8. kadencja, 15. posiedzenie, 1. dzień (30-03-2016)
6. i 7. punkt porządku dziennego:
6. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 334).
7. Pierwsze czytanie poselskiego projektu uchwały w sprawie zmiany Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (druk nr 333).Poseł Arkadiusz Mularczyk:
Bardzo dziękuję.
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić uzasadnienie projektu ustawy nowelizującej ustawę o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanym dalej instytutem.
Wysoka Izbo! Dzisiejsza nowelizacja jest wynikiem analizy funkcjonowania przez ostatnich 5 lat Instytutu Pamięci Narodowej. Ta analiza dotyczy nie tylko oceny funkcjonowania IPN w ciągu ostatnich 5 lat, ale też nowych zadań, nowych wyzwań, jakie powinny stać przed Instytutem Pamięci Narodowej jako instytucją, która powinna służyć kształtowaniu i kreowaniu polityki historycznej państwa.
Niewątpliwie państwo polskie musi i powinno kształtować postawy obywatelskie, postawy patriotyczne, bo to wszystko służy budowaniu potencjału państwa. Dlatego też ta nowelizacja skupia się na tych elementach, które dadzą w naszej ocenie podstawę do ofensywnej działalności Instytutu Pamięci Narodowej, dadzą prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej możliwość kształtowania polityki historycznej państwa, bo Instytut Pamięci Narodowej nie jest instytucją, która jest oddana korporacji historyków. To jest instytucja, która ma służyć państwu polskiemu, a nie takiej czy innej korporacji zawodowej. Chcę to wyraźnie podkreślić.
Główne założenia tej ustawy idą w kierunku takim, ażeby poszukiwania, identyfikacji i upamiętniania ofiar systemu komunistycznego, który tak wiele zła uczynił w Polsce, dokonywała jedna instytucja - Instytut Pamięci Narodowej. W dniu dzisiejszym mamy pewien dualizm, jeśli chodzi o kwestie poszukiwania ofiar, identyfikacji i wreszcie upamiętniania.Dlatego też wprowadzamy wśród tych nowych rozwiązań takie, które dadzą możliwość ekshumacji ofiar totalitaryzmów w trybie postępowania karnego. Takie przepisy umożliwią znacznie szybsze ustalanie miejsc pochówku oraz upamiętnianie i wreszcie oddawanie honorów ofiarom państwa komunistycznego. Dlatego też, jednocześnie zmieniając w tym zakresie ustawę, odchodząc od procedur administracyjnych w poszukiwaniu ofiar, wprowadzamy przepisy karne, które dadzą możliwość ekshumacji w trybie karnym, a tym samym znacznie szybszego odnajdywania i poszukiwania ofiar systemu komunistycznego. Temu też celowi służy połączenie Instytutu Pamięci Narodowej z Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Uważamy zatem, iż poszukiwanie, identyfikacja i upamiętnianie ofiar totalitaryzmów powinny odbywać się w jednej instytucji, tak ażeby jedna instytucja miała pieczę nad całością tego procesu.
Co jest niezwykle ważne, wprowadzamy również w zupełnie nowy sposób nowe funkcje badawcze i edukacyjne do działalności Instytutu Pamięci Narodowej. Chcemy, ażeby te dwa elementy - funkcje badawcze i edukacyjne - były znacznie bardziej efektywnie wykonywane niż dotychczas, tak żeby rzeczywiście IPN miał instrumenty do tego, żeby kreować i kształtować politykę historyczną państwa polskiego, ale też żeby przeciwdziałać różnym nieprawdziwym informacjom, które często pojawiają się nie tylko w mediach polskich, ale przede wszystkim w mediach zagranicznych, na temat funkcjonowania i polskiej historii.
Co jest niezwykle ważne, wprowadzamy nowy model wyboru prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Otóż proponujemy, ażeby wyboru prezesa dokonywał Sejm za zgodą Senatu, po zasięgnięciu opinii Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej. Ustawa przewiduje mianowicie, że w miejsce rady powołamy kolegium, które będzie składało się z dziewięciu przedstawicieli: pięciu powołanych przez Sejm, dwóch powołanych przez prezydenta i dwóch powołanych przez Senat. Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej to powrót do rozwiązania, które było przed 2010 r. Powołany organ będzie organem opiniodawczo-doradczym prezesa Instytutu Pamięci Narodowej i będzie zatwierdzał jego roczne sprawozdania, opiniował i rekomendował kierunki działalności instytutu, zatwierdzał zasady ewidencjonowania, przechowywania, opracowywania, zabezpieczania, udostępniania i publikacji dokumentów, wyrażał opinie o decyzjach prezesa, jeśli chodzi o udostępnianie dokumentów, a także ustalał priorytety w zakresie udostępniania dokumentów zgromadzonych przez instytut.
Co jest niezwykle ważne, wprowadzamy zakaz zatrudniania członków Kolegium IPN-u przez Instytut Pamięci Narodowej. Uważamy, że jest sytuacją wysoce niewłaściwą to - tak jest obecnie - że członkowie rady, czyli ciała, które powinno być organem nadzorczym, kontrolnym, jednocześnie są podmiotami umów cywilnoprawnych z Instytutem Pamięci Narodowej. Prosilibyśmy pana prezesa instytutu, jeśli przysłuchuje się tej debacie, żeby jak najszybciej ujawnił te wszystkie umowy, jakie zostały zawarte przez prezesa z członkami rady, wszystkie umowy cywilnoprawne.
Nowy kształt instytutu będzie wiązał się z nowymi zadaniami, które są nałożone na instytut, dlatego proponujemy, ażeby oprócz dotychczasowych jednostek zostały utworzone nowe komórki organizacyjne, takie jak Biuro Ochrony Miejsc Pamięci Narodowej, Biuro Poszukiwań i Identyfikacji, Biuro Badań Historycznych oraz Biuro Edukacji Narodowej. Uważamy, że ten model, połączony z dotychczasowymi funkcjami, które byłyby ujęte oprócz tego w Biurze Lustracyjnym, biurze archiwum, w sposób całościowy będzie wypełniał i dawał możliwość pewnej specjalizacji i kierunkowego działania IPN-u na tych wszystkich płaszczyznach.
Chcę podkreślić, że te instrumenty, które, jak oczekujemy, Instytut Pamięci Narodowej będzie realizował, czyli odbudowanie polityki historycznej państwa, będą wiązały się właśnie z tworzeniem nowych zadań, które będą realizowane przez funkcje badawcze IPN-u. Dajemy możliwość czy też nakładamy obowiązek na instytut, ażeby badania naukowe były prowadzone nie tylko nad najnowszą historią Polski, ale także nad porozbiorową historią Polski, w tym także historią polskiej emigracji oraz historią polskiego dziedzictwa kulturowego na Wschodzie.
Chcemy także - to jest nowy element - ażeby z kolei funkcje edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej były realizowane właśnie przez upowszechnianie w kraju i za granicą stanowisk i opinii dotyczących najważniejszych dla narodu polskiego wydarzeń historycznych, popularyzację porozbiorowej i najnowszej historii Polski jako elementu wychowania patriotycznego czy promowanie wiedzy o udziale Polaków i ich formacjach wojskowych na frontach walk. I tutaj nowy, niezwykle ważny w naszej ocenie element: ta funkcja edukacyjna ma polegać także na przeciwdziałaniu rozpowszechnianiu w kraju i za granicą informacji, publikacji o nieprawdziwych treściach historycznych, krzywdzących lub zniesławiających Rzeczpospolitą lub naród polski. Instytut Pamięci Narodowej ma także informować o metodach, miejscach i sprawcach zbrodni popełnionych przeciwko narodowi polskiemu, a także wspierać przedsięwzięcia społeczne mające na celu kreowanie patriotyzmu i tożsamości narodowej.
To są nowe elementy i uważamy, że Instytut Pamięci Narodowej powinien w sposób skuteczny w praktyce, w działaniu je realizować, tak ażeby mieć możliwości kształtowania i kreowania polityki historycznej w naszym kraju. Te instrumenty dają Instytutowi Pamięci Narodowej także możliwość przeciwdziałania rozpowszechnianiu informacji o Polsce i narodzie polskim o nieprawdziwych treściach historycznych lub Polskę zniesławiających i w tym zakresie Instytut Pamięci Narodowej może i powinien współpracować nie tylko z polskim rządem, ale także ze służbami dyplomatycznymi państwa polskiego.
Chcę zwrócić uwagę na kolejny niezwykle ważny element tej ustawy, który właśnie jest novum i który daje możliwość, jak powiedziałem wcześniej, znacznie szybszego, niż to było dotychczas, prowadzenia prac poszukiwawczych ofiar systemu totalitarnego, ponieważ wprowadzamy do trybu poszukiwawczego tryb karny w przypadku odnalezienia przez Instytut Pamięci Narodowej miejsc, w których mordowani byli Polacy - tryb karny, a więc w przypadku odnalezienia takich miejsc o sytuacji informowany powinien być prokurator Instytutu Pamięci Narodowej, głównej komisji ścigania zbrodni i wówczas w trybie karnym odbywa się ekshumacja takich ofiar, ofiar totalitaryzmów. W naszej ocenie ta sytuacja doprowadzi do znacznego przyspieszenia ekshumacji w porównaniu do stanu obecnego. Ci wszyscy, którzy interesują się tą problematyką, wiedzą, jak długotrwałe i czasochłonne było dotychczas ustalanie, poszukiwanie, ekshumacja ofiar totalitaryzmów, jak trudno było ustalać miejsca pochówku, a wreszcie ekshumować szczątki żołnierzy niezłomnych, żołnierzy wyklętych i wszystkich bohaterów walk o naszą wolność oraz ofiar totalitaryzmów.
Na gruncie nowych przepisów ekshumację ze wszystkich grobów będzie zarządzał prokurator oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zawiadamiając prezesa instytutu o miejscu i czasie dokonania ekshumacji. Pojawiają się zarzuty w mediach, że ta sytuacja może doprowadzić to pewnych nierówności czy do takich sytuacji, w których jeśli dochodzi np. do ekshumacji na miejscach obecnych cmentarzy... Bo trzeba pamiętać, że aparat komunistyczny w taki sposób urządzał miejsca egzekucji, żeby później je przykryć, i bardzo często te miejsca śmierci, miejsca, w których prowadzone są ekshumacje, są na aktualnie czynnych cmentarzach. Taki był cel komunistów, żeby przykryć pamięć, przykryć wiedzę i zamazać pamięć o tych zbrodniach. Dlatego uważamy, że należy zrobić wszystko, żeby doprowadzić do usunięcia istniejącego od lat stanu bezprawności. Nasze rozwiązania przyjęte w projekcie mają na celu przywrócenie równowagi i ochronę praw rodzin ofiar zbrodni oraz realizację obowiązków państwa polskiego w sferze karnoprawnej, cywilnoprawnej i administracyjnoprawnej.
Przyjęcie odmiennego stanowiska, że ta cała procedura będzie oparta tak jak dotychczas na prawie administracyjnym, na wielomiesięcznych odwołaniach, na prawie do sądu, prowadzi do takiej sytuacji, że nie tylko rodziny ofiar, ale także potencjalni zbrodniarze, którzy jeszcze mogą żyć, ze spokojem mogą oczekiwać na takie ekshumacje, ponieważ takie ekshumacje nie wiążą się w obecnym stanie prawnym ze śledztwami i jednocześnie z poszukiwaniem potencjalnych sprawców, bo - być może - część z tych osób jeszcze żyje. Stąd uważamy za w pełni zasadne przyjęcie procedury karnej do obecnej sytuacji i obecnego procesu ekshumacyjnego w tych miejscach, w których dochodziło do zbrodni przeciwko polskim obywatelom.
Kolejnym niezwykle istotnym elementem jest wprowadzenie do tej nowelizacji ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej przepisów dotyczących Bazy Materiału Genetycznego. Dotychczas ta sytuacja, czyli ekshumacja, następnie ustalenie materiału genetycznego zwłok, szczątków osób, które utraciły życie wskutek walki z systemem totalitarnym lub wskutek represji - te informacje nie były w sposób publiczny... Instytut Pamięci Narodowej nie miał instrumentów, żeby te informacje gromadzić, przechowywać, a wreszcie informować o efektach prac. Dlatego też proponujemy, ażeby w tej nowelizacji stworzyć przepisy, które dają możliwość tworzenia Bazy Materiału Genetycznego, która będzie obejmowała informacje o krewnych ofiar, jak też dane informacje o zwłokach lub szczątkach osób, które utraciły życie na skutek represji komunistycznych.
Kolejnym ważnym elementem, o którym też już wcześniej wspominałem, jest rozbudowa funkcji edukacyjnych instytutu, które będą związane właśnie z ochroną miejsc pamięci i męczeństwa. Jest to nowy rozdział, który dodajemy do ustawy, a który wiąże się z połączeniem Instytutu Pamięci Narodowej z Radą Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Uważamy, że funkcjonowanie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, która de facto wykonuje bardzo wiele podobnych czynności czy pełni wiele podobnych funkcji, nie jest celowe. Uważamy też, że proces upamiętniania powinien funkcjonować w ramach Instytutu Pamięci Narodowej. Dlatego proponujemy połączenie tych instytucji i przejęcie przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno pracowników, jak i wszelkich umów i zobowiązań, które obecnie są realizowane przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. To spowoduje, że prezes instytutu będzie inicjować i koordynować działalność związaną z upamiętnieniem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa narodu polskiego zarówno w kraju, jak i za granicą, a także bliskich narodowi polskiemu miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w tym proponuje się właśnie, ażeby prezes instytutu sprawował opiekę nad takimi miejscami, inspirował i współdziałał w organizowaniu obchodów i uroczystości, oceniał stan opieki nad takimi miejscami oraz sprawował funkcje opiniodawcze i opiekuńcze wobec muzeów walk i męczeństwa.
Na zakończenie chcę podkreślić, że ustawa zawiera również przepisy, które będą likwidowały tzw. zbiór zastrzeżony, który obecnie funkcjonuje w Instytucie Pamięci Narodowej. Przypomnę, że jest to zbiór, który już od niemal 30 lat jest utajniony z uwagi na interes służb specjalnych. W ciągu ostatnich lat padało wiele głosów, czy jest potrzeba, ażeby ten zbiór zastrzeżony nadal był do dyspozycji służb, skoro już tak dużo czasu upłynęło od upadku komunizmu w Polsce oraz czy przypadkiem nie jest tak, że ten zbiór zastrzeżony jest wykorzystywany przez tajne służby czy też przez ludzi, którzy mają wiedzę o tajnym zbiorze czy też materiałach, które są zawarte w tajnym zbiorze, do pewnej gry, także gry politycznej.
Nie tak dawno media ujawniły informacje właśnie o osobach, których dane przez wiele lat były utajnione w zbiorze zastrzeżonym. Uważamy, że w chwili obecnej zbiór ten powinien być zlikwidowany po uzgodnieniu z odpowiednimi służbami. Tutaj tworzymy przepis, który daje możliwość prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej likwidacji zbioru, oczywiście po przeanalizowaniu i uzgodnieniu materiałów, które są tam zawarte, z ministrem obrony narodowej, z ministrem koordynatorem służb specjalnych, szefem Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i szefem Agencji Wywiadu pod kątem bezpieczeństwa państwa i ewentualnego utajnienia wybranych materiałów, ale tylko i wyłącznie w oparciu o przepisy ustawy o informacjach niejawnych.
Wysoka Izbo! Uważamy, że przedstawiony projekt ustawy będzie miał pozytywne skutki społeczne, pozytywne skutki dla kreowania polityki historycznej państwa, dla krzewienia postaw obywatelskich, postaw patriotycznych. Jesteśmy otwarci na dyskusję nad tym projektem, na uwagi, bo ta problematyka nie jest problematyką łatwą, tak że prosimy tutaj o życzliwe przyjęcie tej inicjatywy, o pochylenie się nad rozwiązaniami. Jesteśmy także otwarci na państwa inicjatywy, które pozwolą, aby Instytut Pamięci Narodowej spełniał swoją rolę, do której został powołany, i w sposób pozytywny budował naszą politykę historyczną oraz postawy patriotyczne, budował naszą tożsamość narodową. Bardzo dziękuję, panie marszałku. (Oklaski)
Przebieg posiedzenia