjście, czyli dajemy tyle wolności, na ile jest to możliwe, chociaż to kosztuje, lecz także dlatego, że istotne jest to, iż w tej debacie nad Amber Gold pojawiają się głosy, głosy ważące, głosy płynące ze strony istotnych osób publicznych, w tym polityków, które dotyczą samego ustroju i istoty wolności, zakresu wolności, zakresu interwencji państwa, niezależności poszczególnych instytucji. I pozwolicie państwo, że powiem o tym w kilku zdaniach, jako że ten spór o zakres interwencji państwa wobec obywateli, ich wolności i zakres interwencji, czy zakres możliwości działania władzy politycznej wobec instytucji niezależnych od niej w naszym ustroju wydaje mi się tak naprawdę najważniejszy i fundamentalny. Ta debata ma kluczowe znaczenie nie tylko dla rozwiązania problemu Amber Gold, ale także dla przyszłości Polski. W kilku soczewkach, jakie dostarcza nam sprawa Amber Gold, problemy są szczególnie wyraziste.
Kiedy decydowaliśmy się na wybór pewnego modelu państwa, uznaliśmy, chociaż nie wszyscy to akceptują, że państwo wolnych obywateli, państwo skuteczne, musi składać się z instytucji od siebie niezależnych i że władza polityczna, zgodnie z najlepszym, w moim rozumieniu, klasycznym i tradycyjnym myśleniu, znajduje swoje ograniczenia. Ograniczenia płynące nie tylko z wyroku wyborców, bo to oni są suwerenem i decydują komu powierzają władzę polityczną, ale przede wszystkim ograniczenia instytucjonalne.
Istotą nowoczesnego państwa, państwa wolnych obywateli, tak jak ja to rozumiem i tak jak rozumie to moja formacja i koalicja, która sprawuje władzę w Polsce od pięciu lat, jest ograniczenie władzy politycznej, niektórzy nazywają to abdykacją państwa, na rzecz niezależnych instytucji, które istotne funkcje państwowe, w tym regulacje dotyczące wolności obywateli, prowadzą niezależnie od władzy politycznej. Dlaczego podkreślam to z taką mocą i wskazuję jako najistotniejszy polityczny problem w tej debacie? Ponieważ mamy do czynienia w sprawie Amber Gold z kilkoma klasycznymi figurami, klasycznymi sytuacjami nie tylko dla Polski. W historii różnych ustrojów, różnych państw takie sytuacje się powtarzają, z reguły z takimi samymi aktorami. Mamy oszusta, mamy, w tym przypadku to tak bolesne, tysiące ludzi, którzy z różnych powodów, z nadzieją, wiarą, czasami z brakiem ostrożności, liczyli na szybszy niż bezpieczna lokata w banku zysk. Mamy wolne media, które ze swojej wolności korzystają w sposób przez siebie regulowany. Mamy polityczne, prawne instytucje państwa, które w większym lub mniejszym stopniu, właściwie lub niewłaściwie, działały wtedy, kiedy pojawił się problem tego oszustwa na dużą skalę.
Musimy w związku z tym, po pierwsze, wyraźnie sobie powiedzieć, czy pierwszym wnioskiem z tej sprawy, tym wnioskiem, który niektórym się narzuca i który pojawia się w ostatnich dniach z taką mocą, powinno być przywrócenie zależności niektórych instytucji, tu szczególnie głośno mówi się o prokuraturze, od władzy politycznej. (Oklaski) To pytanie pojawia się i moim zdaniem nad tym pytaniem musimy pochylić się szczególnie wnikliwie.
Pojawia się problem i musimy go rozstrzygnąć. Czy mamy ograniczać możliwości obywateli wtedy, kiedy chcą podejmować ryzyko, na przykład lokowania swoich oszczędności w instytucjach niepewnych, obiecujących wyższe zyski lub wyższe oprocentowanie niż mało atrakcyjne, ale bezpieczniejsze banki? Czy w związku z Amber Gold i innymi sytuacjami zadaniem państwa jest odwrócenie procesu, z jakim w Polsce mamy do czynienia od 20 lat, a więc budowy niezależnych instytucji, w jakimś sensie rozproszenia władzy w różne miejsca po to, aby ograniczyć władzę polityczną? Czy jest dokładnie odwrotnie, jak chcą niektórzy, że sprawa Amber Gold i inne podobne na mniejszą skalę wydarzenia każą nam zastanowić się, aby znowu władzę, w tym wymiar sprawiedliwości, skupić w rękach jednego politycznego suwerena?
Nie mówiłbym o tym, gdyby nie coraz bardziej natarczywe głosy domagające się właśnie takich rozwiązań, które miałyby być konsekwencją sprawy Amber Gold. O tym, jak działały instytucje, co tak naprawdę się stało, opowiedzą w szczegółach, być może żmudnych, moi następni mówcy. Ale kilka refleksji dotyczących samego problemu Amber Gold też chcę państwu przekazać.
Po pierwsze, prokuratura. Zdajemy sobie sprawę, że zbudowaliśmy system, w którym prokuratura jest niezależna od władzy politycznej, i zdajemy sobie także sprawę, że fakt, iż prokuratura jest niezależna od władzy politycznej, nie powoduje automatycznie, że prokuratura działa we wszystkich przypadkach sprawnie. Pojawia się pytanie, czy w odwrotnym systemie, i będę posługiwał się wyłącznie przykładem Amber Gold, a raczej twórcy i właściciela Amber Gold, czy w innych warunkach ustrojowych - a więc wtedy, kiedy, jak to powiedział jeden z prawicowych polityków, domagając się tej prawnej kontrrewolucji czy powrotu do status quo, użył słów o pasji i żarliwości prokuratora generalnego, który jest równocześnie politykiem - jest szansa uniknięcia takich sytuacji, o jakich mówimy dzisiaj, mówiąc o Amber Gold. Chcę powiedzieć, nie szukając odpowiedzialności u innych, tylko pokazując, jak to działa w różnych warunkach ustrojowych, że to, co tak bulwersuje opinię publiczną i tak wielu z państwa posłów, a więc np. wyroki w zawieszeniu dla Marcina P., w zawieszeniu na wniosek prokuratury, to rzecz charakterystyczna także w latach 2006-2007, kiedy żarliwym prokuratorem generalnym był polityk, minister sprawiedliwości, z prawdziwą pasją używający służb i swojej energii po to, żeby nadzorować i kontrolować postępowanie prokuratury. Jeśli usłyszeliście państwo drwinę w moim głosie, to nie było to moją intencją. (Wesołość na sali)
Moją intencją jest uświadomienie państwu na bazie faktów, że jeśli decydujemy się na jedno z dwóch rozwiązań: prokuratura pod nadzorem politycznym polityka albo prokuratura pod nadzorem prokuratora generalnego niezależnego od polityków, to rozstrzygamy o modelu, który mówi nam o zasięgu ingerencji polityki w życie obywateli i instytucji, a nie jednoznacznie o sprawności takiej instytucji. Prokuratura może być sprawna lub niesprawna, może wnosić o wyroki w zawieszeniu lub bez, zarówno wtedy, kiedy ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym jest żarliwy polityk obdarzony pasją - może tak samo ferować na wniosek prokuratury wyroki w zawieszeniu - jak i wtedy, kiedy prokuratorem generalnym jest osoba niezależna od nominacji politycznej. To znaczy, że kiedy decydowaliśmy się na rozdzielenie prokuratury i władzy politycznej, to nie dlatego, że wierzyliśmy, że to automatycznie spowoduje, że wszyscy prokuratorzy będą szybko działać, będą absolutnie uczciwi, będą bardzo zdeterminowani. Oni się co do istoty swojego charakteru nie zmienią, dlatego że zmienił się ustrój. My rozdzielamy - i będę bronił tego modelu po sprawie Amber Gold z jeszcze większym przekonaniem - my decydujemy się tylko na to, aby polityk nie decydował o tym, jak używa się prokuratury wobec obywateli, nawet wtedy, kiedy wiemy, że niektórzy z tych obywateli są przestępcami, czy robią rzeczy szkodliwe, groźne dla obywateli.
Chcę zauważyć, że w tej debacie pojawia się wniosek albo cyniczny, albo ustrojowo nielogiczny. Otóż wydawałoby się, że szczególnie najbardziej gorliwi oponenci mojego rządu powinni być dzisiaj wyjątkowo usatysfakcjonowani z tego tytułu, że prokuratura badająca wszystkie aspekty sprawy Amber Gold, także te, które dotykają mnie, jest niezależna od władzy politycznej. Chyba z punktu widzenia opozycji powinno to być najlepszym dowodem na to, że niezależność prokuratury od władzy politycznej, chociaż nie gwarantuje 100-procentowej skuteczności każdego prokuratora, to gwarantuje w większym stopniu, bo pewnie też nie w 100%, jedną rzecz: że nie będzie używana politycznie wobec oponentów albo dla ochrony swoich bliskich. Dlatego sprawa Amber Gold w mojej ocenie pokazuje ze szczególną wyrazistością, że model państwa, państwa prawa, państwa liberalnej demokracji, państwa niezależnej instytucji, szanującej zasadę check and balance, równowagi rozmaitych instytucji politycznych i życia publicznego, w którym nawet wybrany w powszechnych wyborach polityk, nawet premier rządzący w Polsce drugą kadencję, co jest rzadkością w naszej historii, nie ma władzy absolutnej, szczególnie w tak wrażliwych dziedzinach, jak sprawiedliwość, prawa człowieka, działania prokuratury. Tego modelu będziemy bronić niezależnie od tego, ile nas to będzie kosztować. (Oklaski)
Chcę powiedzieć, że także w sprawie Amber Gold pojawiały się w debacie publicznej zastrzeżenia do innych instytucji, nie tylko do prokuratury. Kiedy rozmawialiśmy w czasie posiedzenia Komitetu Stabilności Finansowej, także z udziałem, co zrozumiałe w tym gronie, prezesa Narodowego Banku Polskiego, przedstawicieli Komisji Nadzoru Finansowego i, szczególnie w tej sytuacji, Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, a więc rozmawialiśmy w gronie przedstawicieli instytucji, co do których chyba mamy przekonanie, że powinny być niezależne. Ba, kiedy mówimy czy opisujemy na tym posiedzeniu komitetu, ale też w czasie debat publicznych działania sądu, też pojawiają się różne wątpliwości.
Czy to, że ja nie zawsze zgadzam się, jako premier polskiego rządu, dysponujący mandatem wynikającym z demokratycznych wyborów, to, że nie zgadzam się z każdą decyzją Rady Polityki Pieniężnej albo nie każda decyzja Narodowego Banku Polskiego odpowiada polityce rządowej, oznacza, że mamy kwestionować niezależność tej instytucji? Czy to, że dla władzy politycznej uciążliwe bywają działania UOKiK, wtedy kiedy wchodzi nawet na drogę sądową z rządem, oznacza, że polityk obdarzony żarliwością i pasją powinien zmierzać do takiego ustroju, w którym to on będzie decydował, jakie działania podejmują Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Narodowy Bank Polski, Rada Polityki Pieniężnej, sądy powszechne?
Otóż dzisiaj, kiedy badamy i wyjaśniamy, bo musimy wyjaśnić, każdy błąd instytucji państwowej, błąd, który spowodował, że prawdopodobny, bo nie ma jeszcze wyroku, oszust, założyciel Amber Gold oszukiwał przez tak długi czas tak dużo ludzi, więc każdy błąd w tej sprawie musi być wyjaśniony, dlaczego do tego doszło, proponuję klarowne stanowiska w debacie w tej kluczowej kwestii, jaką jest kwestia ustrojowa. I tu jeszcze raz podkreślę: badania wszystkich instytucji, ich zaniechania, a raczej zaniechania ludzi, którzy te instytucje reprezentowali w tym procesie, muszą być powodem bardzo ostrego i zdecydowanego działania wobec tych ludzi, muszą być powodem do pilnego szukania korekt i rozwiązań, które usprawnią działanie tych instytucji, i w żadnym wypadku nie powinny być, moim zdaniem, pretekstem do próby podporządkowania tych instytucji władzy politycznej. To jest dla mnie najważniejsza konkluzja polityczna z tej debaty. (Oklaski)
Teraz przejdę do możliwie szybkiej, ponieważ więcej szczegółów usłyszycie państwo od ministrów, oceny działalności tych instytucji konkretnie w sprawie Amber Gold.
Prokuratura. Mamy w przypadku piramid finansowych w ostatnim czasie dwa sposoby postępowania prokuratury, nie mówię: prokuratury jako instytucji, ale raczej prokuratorów, którzy otrzymali informacje właściwie identycznej treści od Komisji Nadzoru Finansowego. Mamy więc przypadki z Mysłowic, mamy przypadki z Wrocławia, i w tych przypadkach toczą się sprawy w sądzie. To jest sprawa Lex-Security, jeśli chodzi o Mysłowice, i Care & Cash, jeśli chodzi o Wrocław, gdzie KNF zawiadamiała prokuraturę i ta podjęła działania, dzięki czemu mechanizm zadziałał sprawnie. Tak jak często się mówi: państwo nie zadziałało. Nie, państwo zadziałało. Ponieważ konkretne osoby, w tym przypadku konkretni prokuratorzy, przejęły się tak, jak powinny, informacją z Komisji Nadzoru Finansowego, podjęły działania, co spowodowało nie tylko szybkie doprowadzenie przed sąd podejrzanych, ale także ograniczyło do absolutnego minimum ich szkodliwą działalność, jeśli chodzi o obywateli lokujących tam czy chcących tam ulokować swoje pieniądze.
Mówię o tym, żeby pokazać, że model niezależnej prokuratury może sprawnie zadziałać. Mówię o tym dlatego, żeby jeszcze raz podkreślić, że jest rzeczą w mojej ocenie domagającą się pilnego wyjaśnienia przez prokuratora generalnego i procedury, jaką ma do dyspozycji prokurator generalny, zachowanie tego prokuratora czy tej prokurator, czy tych prokuratorów, którzy z zaskakującą uporczywością nie reagowali w sposób właściwy na zawiadomienia Komisji Nadzoru Finansowego. To zawiadomienie dotarło do prokuratury w grudniu 2009 r., miesiąc po pierwszych reklamach, których celem była akwizycja lokat przez Amber Gold, w grudniu 2009 r.
Ta sprawa, jak państwo wiecie, się toczy. Wyjaśnienie tych zachowań prokuratorskich leży w gestii prokuratora. Spodziewam się, że Wysoka Izba będzie oczekiwała w tej kwestii informacji. Ja, szanując niezależność prokuratora generalnego, zwróciłem się z prośbą, co leży w moich kompetencjach, o taką przekrojową informację. Premier nie powinien pytać prokuratora generalnego o konkretne śledztwo, to jest jedna z zasad niezależności prokuratury, ale poprosiłem o przekrojową informację, w jaki sposób postępują prokuratorzy w Polsce wtedy, kiedy istnieje taka sytuacja, jak ta związana z Amber Gold. To także da nam materiał pozwalający w przyszłości uniknąć takich niezrozumiałych, nie powiem jeszcze: nagannych, chociaż z takiego ludzkiego oglądu oczywiście nagannych zachowań prokuratury. Tu o wnioski będziemy prosili prokuratora generalnego, ale wniosek z mojej strony jest jeden, taki oczywisty: wzmocnijmy jeszcze niezależność prokuratury, ale wyposażmy prokuratora generalnego lub inną instytucję, być może sądową, w instrumenty, które będą w stanie skuteczniej dyscyplinować czy egzekwować prawidłowe zachowania prokuratury. Ale nie dawajmy tych narzędzi politykom: ani Tuskowi, ani Kaczyńskiemu, ani Palikotowi, ani Millerowi. (Oklaski)
Kiedy mówimy o zachowaniu prokuratury, mówimy także o przepisach, czy zawiodły tu przepisy, szczególnie przepisy prawa, które pozwala nam ścigać ludzi, którzy zachowują się tak, jak zachowywał się de facto od samego początku właściciel i założyciel Amber Gold. Otóż w zawiadomieniu KNF przywołano art. 171 Prawa bankowego, to jest artykuł, który mówi o grzywnie do 5 mln zł i do 3 lat więzienia dla każdego, kto prowadzi działalność polegającą na gromadzeniu środków pieniężnych innych osób fizycznych, nie będę całości cytował, w celu udzielania kredytów, pożyczek pieniężnych - to nie jest ten przypadek, bo to jest marginalna działalność Amber Gold - lub obciążania ryzykiem tych środków w inny sposób. Nie ulega wątpliwości, że ten jeden przepis już wystarczy, aby po zawiadomieniu KNF prokuratura wszczęła działania zdecydowanie bardziej energicznie, niż to miało miejsce w tym przypadku. Czy w związku z tym potrzebne są w tym obszarze jakieś nowe przepisy w tej konkretnej sprawie? Wydaje się, że nie chodzi nam o taki model państwa, w którym będziemy mieli setki kolejnych przepisów, a nie będziemy umieli skłonić organów państwa, w tym przypadku prokuratury, do wykorzystania już istniejących przepisów do podjęcia energicznego działania. (Oklaski) Zatem sądzę, że nie ma tutaj potrzeby jakiejś nadpobudliwości legislacyjnej w tej konkretnej kwestii.
Jeśli chodzi o działania KNF, to opisując działania prokuratury, de facto opisujemy także działania Komisji Nadzoru Finansowego. Można zastanowić się, czy w przyszłości lista ostrzeżeń publicznych, a więc ta lista, gdzie KNF zamieszcza informacje, mówiąc językiem potocznym, że dana firma jest wysoce niepewna, że lepiej w nią nie inwestować, lepiej tam nie lokować swoich depozytów, jest po to, aby wyprzedzić coś, co może trwać długo: dochodzenie, postępowanie, śledztwo, wyrok. To lista, która nie może definitywnie skreślić kogoś z rynku. To lista, z której, w mojej ocenie, o wiele ambitniej powinny korzystać media, szczególnie media publiczne, wtedy kiedy informują o rozmaitych ryzykach występujących na rynku.
Niewykluczone, o tym rozmawialiśmy, to będzie jedna z rekomendacji, o której będzie mówił także minister Rostowski, że należy wprowadzić inny, efektywniejszy system informowania o zawartości listy ostrzeżeń publicznych, tak aby dotarła ona - pewnie nie do każdego obywatela, ale przynajmniej do każdego zainteresowanego - w sposób prostszy niż do tej pory. Chociaż nie oszukujmy się, informacje o tym, że KNF i prokuratura mają zastrzeżenia do Amber Gold, pojawiły się już dość szeroko w mediach na pewno na początku roku 2012. Nie sięgam pamięcią wstecz, jeśli chodzi o informacje medialne, początek 2012 r. z całą pewnością. I nie przeszkodziło to jeszcze przez wiele miesięcy, do samego końca, wielu ludziom lokować swoje lokaty, oszczędności w Amber Gold. Być może wynika to z tego, co m.in. badały komitet, Komisja Nadzoru Finansowego, także UOKiK w różnych badaniach, o czym mówiono na posiedzeniu Komitetu Stabilności Finansowej, że bardzo wielu obywateli, którzy decydują się na lokowanie swoich oszczędności w tego typu instytucjach dużego ryzyka, ma świadomość ryzyka i ważą oni, czy są gotowi podjąć ryzyko niepewnej lokaty z wysokim oprocentowaniem. To jest także niestety z przykrymi skutkami element wolnego wyboru. Ludzie, idąc do Amber Gold, nie szukają bezpiecznej lokaty, ludzie szukają lokaty, która przyniesie wyższy zysk niż bezpieczna lokata w banku.
Wydaje się, że w ostatnich szczególnie kilku latach, zwłaszcza w czasie kryzysu finansowego, była informacja o tym - ale to było także obecne w czasie debaty nad innymi instytucjami finansowymi, w tym spółdzielczymi, było kilka głośnych debat np. na temat SKOK-ów - wiele razy pojawiał się jednoznaczny komunikat: istnieje system bankowy, w bankach są lokaty, one są z reguły kiepsko oprocentowane, ale dzięki istnieniu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego i decyzjom rządu na czas kryzysu jest gwarancja dla depozytów. To być może jest w ogóle najważniejsza lekcja w sensie obywatelskim i ekonomicznym. Będziemy musieli to powtarzać i być może użyć masywniejszych narzędzi, i będziemy musieli prosić media o współpracę, aby powstała powszechna świadomość, że bezpieczna lokata to jest lokata gwarantowana, także przez państwo, i niestety nisko oprocentowana. Każda lokata, która jest poza systemem bankowym, im wyżej jest oprocentowana, tym w sposób oczywisty wiąże się z większym ryzykiem. Z taką informacją w mojej ocenie KNF także będzie musiała docierać skuteczniej. Być może będą tu potrzebne nowe procedury, być może środki finansowe, żeby ta informacja, ta świadomość w umysłach ludzkich powstała wyraźniej niż do tej pory. Czy to zapobieże ryzykownym decyzjom obywateli albo wyeliminuje oszustów z rynku? Proszę państwa, niezależnie od modelu ustrojowego i od historii, oszustów i przestępców mamy i w Korei Północnej, i w Stanach Zjednoczonych. W Korei Północnej nie ma Madoffa, bo nie ma takich pieniędzy, ale przestępców na głowę mieszkańca jest więcej niż w Stanach Zjednoczonych. Chociaż w Stanach Zjednoczonych, co do których ustroju nie mamy jakichś zasadniczych wątpliwości, Madoff był możliwy, Madoff - mówię o symbolu największej piramidy finansowej w dziejach. Także tam, mimo bardzo wysokiej świadomości ekonomicznej społeczeństwa, ludzie reprezentujący elity finansowe byli gotowi zaryzykować, mając właściwie pełną świadomość, że to ryzyko może skończyć się katastrofą.
Sądy i kuratorzy - będziemy tu oczekiwać od ministra Gowina pewnej informacji, ale jak państwo wiecie, są bardzo poważne zastrzeżenia, wnioski dyscyplinarne i prawdopodobnie dalej idące wnioski dotyczące szczególnie działania kuratora sądowego. O tym już informowaliśmy.
UOKiK - tu jest poważny dylemat. Do państwa dyspozycji będzie przedstawiciel UOKiK-u, wtedy kiedy będą padały pytania. Na posiedzeniu Komitetu Stabilności Finansowej i później analizowaliśmy zachowania tej instytucji, instytucji zaufania publicznego wynikającego z faktu, że jest ona powołana do ochrony interesów konsumenta, nie tylko konkurencji. Nie pierwszy raz mam wrażenie, być może historia budowy tej instytucji do tego doprowadziła, że ochrona konsumenta nie zawsze jest tak skuteczna w wydaniu tej instytucji jak ochrona konkurencji. W przypadku Amber Gold, w mojej ocenie, jest nie do zaakceptowania takie działanie, które spowodowało, że ta instytucja zaufania publicznego oceniła reklamy dotyczące lokat w Amber Gold jako reklamy uczciwe. Mówię o tym dlatego, ponieważ znam historię różnych działań UOKiK-u, niezwykłą determinację i odwagę jego urzędników, także pani prezes, nawet wtedy, kiedy uznawali za konieczne występować przeciwko własnemu rządowi, przeciwko potentatom na rynku. Wydaje się, że tu zabrakło albo refleksu, albo odwagi, albo gotowości do działania może nie standardowego, ale na pewno zgodnego z przepisami. Mówię tu o instrumentach, które mogą doprowadzić do zakazu reklamy, nawet jeśli ten, którego zakaz reklamy by dotyczył, w tym przypadku Amber Gold, uznałby to za niesprawiedliwe i poszedłby z tym do sądu. Wydaje się, że instytucja w takiej sytuacji, a wiemy, że UOKiK miał świadomość co najmniej dwuznaczności w przypadku Amber Gold już wtedy, kiedy sprawę podejmował, że działanie UOKiK-u w tej sprawie powinno być zdecydowanie bardziej jakby pryncypialne i zdeterminowane po stronie konsumentów. W mojej ocenie tu tego refleksu zabrakło.
Jest pytanie - i, moim zdaniem, wniosek także organizacyjny, czy legislacyjny, czy regulaminowy nasuwa się tu sam - czy nie należałoby założyć, że wpisanie instytucji finansowej, w której ludzie lokują swoje pieniądze, na listę ostrzeżeń publicznych przez KNF powinno być automatycznym powodem zakazu reklam akwizujących lokaty i depozyty ludzi w takiej instytucji. Może to doświadczenie pokazuje, że nie zawsze można zaufać intuicji i determinacji urzędników, więc być może potrzebny byłby tutaj automat. Skoro jakaś instytucja, zanim dojdzie do ewentualnego skazania, śledztwa, przez Komisję Nadzoru Finansowego uznawana jest za niepewną, a chce od ludzi pobierać środki, lokaty, może powinna mieć z automatu - wskazane powinno być to pewnie przez UOKiK, może przez inną instytucję - zakaz reklamy. Doświadczenie uczy, że tutaj trudno liczyć na jakieś takie nadmierne napięcie etyczne ze strony mediów. Wiadomo, reklama to jest coś, z czego media żyją i trudno od mediów oczekiwać, aby zachowywały się tutaj bardziej gorliwie niż instytucje państwowe.
Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Pojawiło się w debacie w sprawie Amber Gold wiele uwag dotyczących ABW. ABW działało zgodnie z rutyną, nie mam większych zastrzeżeń co do sposobu działania ABW wtedy, kiedy otrzymało informacje, było to w maju, na temat pewnych zagrożeń czy wątpliwości. Informacje z jednego z banków, a następnie analiza przeprowadzona przez ABW doprowadziły ABW bardzo szybko do wniosków do prokuratury. Mam zastrzeżenia co do charakteru działania tej służby, jeśli chodzi o tę część analityczną, informacyjną, taką, powiedziałbym, prewencyjno-wyprzedzającą. Nie ulega wątpliwości, że trzeba szybko zmienić model, w którym doprowadziliśmy przez długie lata do tego, że mamy kilka służb państwowych o charakterze policyjnym czy parapolicyjnym o możliwościach śledczych, natomiast wszystkie one są dość ubogie, jeśli chodzi o narzędzia, zdolności ludzi, jeśli chodzi o zdobywanie informacji, ale nie procesowej, nie prowadzenia śledztwa, tylko wyprzedzająco informującej władze o zagrożeniach pojawiających się na taką skalę, z jakimi mieliśmy do czynienia w przypadku Amber Gold. Te wnioski o charakterze organizacyjnym, a być może personalnym podejmę w najbliższej przyszłości.
Ministerstwo Gospodarki było tutaj jakby aktorem drugoplanowym. Nie umniejszam roli Ministerstwa Gospodarki jako takiej, ale w tej sprawie zachowało się, w mojej ocenie, właściwie. Po pierwszej pozytywnej decyzji o przyznaniu koncesji, tej składowej dla Amber Gold, po zasięgnięciu opinii KNF i stwierdzeniu, że firma nie prezentuje standardów wymaganych przy tego typu procedurach wycofało tę koncesję i to w szybkim trybie. Dzięki temu prawo, o które chciał oprzeć swoją działalność założyciel Amber Gold, nie posłużyło mu do wyłudzania pieniędzy. Tu to działanie było z właściwym refleksem. To pokazuje, że ogólny sąd, że państwo nie działa, jest o tyle niesprawiedliwe, bo wiele instytucji i wielu ludzi w tych instytucjach działało z właściwym i oczekiwanym przez nas wszystkim refleksem i determinacją.
Ministerstwo Finansów, będzie o tym mówił szczegółowo minister Rostowski, ma także zastrzeżenia do niektórych urzędników. O tym poinformuje w swoim wystąpieniu.
Pojawiały się także w tej debacie, nie dzisiejszej, ale tej poprzedzającej dzisiejsze spotkanie, pytania o rolę premiera. Czy premier powinien, mając choćby wątpliwości... Pojawiała się tam często też taka aluzja, że skoro nie wyrażałem entuzjazmu z tytułu współpracy mojego syna z OLT na lotnisku w Gdańsku, to dlaczego publicznie nie ostrzegłem ludzi przed tego typu firmami. To jest pytanie o to, czy premier polskiego rządu powinien ingerować w decyzje ludzi i firm wtedy, kiedy nie ma do kogoś zaufania. To jest poważne pytanie, nie będę tego zbywał żartem, bo to jest pytanie o to - mówiłem już o tym na mojej pierwszej konferencji prasowej - czy rzeczywiście powinniśmy oczekiwać od premiera, nie tylko od Tuska, ale od przyszłych premierów, od dawnych premierów, tego typu zachowań, które polegałyby na tym, że publicznie wskazujemy obywatelom, gdzie lokować swoje pieniądze albo gdzie nie lokować swoich pieniędzy. Jak się państwo domyślacie, Amber Gold nie jest jedyną instytucją finansową, która nie budziła mojego entuzjazmu czy zaufania. Na polskim rynku działają także firmy, w których ludzie chcą lokować swoje oszczędności i które nie zajmują się zbieraniem depozytów.
Czy zadaniem premiera jakiegokolwiek rządu jest wyrażanie swoich opinii, w jaką firmę inwestować na giełdzie, a w jaką nie, ponieważ ma on np. dostęp do informacji, które z bardzo poważnym wyprzedzeniem docierają do niego jako premiera, jeśli chodzi o kondycję niektórych firm, niż np. do sądu czy do opinii publicznej? Chcę z całą mocą podkreślić, że ceną lub korzyścią - w zależności od oceny - tego, że oddzieliliśmy władzę polityczną od wielu instytucji, ceną lub korzyścią tego, że premier polskiego rządu, nawet mający dość dużą władzę polityczną, tak jak jest w moim przypadku, nie ma możliwości, nie ma prawa i nie powinien ingerować w decyzje ludzkie wtedy, kiedy ludzie chcą lokować swoje kapitały, oszczędności, swoje nadzieje, jest także zwiększenie pola ryzyka.
Ja ten bilans staram się doprowadzić do konkluzji i niezwykle intensywnie myślę także o tym aspekcie, i zarówno historia, doświadczenie innych państw, jak i to nasze dzisiejsze doświadczenie mówi mi jedną rzecz z pełną jasnością: bez porównania większym ryzykiem dla obywateli byłoby, gdyby władza polityczna, w tym premier, używała swojego autorytetu politycznego czy możliwości politycznych do tego, aby kierować ich finansową energię, zainteresowania, lokaty, nadzieje we wskazany punkt. Ja chyba nie muszę rozwijać tego wątku. Dlatego nie sądzę, aby trafne było oczekiwanie wobec mnie lub jakiegokolwiek premiera w przyszłości, aby używał swojego urzędu w miejsce takiej listy ostrzeżeń publicznych i ostrzegał obywateli: tam nie lokuj, tam nie inwestuj, tam nie oszczędzaj. Zadaniem moim i państwa - to już jest właściwie konkluzja - zadaniem moim i państwa, także jako parlamentarzystów, jest doprowadzenie do sytuacji, w której możliwie wszystkie lokaty i depozyty będą bezpieczne, a bezpieczne to znaczy działające w systemie nadzoru finansowego, który umożliwia państwu gwarantowanie tych lokat i depozytów.
Mówimy dzisiaj o aferze dużej, o tysiącach ludzi poszkodowanych, o dziesiątkach, być może setkach milionów, jakimi obracał Marcin P., wszystko na to wskazuje, że obracał niezgodnie z prawem, na pewno ze szkodą dla ludzi. Chcę, żebyśmy mieli świadomość, że najważniejszym zadaniem dla państwa jest to, aby skutecznie ochronić nie 100 mln zł, nie 10 tysięcy osobistych kont, naszym zadaniem, szczególnie w warunkach potęgującego się kryzysu, jest skutecznie ochronić blisko bilion złotych oszczędności na prywatnych kontach Polaków. Waszym i moim zadaniem, zadaniem państwa jest zapewnić, aby ten bilion złotych oszczędności, oszczędności, które ulokowali na różnych kontach Polacy - nie 10 tys., ale połowa z nas, Polaków - był bardziej bezpieczny. Żeby jak najmniejszy strumień pieniędzy naszych obywateli szedł w miejsca niepewne, a niepewne to znaczy pozbawione tej gwarancji. Dlatego przed nami, rządem i służbami, ciężka praca legislacyjna i organizacyjna, aby wyeliminować zjawiska ewidentnie oszukańcze, takie jak piramidy, ale żeby także inne instytucje parabankowe, kredytowo-pożyczkowe etc. skłonić do takiego działania, które uczyni lokaty i depozyty obywateli bezpieczniejszymi, tzn. gwarantowanymi dzięki nadzorowi. To zadanie wydaje mi się ewidentne niezależnie od tego, z jakimi intencjami w tej kwestii na tę salę przyjdziemy, pracując nad tymi przepisami.
Tak jak wspomniałem, po informacjach moich następnych mówców będę także do państwa dyspozycji. Proszę, abyśmy w tej debacie, ponieważ chodzi tutaj o emocje, nadzieje, być może bezpowrotnie utracone pieniądze wielu ludzi, postarali się wspólnie zastanowić nad tym, co możemy zrobić, aby uchronić obywateli przed tego typu pułapkami w przyszłości. Jeżeli ulegniecie państwo pokusie, aby znowu zrobić tu polityczną młóckę, kto komu przy tej okazji lepiej przywali, to być może utracimy kolejną szansę na dobrą korektę naszego ustroju.
Chciałbym prosić o zachowanie miary i zdrowego rozsądku. Prosiłbym raczej, żebyśmy wspólnie wskazali, żebyście pomogli wskazać - ja robię to tak dobrze, jak potrafię - ewentualne inne błędy systemowe, prawne i organizacyjne, które pozwolą nam uchronić ludzi przed tego typu katastrofami. Nie wiem, czy uzyskam posłuch u wszystkich państwa posłanek i posłów, ale chciałbym tylko, abyśmy nie dali sobie wmówić, bo niektórzy starają nam się wmówić, że jeśli jeden oszust zaatakował tak boleśnie tysiące ludzi w Polsce, to oznacza, że po raz kolejny mamy się podzielić w sposób kategoryczny, zamiast raczej, jak zawsze w sytuacjach, kiedy ktoś atakuje naszych obywateli, połączyć swoje wysiłki, żeby tego typu zdarzeń było jak najmniej. (Oklaski)
Chciałbym też, żebyśmy odważnie i otwarcie pokazywali błędy, jakie zawiera nasz ustrój albo jakie błędy popełniają ludzie odpowiedzialni za działanie prawa i instytucji w Polsce, ale żebyśmy przy tej okazji nie dali sobie wmówić, że błędem jest niezależność instytucji, że demokracja rozumiana także jako prawo do podjęcia wolnych i ryzykownych decyzji jest błędem, że nasze państwo jest błędem. Nie dajmy sobie wmówić, że dzisiejsza Polska jest błędem. Naprawiajmy wszystko, co się da, ale nie wmawiajmy sobie i innym, że wymaga to znowu wywrócenia wszystkiego do góry nogami, bo to jest nieprawda. Jestem przekonany, że znajdzie się wystarczająco dużo ludzi dobrej woli, żebyśmy temu wysiłkowi podołali. A widać wyraźnie, że zadań przed nami i przed Polską, bo Polska jest dla mnie zawsze tak czy inaczej nieustającym zadaniem, jest bardzo dużo. Zamieszanie polityczne i awantura polityczna wokół jakiejkolwiek sprawy nie jest na to najlepszą receptą. Będę do państwa dyspozycji dzisiaj przez cały dzień. Dziękuję bardzo. (Oklaski)
Przebieg posiedzenia