8. kadencja, 20. posiedzenie, 2. dzień (09-06-2016)
19., 20. i 21. punkt porządku dziennego:
19. Pierwsze czytanie obywatelskiego projektu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 550).
20. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 558).
21. Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym (druk nr 569).Poseł Stanisław Piotrowicz:
Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Zanim przystąpię do przedstawienia projektu posłów Prawa i Sprawiedliwości, chciałem podkreślić to, co nie zostało uwzględnione, a jest jakże szalenie ważne, w wystąpieniu mojego przedmówcy.
(Poseł Rafał Grupiński: To nie jest czas polemiki, tylko przedstawiania uzasadnienia.)
Po raz pierwszy chyba od wielu, wielu lat zdarzyło się tak, że projekt obywatelski procedowany jest w pierwszej kolejności. (Oklaski) Mało tego, za wprowadzeniem tego projektu obywatelskiego do porządku obrad bieżącego posiedzenia Sejmu głosowali posłowie Prawa i Sprawiedliwości. (Oklaski) Przeciwni wprowadzeniu projektu obywatelskiego do porządku obrad byli przedstawiciele Platformy Obywatelskiej i klubu Nowoczesna. Warto podkreślić, że to dziś rządzące ugrupowanie konsekwentnie, wielokrotnie przez minione 8 lat, domagało się poszanowania dla projektów obywatelskich. I dziś daliśmy dowód tego, że zdania w tym zakresie nie zmieniamy. I dlatego przedstawiciel komitetu obywatelskiego miał tę możność, by jako pierwszy - i w dniu dzisiejszym - prezentować projekt obywatelski.
(Poseł Rafał Grupiński: Poza tym figa z makiem.)
Drodzy Państwo! Trybunał Konstytucyjny jest organem władzy sądowniczej funkcjonującym 30 lat w polskim systemie prawnym. Jego właściwość jest określona w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. Ustawodawca konstytucyjny w art. 197 przesądził o tym, że organizację trybunału oraz tryb postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym określa ustawa. Obecnie jest to ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym. Kilkumiesięczne obowiązywanie tego aktu prawnego, kilkukrotnie już nowelizowanego, pokazuje, że zawarte w nim rozwiązania wymagają weryfikacji. Zgodnie z § 84 załącznika do rozporządzenia prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej: ˝Jeżeli zmiany wprowadzane w ustawie miałyby być liczne albo miałyby naruszać konstrukcję lub spójność ustawy albo gdy ustawa była już poprzednio wielokrotnie nowelizowana, opracowuje się projekt nowej ustawy˝ - koniec cytatu wspomnianego rozporządzenia. W związku z powyższym wobec licznych problemów prawnych związanych z ustawą z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym, sygnalizowanych przez podmioty krajowe i międzynarodowe zainteresowane utrzymaniem ładu konstytucyjnego, celowe jest opracowanie i wydanie nowej ustawy w przedmiotowym zakresie.
W szczególności potrzeba taka wynika także z faktu sporu prawnego, w który włączony został sam Trybunał Konstytucyjny. W dniu 9 marca 2016 r. w zawisłej przed trybunałem sprawie K 47/15 trybunał, procedując w składzie nieznanym konstytucji i ustawie, dokonał rozstrzygnięcia, które nie spełnia standardów orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Wynikająca z tego odmowa publikacji i dalsze działanie trybunału obok obowiązującego prawa tworzy zagrożenie dla porządku prawnego sprzeczne z zasadami pewności i bezpieczeństwa prawnego. Działalność ustawodawcy, który ma prawo stanowienia prawa powszechnie obowiązującego i regulowania zasad postępowania przed trybunałem, może ten problem rozwiązać poprzez uchylenie kontrowersyjnego aktu z 2015 r. i wydanie nowej regulacji.
Praktyka funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego do wejścia w życie ustawy z 2015 r., w tym zasób doświadczeń o charakterze organizacyjnym, jak i w zakresie postępowania oraz wydawania orzeczeń, prowadzą do wniosku, że przepisy ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, czyli ustawy poprzedzającej ustawę z 2015 r., zapewniały temu organowi sprawne funkcjonowanie i właściwe wypełnianie jego kompetencji. Podjęta w ten sposób zmiana jest formalnie całkowita. Ustawa będzie miała nowy kształt, jednak w praktyce zmiana będzie łatwa do przyjęcia. Jej fundament stanowi przecież ustawa znana dobrze organom państwa, w tym Trybunałowi Konstytucyjnemu, ponieważ na jej podstawie orzekał jeszcze kilka miesięcy temu. W ustawie wprowadzono zaledwie, mówię o tej ustawie z 1997 r., kilka istotnych zmian, około siedmiu artykułów, oraz kilkanaście częściowych dostosowań istniejących dotychczas norm wynikających właśnie ze wspomnianych na początku zdania zmian, nazwanych istotnymi. Projektodawca wprowadził je w celu usprawnienia procedowania oraz podniesienia rangi i legitymizacji orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. Uwzględnił też przy ich pomocy istotne orzecznictwo trybunału.
Projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym zbudowany jest z czterech rozdziałów. Rozdział 1 dotyczy właściwości i ustroju Trybunału Konstytucyjnego. Rozdział 2 określa postępowanie przed trybunałem, przepisy ogólne, postępowanie o stwierdzenie zgodności ratyfikowanych umów międzynarodowych i aktów normatywnych z konstytucją oraz w sprawie pytań prawnych, orzekanie w sprawach skarg konstytucyjnych, rozstrzyganie sporów kompetencyjnych, badanie zgodności celów lub działalności partii politycznych z konstytucją. Rozdział 3 reguluje zasady i tryb orzekania oraz wykonywania orzeczeń, rozprawy, posiedzenia, orzeczenia trybunału. Rozdział 4 zawiera przepisy przejściowe i końcowe.
Pierwsze przepisy projektowanej ustawy nawiązują do pozycji ustrojowej trybunału wynikającej z przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W zakresie właściwości i ustroju Trybunału Konstytucyjnego projektowana ustawa charakteryzuje go jako organ władzy sądowniczej i określa jego kompetencje, odwołując się do zakresu wskazanego w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - art. 1, art. 2 i art. 3 projektu.
Art. 4 projektu reguluje zakres obowiązków informacyjnych Trybunału Konstytucyjnego, które trybunał realizuje wobec parlamentu, a więc Sejmu i Senatu. Taki stan rzeczy wynika nie tylko z zasady podziału władz, ale też ze wzajemnego ich równoważenia się. Mechanizm ten polega na tym, że władza ustawodawcza tworzy akty poddawane kontroli, jak i ewentualnie wykonuje orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego przez tworzenie w miejsce przepisów uznanych przez Trybunał Konstytucyjny za sprzeczne z konstytucją legalnych rozwiązań prawnych. Przedkładanie Sejmowi i Senatowi informacji o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecznictwa trybunału oraz możliwość przedstawiania właściwym organom stanowiącym prawo uwag o stwierdzonych uchybieniach i lukach w prawie, których usunięcie jest niezbędne dla zapewnienia spójności systemu prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, jest również wyrazem wynikającego z zasady podziału i równowagi władzy obowiązku współdziałania władz, określonego w preambule do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. Jest to tym bardziej istotne, że Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej nie przyznała Trybunałowi Konstytucyjnemu kompetencji do wprowadzania norm prawnych do systemu prawnego, w szczególności ustrojodawca nie upoważnił trybunału do stanowienia norm prawa powszechnie obowiązującego. W zakresie konstytucyjnych kompetencji trybunału nie działa również znana doktrynie, choć mocno dyskusyjna i kontrowersyjna, instytucja ożywiania starych przepisów ustawy poprzez uznanie sprzeczności z konstytucją nowych norm.
Art. 5 projektu określa skład Trybunału Konstytucyjnego i kadencję sędziów trybunału. Przepis stanowi, że w skład Trybunału Konstytucyjnego wchodzi 15 sędziów, co jest pochodną norm konstytucyjnych. Kadencja sędziów trwa 9 lat. Art. 5 projektowanej ustawy określa też kwalifikacje kandydatów na sędziego, które doprecyzowują konstytucyjne sformułowanie, że są oni wybierani spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą, to jest art. 194 ust. 1 zdanie pierwsze i następne Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 5 ust. 4 projektowanej ustawy określono zasady zgłaszania kandydatów na sędziów, a więc że należy to do grupy co najmniej 50 posłów lub Prezydium Sejmu, i zasady ich wyboru: uchwała podjęta bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów. W art. 5 ust. 5 i 6 projektu określono zasady i tryb złożenia ślubowania przez osoby wybrane na sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Do jego odbioru ustawodawca upoważnia prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. W treści tego artykułu znajdziemy też rotę przysięgi oraz opisane konsekwencje zarówno w zakresie odmowy jej złożenia, jak i samego złożenia. W pierwszym przypadku jest to równoznaczne ze zrzeczeniem się stanowiska. Konsekwencją złożenia ślubowania jest prawo do rozpoczęcia urzędowania, a jednocześnie obowiązek prezesa Trybunału Konstytucyjnego dotyczący stworzenia takiemu sędziemu warunków umożliwiających podjęcie obowiązków sędziego. Jest to konsekwencja wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 34/15, w którym czytamy - cytuję: ˝Ślubowanie składane wobec prezydenta zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym nie stanowi wyłącznie podniosłej uroczystości o charakterze symbolicznym, nawiązującej do tradycyjnej inauguracji okresu urzędowania. Wydarzenie to pełni dwie istotne funkcje. Po pierwsze, jest publicznym przyrzeczeniem sędziego do zachowania się zgodnie z rotą składanego ślubowania. W ten sposób sędzia deklaruje osobistą odpowiedzialność za bezstronne i staranne wykonywanie swoich obowiązków zgodnie z własnym sumieniem oraz poszanowaniem godności sprawowanego urzędu. Po drugie, złożenie ślubowania pozwala sędziemu rozpocząć urzędowanie, czyli wykonywanie powierzonego mu mandatu. Te dwa istotne aspekty ślubowania świadczą o tym, że nie jest to wyłącznie podniosła uroczystość, lecz jest to zdarzenie wywołujące konkretne skutki prawne. Z tego względu włączenie prezydenta w odbieranie ślubowania od wybranych przez Sejm sędziów Trybunału Konstytucyjnego należy ulokować w sferze realizacji kompetencji głowy państwa˝.
Konsekwencją tego jest wprowadzenie zobowiązania dla prezesa trybunału do zapewnienia sędziemu po złożeniu ślubowania warunków umożliwiających wykonywanie obowiązków sędziowskich. Wiąże się to z niezawisłością sędziowską. Jedynym podmiotem uprawnionym do ograniczenia wykonywania przez sędziego jego obowiązków jest sąd dyscyplinarny.
Kolejne przepisy projektowanego rozdziału 1 dotyczą wynagrodzenia sędziego. Uzależniają je od przeciętnego wynagrodzenia ustalanego przez Główny Urząd Statystyczny, z zastosowaniem określonego mnożnika. Wprowadzają też instytucję stanu spoczynku po zakończeniu kadencji, niezależnie od osiągnięcia wieku emerytalnego.
Zasady funkcjonowania sędziego opierają się na jego niezawisłości. Art. 195 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - a za nim art. 6 ust. 1 projektowanej ustawy - stanowi, że: ˝Sędziowie Trybunału w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko konstytucji˝. Niezawisłość nie może być jednak traktowana jako podmiotowe uprawnienie sędziego. Jest to cecha, która decyduje o istocie wykonywania urzędu sędziego, a w ten sposób stanowi gwarancję rzetelności orzekania. Jedną z gwarancji niezawisłości jest instytucja immunitetu. Immunitet nie ma jednak charakteru absolutnego, a ma jedynie charakter funkcjonalny. Dopuszczalne jest więc wkroczenie w zakres niezawisłości sędziowskiej, w niezbędnym zakresie, gdy celem jest ochrona powagi, autorytetu i niezależności władzy sądowniczej - podobnie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 czerwca 1998 r., sygn. K 3/98.
Z powyższego względu art. 7 projektu wprowadza procedurę zwolnienia z immunitetu. Ma to zapobiegać sytuacjom, w których sędzia, powołując się na swoją niezawisłość i immunitet, będzie działał bez podstawy prawnej czy wykraczając poza prawo. Ani niezawisłość, ani gwarantujący ją immunitet nie są instytucjami, które mają zapewnić bezkarność sędziego czy wyłączać go spod prawa.
Ustawodawca podmiotem uprawnionym do uchylenia immunitetu uczynił Zgromadzenie Ogólne Trybunału Konstytucyjnego.
Art. 8 projektowanej ustawy określa zakres odpowiedzialności dyscyplinarnej, a jej art. 9 i 10 wprowadzają procedurę dyscyplinarną. W kolejnych przepisach określa się skład sądu dyscyplinarnego, w pierwszej instancji - w składzie 5 sędziów trybunału, w drugiej instancji - w pełnym składzie sędziów trybunału, oraz kary dyscyplinarne takie, jak: upomnienie, nagana, usunięcie ze stanowiska sędziego trybunału. Sędziów do składów orzekających rzecznika dyscyplinarnego ustala w drodze losowania zgromadzenie ogólne.
Art. 11 projektu ustawy określa przesłanki wygaśnięcia mandatu. Wygaszenie mandatu na skutek orzeczenia o skazaniu na karę usunięcia ze stanowiska sędziego Trybunału Konstytucyjnego przez sąd dyscyplinarny zostało uzależnione od zgody prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. To rozwiązanie koresponduje z art. 126 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w którym ustawodawca konstytucyjny powierzył prezydentowi zadanie stania na straży konstytucji. Ma ono również związek z ustawową pozycją prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej jako podmiotu odbierającego ślubowanie od osoby wybranej na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego. Prezydent z mocy ustawy staje się bowiem gwarantem zachowania takiego sędziego zgodnie z prawem i etyką.
Zgoda prezydenta na wygaszenie mandatu w wyniku orzeczenia sądu dyscyplinarnego ma również zagwarantować dodatkową ochronę sędziemu, który mógłby być wydalony ze służby z nadużyciem prawa przez zgromadzenie ogólne. Ma ona także, co warto podkreślić, równoważyć brak prawa do kasacji wobec orzeczenia sądu dyscyplinarnego.
W przypadku zaistnienia takiej sytuacji zgromadzenie ogólne występuje do prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w drodze uchwały, a prezydent wyraża zgodę w drodze postanowienia.
Rozdział 1 projektowanej ustawy określa również organy trybunału. Zgodnie z art. 12 są nimi zgromadzenie ogólne oraz prezes trybunału. Zgromadzenie ogólne tworzą sędziowie trybunału.
Prezes trybunału zwołuje co najmniej raz w roku zgromadzenie ogólne, na którym omawia się działalność trybunału oraz problemy wynikające z jego orzecznictwa. W zgromadzeniu ogólnym mają prawo wziąć udział także inne podmioty, które z racji kompetencji współdziałają z Trybunałem Konstytucyjnym, a więc: przewodniczący zainteresowanych komisji sejmowych, komisji senackich, prezes Najwyższej Izby Kontroli, minister sprawiedliwości, prokurator generalny, pierwszy prezes Sądu Najwyższego, prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, rzecznik praw obywatelskich i rzecznik praw dziecka. O zwołaniu zgromadzenia ogólnego prezes trybunału zawiadamia prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, marszałka Sejmu, marszałka Senatu i prezesa Rady Ministrów, którzy także mogą wziąć udział w zgromadzeniu ogólnym bądź delegować swojego przedstawiciela.
Art. 14 projektu wskazuje kompetencje zgromadzenia ogólnego. Zalicza się do nich: uchwalenie regulaminu trybunału, wybór kandydatów na prezesa i wiceprezesa trybunału, powoływanie i odwoływanie szefa Biura Trybunału Konstytucyjnego, uchwalanie statutu biura trybunału, uchwalenie projektu dochodów i wydatków trybunału, zatwierdzanie informacji, o której mowa w art. 4 ust. 1, wykonywanie innych czynności przewidzianych dla zgromadzenia ogólnego w ustawie lub w regulaminie. Artykuł ten w kolejnych ustępach określa też procedurę działania zgromadzenia. Formułuje kworum pozwalające na przyjmowanie uchwał na poziomie co najmniej 10 sędziów trybunału, co stanowi 2/3 ogólnej liczby sędziów określonej w art. 194 ust. 1 konstytucji, wynoszącej 15 sędziów. Jednym z tych 10 sędziów musi być prezes lub wiceprezes trybunału. Liczba 10 stanowi 2/3 od liczby 15, a więc nie jest to poziom zmieniony w stosunku do standardu przyjętego w 1997 r. Artykuł formułuje też zasady głosowania. Uchwały zapadają zwykłą większością głosów, chyba że ustawa stanowi inaczej. O porządku obrad zgromadzenia ogólnego i jego terminie prezes trybunału powiadamia wszystkich sędziów trybunału co najmniej 7 dni przed terminem. Tylko w szczególnych przypadkach zgromadzenie ogólne może się uznać za zdolne do podejmowania uchwał, mimo niezachowania tego terminu. Nie jest to jednak możliwe w sytuacji, kiedy zgromadzenie dokonuje wyboru kandydatów na prezesa lub wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego. Wybór tych osób jest zbyt ważny, by przeprowadzać go w okolicznościach wyjątkowych, przy skracanych terminach. Raczej należy szczególnie dochować wszelkich formalności. Zgromadzeniu ogólnemu przewodniczy prezes lub wiceprezes trybunału. Jedną z uchwał jest regulamin trybunału, który jest ogłaszany w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej ˝Monitor Polski˝. Jest to akt prawa wewnętrznego, o który oparte jest funkcjonowanie trybunału. Regulamin wchodzi w życie z dniem publikacji. Taka formuła bez vacatio legis jest dopuszczalna, ponieważ to akt prawa wewnętrznego i zasady demokratycznego państwa prawa nie stoją temu na przeszkodzie. Ustawowe oznaczenie momentu wejścia w życie wynika z obowiązku publikacji. Wprowadzenie tego obowiązku nie wymaga zmiany w ustawie z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, ponieważ jej art. 10 ust. 4 mówi: ˝W 'Monitorze Polskim' ogłasza się również inne akty prawne, a także ogłoszenia, obwieszczenia i komunikaty organów, instytucji i osób, jeżeli odrębne ustawy tak stanowią˝.
W art. 15 projektu określone są zasady wyboru prezesa i wiceprezesa trybunału. Kandydatów na te stanowiska wskazuje zgromadzenie ogólne. Powinno ono wybrać i wskazać co najmniej trzech kandydatów. Ustalenie docelowej liczby kandydatów, minimum trzech, odbywa się na zasadach ogólnych funkcjonowania zgromadzenia ogólnego.
Spośród wskazanych przez zgromadzenie ogólne kandydatów prezesa i wiceprezesa powołuje prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Jest to konstytucyjne uprawnienie prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o randze prerogatywy. Należy tym samym do decyzji z kręgu pełnej uznaniowości prezydenta.
Kolejne ustępy tego artykułu określają też zasady i termin procedowania zgromadzenia w sprawie wyboru kandydatów. I tak kandydatów na stanowisko prezesa lub wiceprezesa trybunału zgromadzenie ogólne wybiera w drodze głosowania tajnego spośród sędziów trybunału, którzy uzyskali kolejno największą liczbę głosów. Uchwałę z nazwiskami kandydatów prezes trybunału przekazuje prezydentowi Rzeczypospolitej. Przekazanie powinno nastąpić niezwłocznie.
Zgromadzenie ogólne dotyczące wyboru kandydatów na stanowisko prezesa lub wiceprezesa trybunału odbywa się między 30 a 15 dniem przed upływem kadencji urzędującego prezesa lub wiceprezesa. Od momentu powiadomienia sędziów Trybunału Konstytucyjnego o terminie zgromadzenia ogólnego do momentu rozpoczęcia tego zgromadzenia każdy sędzia trybunału może zgłosić jako kandydata na stanowisko prezesa lub wiceprezesa siebie albo innego sędziego trybunału. Zgłoszenia dokonuje na piśmie do prezesa trybunału.
Obradom zgromadzenia ogólnego w części dotyczącej wyboru kandydatów na stanowisko prezesa albo wiceprezesa trybunału przewodniczy najstarszy wiekiem sędzia trybunału uczestniczący w zgromadzeniu ogólnym. Prezes trybunału po rozpoczęciu zgromadzenia ogólnego, na którym odbędzie się głosowanie nad kandydatami, przekazuje zgłoszenia sędziemu, który będzie przewodniczył obradom w części dotyczącej wyboru kandydatów na stanowisko prezesa lub wiceprezesa trybunału.
Na podstawie zgłoszeń sporządza się karty do głosowania. Dane zgłoszonych kandydatów umieszcza się na kartach do głosowania w kolejności alfabetycznej. W wyborach mają prawo wziąć udział wszyscy sędziowie, o których mówi art. 194 ust. 1 konstytucji. Jednak norma określa kworum umożliwiające przeprowadzenie wyborów. Wynosi ono co najmniej 10 sędziów trybunału. Każdy sędzia uczestniczący w wyborach kandydata na prezesa lub wiceprezesa trybunału może głosować tylko na jednego ze zgłoszonych kandydatów.
W przypadku opróżnienia stanowiska prezesa lub wiceprezesa trybunału wybór kandydatów przeprowadza się w tych samych trybie i terminach. W okresie, gdy nie jest obsadzone stanowisko prezesa trybunału, trybunałem kieruje wiceprezes na zasadach ogólnych określonych w kolejnych artykułach ustawy.
W kolejnych artykułach rozdziału 1 projekt ustawy określa kompetencje prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego. Ze względu na niezawisłość sędziów rola ta została ograniczona do reprezentacji trybunału na zewnątrz oraz wykonywania innych czynności określonych w ustawie i regulaminie Trybunału Konstytucyjnego. Określa też zadania wiceprezesa i sytuacje zastępstwa.
Organizacyjne i administracyjne warunki pracy trybunału zapewnia prezes trybunału oraz podległe mu biuro trybunału. Biurem trybunału kieruje szef, którego powołuje i odwołuje zgromadzenie ogólne na wniosek prezesa trybunału. Szef biura jest umocowany w aspekcie finansowym na poziomie podsekretarza stanu. Szczegółowy zakres zadań i strukturę biura trybunału określa statut.
Do pracowników biura trybunału stosuje się przepisy o pracownikach urzędów państwowych. Określa się też kwestie uchwalania budżetu. Zasady postępowania przed trybunałem są określone przepisami ustawy o Trybunale Konstytucyjnym. W przypadkach nieuregulowanych ustawa odsyła do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. O tym traktuje rozdział 2 projektowanego aktu.
Jedną z podstawowych zasad postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym jest to, by organ ten w toku postępowania zbadał wszystkie istotne okoliczności w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Trybunał w toku postępowania nie jest związany wnioskami dowodowymi uczestników postępowania i może z urzędu dopuścić dowody, jakie uzna za celowe dla wyjaśnienia sprawy.
Sądy i inne organy władzy publicznej są obowiązane udzielić trybunałowi pomocy i na jego żądanie przedstawić akta postępowania wiążące się z postępowaniem przed trybunałem. W szczególności trybunał może zwracać się do Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego o informację co do wykładni określonego przepisu prawa w orzecznictwie sądowym. Takie rozwiązanie umacnia zasadę niezależności Trybunału Konstytucyjnego i sprzyja realizacji zasady prawdy materialnej, a więc w przypadku postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym ustaleniu wszelkich okoliczności dotyczących oceny legalności lub konstytucyjności kwestionowanego aktu normatywnego.
Art. 23 projektu gwarantuje jawność rozpraw przed Trybunałem Konstytucyjnym. Od tej reguły możliwe są wyjątki, jeżeli przepis szczególny tak stanowi. Art. 23 projektu w kolejnych ustępach wskazuje na zasady dotyczące ochrony informacji niejawnych. Przewodniczący składu orzekającego może wyłączyć jawność ze względu na bezpieczeństwo państwa lub ochronę informacji niejawnych o klauzuli tajności ˝tajne˝ lub ˝ściśle tajne˝.
Sędziowie trybunału są upoważnieni do dostępu do informacji niejawnych związanych z rozpoznawaną przez trybunał sprawą. Świadek lub biegły może być przesłuchany co do okoliczności stanowiących informację niejawną o klauzuli tajności ˝tajne˝ lub ˝ściśle tajne˝, po zwolnieniu przez uprawniony organ od obowiązku zachowania tajemnicy. Odmowa zgody może być uzasadniona jedynie ważnym interesem państwa. Świadek lub biegły nie może korzystać z prawa odmowy złożenia zeznań, jeżeli trybunał uzna taką odmowę za nieuzasadnioną. Projekt określa też zasady ponoszenia kosztów postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, przesądza o tym, że koszty ponosi Skarb Państwa.
Istotny z punktu widzenia działalności orzeczniczej jest art. 25 projektowanego aktu. Określa on zasady komponowania składów orzekających. W dyskusjach nad kształtem składów orzekających toczących się w ostatnich miesiącach podnoszono, że rozstrzygając o tym, że różne sprawy będą rozpoznawane przez Trybunał Konstytucyjny w różnych składach orzekających, ustawodawca zobowiązany jest do podziału spraw wedle właściwie dobranych i racjonalnych kryteriów. Sprawy bardziej skomplikowane lub dotyczące konstytucyjności aktów prawnych wyżej usytuowanych w hierarchii źródeł prawa powinny być rozpoznawane przez większe składy orzekające niż sprawy prostsze lub dotyczące konstytucyjności aktów prawnych o stosunkowo niskiej randze.
Różne gremia podkreślały, że ustawodawca nie może dokonywać podziału spraw między różne składy orzekające dowolnie i arbitralnie, gdyż jest to pewna forma klasyfikowania spraw rozpoznawanych przez trybunał wedle ich wagi i znaczenia. Z powyższych względów projektodawca postanowił zaproponować orzekanie w trzech rodzajach składów orzekających: w pełnym składzie, w składzie siedmiu sędziów i w składzie trzech sędziów. Kryterium podziału spraw między poszczególne składy ma charakter przedmiotowy. Polega ono na gradacji spraw rozpoznawanych przez dany skład w zależności od rodzaju poddawanego kontroli aktu i materii danej sprawy.
W pełnym składzie Trybunał Konstytucyjny ma orzekać w sprawach: sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa, o stwierdzenie przeszkody w sprawowaniu urzędu przez prezydenta Rzeczypospolitej oraz powierzeniu marszałkowi Sejmu tymczasowego wykonywania obowiązków prezydenta Rzeczypospolitej, o zgodności z konstytucją celów lub działalności partii politycznej, z wniosku prezydenta Rzeczypospolitej o stwierdzenie zgodności ustawy z konstytucją przed jej podpisaniem lub umowy międzynarodowej z konstytucją przed jej ratyfikacją, a także w sprawach o szczególnej zawiłości.
Problem oceny i uznania sprawy za sprawę o szczególnej zawiłości ustawa pozostawia prezesowi trybunału. Formułuje jednak również krąg alternatywnych podmiotów, które także mogą uznać jakąś sprawę za szczególnie zawiłą. Wynika to z faktu, że różne podmioty mają różną pozycję w systemie ustrojowym państwa i kierują się innymi przesłankami oceny. Dlatego z perspektywy trybunału za szczególnie zawiłą sprawę może uznać sprawę skład orzekający.
Skład orzekający również należy do tych podmiotów, który może uznać sprawę za szczególnie zawiłą i zwrócić się o to, by została rozpoznana w pełnym składzie.
Podmiotem zewnętrznym, który może proponować, wnosić o pełny skład, jest prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, który jest strażnikiem konstytucji, a więc może żądać oceny konstytucyjności problemów w pełnym składzie, a więc bardziej legitymizowanym i reprezentatywnym składzie. Do grona tych podmiotów projektodawca dołączył prokuratora generalnego. Prokurator generalny może występować z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 konstytucji. Obok tego uprawnienia organ ten od początku funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego jest uczestnikiem postępowania przed trybunałem, co wynikało z kolejnych ustaw o Trybunale Konstytucyjnym: z 1985 r., 1997 r. czy 2015 r.
Wskazane kompetencje prokuratora generalnego są związane z tym, że organ ten stoi na straży praworządności oraz ma za zadanie ochronę interesu publicznego.
Ze względu na pozycję prokuratora generalnego w postępowaniu przed trybunałem zasadne jest, by organ ten mógł występować z wnioskiem o skierowanie sprawy o szczególnej zawiłości na pełny skład. Przemawia za tym ustrojowa rola prokuratora jako podmiotu stojącego na straży interesu publicznego. Należy bowiem pamiętać, że kontrola konstytucyjności prawa ma w pierwszej kolejności zapewnić ład w systemie prawnym i eliminować nielegalne akty prawne lub ich część. To pośrednio oddziałuje na realizację indywidualnych interesów poszczególnych podmiotów.
Za ukształtowaniem kompetencji prokuratora generalnego, o której mowa w art. 25 ust. 1 pkt 1 lit. f projektu, przemawia także praktyka. Wieloletnie doświadczenie urzędu prokuratora generalnego jako organu uczestniczącego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym sprawia, że jest on właściwy do rozpoznania i zdefiniowania sprawy jako szczególnie zawiłej, którą należałoby rozpatrzyć w pełnym składzie, by w ten sposób rzetelnie i w sposób pogłębiony cały skład trybunału mógł ugruntowywać rządy prawa.
Podmioty te kierują stosowny wniosek do trybunału. Jego skutkiem jest działanie odpowiednich organów trybunału w ustawowych procedurach, w efekcie którego następuje przekazanie sprawy na pełny skład. Złożenie wniosku o uznanie sprawy za szczególnie zawiłą jest dla prezydenta i prokuratora generalnego ograniczone terminem 60 dni od otrzymania informacji o toczącym się postępowaniu. Tego rodzaju ograniczenie terminu wynika z wymogu racjonalności postępowania. Jest również dopasowane do innych terminów wyznaczających poszczególne etapy procedowania.
Za taką sprawę o szczególnej zawiłości uznaje się także z mocy ustawy sprawę, w której szczególną zawiłość wiąże się z nakładami finansowymi nieprzewidzianymi w ustawie budżetowej albo gdy skład orzekający zamierza odstąpić od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie. Orzekanie w pełnym składzie dotyczy także ustawy o Trybunale Konstytucyjnym.
(Poseł Rafał Grupiński: Kolejnej, już czwartej ustawy.)
W składzie 7 sędziów trybunał ma orzekać w sprawach: zgodności ustaw albo ratyfikowanych umów międzynarodowych z konstytucją, zgodności ustaw z umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie.
W składzie 3 sędziów z kolei trybunał miałby orzekać w sprawach: zgodności innych aktów normatywnych z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami, zażaleń na odmowę nadania biegu wnioskom o stwierdzenie zgodności aktu normatywnego z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami oraz skargom konstytucyjnym, a także wyłączenia sędziego.
Art. 25 ust. 2 projektu ustawy definiuje jednocześnie, że rozprawa w pełnym składzie wymaga udziału co najmniej 11 sędziów trybunału. Tak określone kworum ma być gwarancją, że przy orzekaniu w najważniejszych sprawach, posiadających szczególne znaczenie dla państwa, w wydaniu rozstrzygnięcia będzie brał udział zawsze cały lub prawie cały skład trybunału, co będzie miało wpływ na kształtowanie autorytetu wydanego orzeczenia oraz samego organu. O randze orzekania w pełnym składzie może też świadczyć to, że rozprawie w tym zakresie przewodniczy prezes lub wiceprezes trybunału, a w razie przeszkód w przewodniczeniu przez te osoby - najstarszy wiekiem sędzia trybunału.
Liczebność składu wynika ze szczególnej wagi spraw. Sprawy mniejszej wagi rozpatrywane są w składzie 5 sędziów. Ponieważ większość spraw, w tym także wniosków konstytucyjnych, będzie rozpatrywana w składzie 5 sędziów, nie jest możliwe podnoszenie zarzutu, że skład na poziomie 11 sędziów może blokować działanie trybunału w kontekście rozpatrywania wniosków konstytucyjnych, co było podnoszone przy nowelizacji ustawy o Trybunale Konstytucyjnym w grudniu 2015 r. Tam rozwiązanie przewidywało przecież rozpatrywanie wszystkich wniosków w pełnym składzie, który liczył 13 sędziów. Obecne rozwiązanie na poziom pełny przerzuca tylko najważniejsze sprawy. Pozostawia także wskazanym w normie podmiotom możliwość podniesienia składu orzekającego z 5-osobowego na pełny skład.
Jest to również zgodne ze standardami europejskimi. Jak pisze Komisja Wenecka w opinii z 11 marca 2016 r., wymóg obecności 2/3 ogólnej liczby sędziów sądu konstytucyjnego wydaje się najczęściej stosowany w krajach europejskich. To jest cytat z opinii Komisji Weneckiej.
Sędziów do składu orzekającego trybunału, w tym przewodniczącego składu i sędziego sprawozdawcę z uwzględnieniem kolejności wpływu spraw, wyznacza prezes trybunału.
W ostatnim, czwartym ustępie tej normy jest określony termin dla prezydenta Rzeczypospolitej, w jakim może on realizować swoje uprawnienie do zażądania zmiany składu rozpatrującego na pełny skład. Wynosi on 60 dni od otrzymania informacji o wpłynięciu wniosku określonej w art. 33. W ten sposób wyważone zostało prawo prezydenta i racjonalność postępowania. Zbyt późne złożenie wniosku mogłoby zablokować postępowanie.
Ustawa nie wskazuje natomiast terminu dla ewentualnego wniosku w tej kwestii ze strony składu orzekającego. Jest to działanie świadome, bo pozwala składowi na takie wnioskowanie w każdym momencie, kiedy okaże się to potrzebne, nawet jeśli problem ujawni się w trakcie rozprawy.
Ze względu na realizację zasady bezstronności i niezawisłości sędziowskiej projekt określa zasady wyłączenia sędziego z mocy prawa. Sędzia podlega wyłączeniu od udziału w rozstrzyganiu w sprawach, w których: wydał zakwestionowany akt normatywny, wyrok, decyzję administracyjną albo inne rozstrzygnięcie lub uczestniczył w ich wydaniu, był przedstawicielem, pełnomocnikiem, radcą prawnym lub doradcą jednego z uczestników postępowania, zachodzą inne przyczyny uzasadniające wyłączenie sędziego, określone w art. 48 Kodeksu postępowania cywilnego. Istnieje też możliwość wyłączenia sędziego na jego żądanie lub na żądanie uczestnika postępowania, jeżeli zostanie uprawdopodobnione istnienie innych okoliczności mogących wywołać wątpliwość co do jego bezstronności. O wyłączeniu sędziego z przyczyn określonych w ustawie postanawia prezes trybunału, a z innych przyczyn - trybunał. Do czasu rozstrzygnięcia sprawy o wyłączenie sędziego trybunału sędzia trybunału może wykonywać tylko czynności niecierpiące zwłoki.
Art. 27 projektu określa grono uczestników postępowania. Są to: podmiot, który złożył wniosek lub skargę konstytucyjną, organ, który wydał akt objęty wnioskiem lub skargą konstytucyjną, albo Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, jeżeli Rada Ministrów wyznaczyła Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa do reprezentowania Rady Ministrów lub ministrów w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, sąd, który przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, o ile zgłosił udział w postępowaniu wszczętym na skutek tego pytania prawnego i wyznaczył spośród sędziów tego sądu umocowanego przedstawiciela, organ statutowy partii w sprawach o stwierdzenie zgodności celów lub działalności partii politycznych z konstytucją, centralny konstytucyjny organ państwa, którego dotyczy spór kompetencyjny, prokurator generalny, przedstawiciele Sejmu, prezydenta Rzeczypospolitej i ministra spraw zagranicznych w sprawach o stwierdzenie zgodności z konstytucją umów międzynarodowych ratyfikowanych w trybie art. 89 ust. 1 konstytucji, przedstawiciele prezydenta Rzeczypospolitej i ministra spraw zagranicznych w sprawach o stwierdzenie zgodności z konstytucją innych ratyfikowanych umów międzynarodowych, rzecznik praw obywatelskich, jeżeli zgłosił udział w postępowaniu dotyczącym skargi konstytucyjnej, rzecznik praw dziecka, jeżeli zgłosił udział w postępowaniu wszczętym na wniosek rzecznika praw obywatelskich lub w postępowaniu w sprawie skargi konstytucyjnej dotyczących praw dziecka.
W przypadku gdy prezydent Rzeczypospolitej wystąpi z wnioskiem o uznanie sprawy za szczególnie zawiłą, ustawa przyznaje także jemu status uczestnika takiego postępowania. Jest to konsekwencją zachowania prezydenta i poszanowania jego interesu jako strażnika konstytucji. Dotyczy to także sytuacji, kiedy prezydent wystąpi z wnioskiem o rozpatrzenie sprawy poza kolejnością wpływu. W szczególnym przypadku w sprawie dotyczącej uznania przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez prezydenta Rzeczypospolitej w rozprawie osobiście uczestniczą marszałek Sejmu, marszałek Senatu, pierwszy prezes Sądu Najwyższego oraz prokurator generalny. W innych przypadkach uczestnik postępowania może działać przed trybunałem osobiście lub przez umocowanego przedstawiciela. Przedstawicielem marszałka Sejmu lub grupy posłów musi być poseł. Obok przedstawicieli można ustanowić także pełnomocników spośród osób niebędących posłami lub senatorami w liczbie co najwyżej trzech. W sprawach rozpoznawanych przez trybunał w pełnym składzie uczestniczy prokurator generalny lub jego zastępca, w sprawach rozpoznawanych w innym składzie uczestniczy prokurator Prokuratury Krajowej.
(Poseł Ewa Kopacz: Lepiej niech pan już skończy czytać.)
(Głos z sali: Wszyscy umiemy czytać.)
Projekt ustawy określa szczegółowo kwestię pism procesowych. Pozwala też wnioskodawcy na wycofanie wniosku, pytania prawnego albo skargi do momentu rozpoczęcia rozprawy.
(Poseł Elżbieta Radziszewska: Panie pośle, niech pan sobie żartów nie robi.)
Drodzy państwo, prezentacja projektu sprowadza się do zaprezentowania zapisów ustawy. Jak to jest ważne, miałem możność przekonać się podczas wczorajszego programu, kiedy jeden z posłów, moich adwersarzy, krytykował projekt ustawy, a z tej krytyki wynikało, że kompletnie nie znał tekstu ustawy. Do prezentacji projektu należy przedstawienie zapisów tejże ustawy.
(Poseł Krystyna Pawłowicz: Cicho!)
Projekt ustawy określa szczegółowo kwestię pism procesowych, pozwala też wnioskodawcy na wycofanie wniosku, pytania prawnego albo skargi do momentu rozpoczęcia rozprawy. To odzwierciedla zasady dyspozycyjności. Od woli podmiotu inicjującego postępowanie przed trybunałem zależy uruchomienie kontroli. Wnioskodawca, sąd albo skarżący może na zasadach określonych ustawą dysponować swoimi prawami procesowymi i materialnymi w postępowaniu. Z uwagi na bycie uczestnikiem postępowania dane podmioty mają też określone obowiązki wynikające z projektowanej ustawy. W szczególności pisma inicjujące postepowanie muszą spełniać wymogi formalne.
Tu, wychodząc naprzeciw państwa sugestii, opuszczę ten fragment uzasadnienia, w którym opisuje się wymogi formalne pism procesowych. (Oklaski)
Art. 34 projektu...
(Poseł Ewa Kopacz: Lepiej przejdźmy do 90.)
...zobowiązuje uczestników postępowania do składania trybunałowi wszelkich wyjaśnień dotyczących sprawy oraz do zgłaszania dowodów potrzebnych do jej wyczerpującego wyjaśnienia. Koresponduje to z ustawowym obowiązkiem wszechstronnego zbadania sprawy przez trybunał i sprzyja ustaleniu prawdy materialnej, która w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym polega na stwierdzeniu zgodności albo niezgodności danego aktu normatywnego lub jego części z konstytucją. Uczestnicy postępowania mają prawo przeglądać akta sprawy oraz sporządzać i otrzymywać odpisy lub wyciągi z tych akt. Prezes trybunału albo przewodniczący składu orzekającego mogą zezwolić innym osobom na przeglądanie akt, jeżeli jest to uzasadnione ważnym interesem prawnym tej osoby lub interesem publicznym. Nie dotyczy to spraw rozpoznawanych z wyłączeniem jawności. Dzięki tym regulacjom realizowana jest jawność postępowania przed trybunałem, która stanowi element rzetelnej procedury przed tym organem. Takie przepisy sprzyjają budowaniu zaufania do państwa i prawa, a więc urzeczywistnianiu zasady demokratycznego państwa prawnego.
Art. 36 projektu ustawy precyzuje zasady rozpatrywania wniosków podmiotów, o których mowa w art. 191.
Pominę dalsze rozwinięcie, przejdę do art. 37 projektowanego aktu. Wnioski i pytania prawne, co do których nie zachodzą przeszkody formalne, prezes kieruje do rozpoznania na rozprawie przez właściwy skład orzekający oraz wyznacza terminy rozpraw. Z kolei art. 37 ust. 2 uszczegóławia zasady wyznaczania niektórych terminów rozpraw. Myślę, że te kwestie są istotne, dlatego będę kontynuował uzasadnianie. Zasadą jest, że rozprawy, na których rozpatrywane będą wnioski, mają być wyznaczane według kolejności wpływu do Trybunału Konstytucyjnego. Ale norma ta nie jest bezwzględna. Uwzględniamy w tym zakresie wnioski, krytykę, jakie padały podczas poprzednich debat. Norma ta nie jest bezwzględna. Art. 37 ust. 3 projektowanego aktu przewiduje wyjątki od obowiązku rozpatrywania na rozprawach wniosków w kolejności wpływu. Są to przypadki: wniosków w sprawie zgodności ustaw przed ich podpisaniem i umów międzynarodowych przed ich ratyfikacją z konstytucją, wniosków w sprawie zgodności z konstytucją ustawy budżetowej albo ustawy o prowizorium budżetowym przed ich podpisaniem, wniosków w sprawie zgodności z konstytucją ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, wniosków o stwierdzenie przeszkody w sprawowaniu urzędu przez prezydenta Rzeczypospolitej oraz powierzenie marszałkowi Sejmu tymczasowego wykonywania obowiązków, wniosków w sprawie sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa. Pominięcia wymogu kolejności rozpatrywania według terminu wpływu może zażądać także prezydent Rzeczypospolitej. Na jego żądanie prezes trybunału jest zobowiązany do wyznaczenia terminu rozprawy z pominięciem wymogu kolejności rozpatrywania. Jest to wynik uprawnień prezydenta jako strażnika konstytucji. Tego rodzaju wyjątki rozluźniają sztywny zapis ustawowy i pozwalają na racjonalne zarządzanie kwestiami badania zgodności ustaw z konstytucją, gwarantują też priorytet sprawom obywatelskim, w tym również pytaniom prawnym. W przypadku łącznego rozpoznania wniosków termin rozpatrywania określa się według terminu wpływu pierwszego wniosku. Włączenie prezydenta w procedurę, która umożliwia odstępstwo od zasady rozpatrywania wniosków na rozprawach według kolejności wpływu, jest wyrazem współdziałania władz. W ten sposób ustawodawca włącza organ, który ma czuwać nad przestrzeganiem konstytucji, w procedury postępowania przed trybunałem, a zatem w system ochrony ładu konstytucyjnego. Może to być także inspiracją dla wnioskodawców, którym zależy na rozpatrzeniu wniosku z pominięciem ustawowej kolejności, do nawiązania dialogu z prezydentem w działaniu na rzecz dobra wspólnego i budowaniu demokratycznego państwa prawa.
Art. 38 projektu określa zakres kompetencji przewodniczącego składu orzekającego.
Art. 39 określa przesłanki umorzenia postępowania.
Projektowana ustawa stanowi, że pozostałe kwestie z zakresu postępowania wewnętrznego w Trybunale Konstytucyjnym określa regulamin, w związku z tym należy mieć na względzie, że regulamin trybunału jest aktem wewnętrznie obowiązującym, a zatem nie może zawierać przepisów o charakterze powszechnie obowiązującym. W związku z tym akt ten może regulować wyłącznie kwestie postępowania wewnętrznego w trybunale nieuregulowane w ustawie o trybunale. Przepisy regulaminu będą wiązały jedynie jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu akt. Nie będą one mogły ustanawiać uprawnień lub obowiązków wobec podmiotów trzecich.
Postępowanie o stwierdzenie zgodności ratyfikowanych umów międzynarodowych i aktów normatywnych z konstytucją oraz w sprawie pytań prawnych opiera się na obowiązkowym udziale w rozprawie organu, który wydał akt normatywny objęty wnioskiem, lub jego przedstawiciela. W rozprawie o stwierdzenie zgodności ratyfikowanych umów międzynarodowych z konstytucją obowiązkowy jest udział prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, ministra spraw zagranicznych i prokuratora generalnego, a w przypadku umów międzynarodowych ratyfikowanych w trybie art. 89 ust. 1 konstytucji - również przedstawiciela Sejmu.
Art. 42 wskazuje kryteria kontroli konstytucyjności prawa przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z tym przepisem trybunał, orzekając o zgodności aktu normatywnego z konstytucją, może badać treść aktu normatywnego albo jego części, albo tryb jego wydania określony w konstytucji. Proponując taką redakcję przepisu, projektodawca chce rozwiązać istniejące w praktyce orzeczniczej problemy związane ze sprawami, w których kwestionowany jest tryb prawodawczy. W szczególności art. 42 projektu przesądza, że kontrola trybu wydawania aktu normatywnego ma dotyczyć reguł wynikających wyłącznie z konstytucji. W ten sposób będzie można uniknąć kontrowersji związanych z oceną regulaminowych i ustawowych przepisów o tworzeniu prawa. To pozwoli również na zamknięcie dyskusji odnośnie do stawianych trybunałowi zarzutów, że kontrolując tryb prawodawczy, nie bada zgodności aktów niższego rzędu z aktami wyższego rzędu, a dokonuje kontroli poziomej, a nawet kontroli zgodności aktu wyższego rzędu z aktem niższego rzędu, czego zgodnie z konstytucją czynić nie może. Ponadto wyznaczenie wyraźnego punktu odniesienia w wypadku kontroli trybu prawodawczego, jakim jest konstytucja, będzie sprzyjać pewności prawa. Jednocześnie będzie to zabezpieczenie przeciwko dotychczasowemu nadużywaniu argumentów związanych z uchybieniami legislacyjnymi w obrębie regulaminu Sejmu albo regulaminu Senatu, które nie znajdowały podstaw w szczegółowych przepisach konstytucji o trybie ustawodawczym.
Projekt wprowadza do procedury także dwie kwestie szczególne. Pierwsza dotyczy przypadku zwrócenia się przez prezydenta Rzeczypospolitej do trybunału o stwierdzenie zgodności z konstytucją ustawy budżetowej albo ustawy o prowizorium budżetowym przed jej podpisaniem. Wtedy trybunał jest zobowiązany orzekać w sprawie nie później niż w terminie 2 miesięcy od dnia złożenia wniosku w trybunale. Z kolei w sprawach o stwierdzenie zgodności aktu normatywnego z konstytucją, w którym orzeczenie trybunału może wywoływać skutki wiążące się z nakładami finansowymi nieprzewidzianymi w ustawach, o których mowa w art. 43, prezes trybunału ma obowiązek zwrócić się do Rady Ministrów o wydanie opinii. Rada Ministrów powinna ją wydać w terminie 2 miesięcy. Brak opinii Rady Ministrów po upływie tego terminu nie wstrzymuje rozpoznania sprawy.
Zgodnie z projektem zasady dotyczące orzekania o zgodności ratyfikowanych umów międzynarodowych i aktów normatywnych z konstytucją stosuje się odpowiednio do rozpoznawania pytania prawnego.
Odrębną częścią projektu ustawy jest orzekanie w sprawach skarg konstytucyjnych. Skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu 3 miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Skargę trybunał rozpoznaje na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznawania wniosków o stwierdzenie zgodności ustaw z konstytucją oraz innych aktów normatywnych z konstytucją lub ustawami. W przypadku skarg nie obowiązują jednak przepisy odnoszące się do wniosków dotyczące ich rozpoznawania według kolejności wpływu. To jest ważne, to podkreślam. Oznacza to, że termin rozpatrywania skarg pozostaje w dyspozycji trybunału.
Skarga poza wymaganiami dotyczącymi pisma procesowego powinna zawierać: dokładne określenie ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z konstytucją, wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa i w jaki sposób, zdaniem skarżącego, zostały naruszone, uzasadnienie skargi z podaniem dokładnego opisu stanu faktycznego. Do skargi należy załączyć wyrok, decyzję lub inne rozstrzygnięcie z podaniem daty jej doręczenia, wydane na podstawie zakwestionowanego aktu normatywnego. Z powyższego wynika, że projektodawca utrzymał dotychczasowe wymogi dotyczące skargi konstytucyjnej. Przy skardze konstytucyjnej utrzymany został przymus adwokacki.
Skargę i zażalenie na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu musi sporządzić adwokat lub radca prawny, chyba że skarżącym jest sędzia, prokurator, notariusz, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. Skarżącym przysługuje możliwość ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego z powodów finansowych. Skarga podlega wstępnemu rozpoznaniu na zasadach ustawowych.
W przypadku wniesienia skargi konstytucyjnej trybunał może wydać tzw. postanowienie tymczasowe. Dotyczy ono indywidualnych skarżących spraw, a jego celem jest zabezpieczenie interesu podmiotu składającego skargę lub interesu publicznego. Jest to postanowienie o zawieszeniu lub wstrzymaniu wykonania orzeczenia w sprawie, której skarga dotyczy, jeżeli wykonanie wyroku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia mogłoby spowodować skutki nieodwracalne, wiążące się z dużym uszczerbkiem dla skarżącego, lub gdy przemawia za tym ważny interes publiczny lub inny ważny interes skarżącego. Postanowienie to doręcza się bezzwłocznie skarżącemu oraz właściwemu organowi sądowemu lub organowi egzekucyjnemu. Należy podkreślić, że projektodawca świadomie przewidział możliwość wydania postanowienia tymczasowego jedynie w sprawach procedowanych na podstawie skarg konstytucyjnych, gdyż przy tej formie kontroli rozstrzygnięcie trybunału może mieć wpływ na wykonanie ostatecznego wyroku w sprawie.
W kontroli abstrakcyjnej zainicjowanej wnioskiem wpływ orzeczenia trybunału na jednostkę będzie jedynie pośredni, kontrola wnioskowa nie ma bowiem związku bezpośredniego z indywidualnymi sprawami podmiotów prywatnych. Z kolei w przypadku pytań prawnych nie ma konieczności wydawania postanowienia tymczasowego, gdyż tu sprawa nie jest jeszcze zakończona, a rozstrzygnięcie, które ma wydać sąd, zależy od odpowiedzi Trybunału Konstytucyjnego. O wszczęciu postępowania w kwestii skargi konstytucyjnej trybunał informuje rzecznika praw obywatelskich i rzecznika praw dziecka. Z kolei rzecznik praw obywatelskich i rzecznik praw dziecka mogą, w terminie 60 dni od dnia otrzymania informacji, zgłosić udział w postępowaniu.
Art. 52 projektu stanowi, że uczestnikami postępowania w zakresie skargi konstytucyjnej przed trybunałem są: skarżący, organ, który wydał zakwestionowany akt normatywny, albo Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, jeżeli Rada Ministrów wyznaczyła prokuratorię do reprezentowania Rady Ministrów lub ministrów w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, i prokurator generalny. Uczestnikiem jest również rzecznik praw obywatelskich, jeżeli zgłosił swój udział w postępowaniu, oraz rzecznik praw dziecka, jeżeli zgłosił udział w postępowaniu wszczętym na wniosek rzecznika praw obywatelskich lub w postępowaniu w sprawie skargi konstytucyjnej dotyczących praw dziecka. Konsekwencją jest także dołączenie go do katalogu podmiotów tego artykułu. Rozprawa odbywa się bez względu na stawiennictwo uczestników postępowania.
Projektowana ustawa reguluje kwestie rozstrzygania sporu kompetencyjnego. Jako spór kompetencyjny ustawa określa sytuację, gdy dwa lub więcej centralne konstytucyjne organy państwa uznały się za właściwe do rozstrzygnięcia tej samej sprawy lub wydały w niej rozstrzygnięcie albo gdy organy te uznały się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia określonej sprawy. Jest to rozwinięcie kompetencji trybunału określonej w art. 189 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał rozstrzyga spór kompetencyjny na wniosek jednego z organów. Są one wymienione także w art. 192 konstytucji. Wniosek powinien wskazywać kwestionowane działanie lub zaniechanie oraz przepis konstytucji lub przepis ustawy, który został naruszony. Wszczęcie postępowania przed trybunałem powoduje zawieszenie postępowania przed organami, które prowadzą spór kompetencyjny. W trakcie postępowania trybunał po zaznajomieniu się ze stanowiskiem uczestników postępowania może również podjąć postanowienie o tymczasowym uregulowaniu kwestii spornych, a w szczególności o zawieszeniu czynności egzekucyjnych, jeżeli jest to konieczne dla zapobieżenia poważnym szkodom lub podyktowane szczególnie ważnym interesem społecznym.
Projektowana ustawa określa również procedurę badania zgodności celów lub działalności partii politycznych z konstytucją. Wnioski w sprawie zgodności z konstytucją celów partii politycznej określonych w statucie lub programie trybunał rozpoznaje na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznawania wniosków w sprawie zgodności aktów normatywnych z konstytucją. W sytuacjach szczególnych trybunał stosuje odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego. Ciężar udowodnienia niezgodności z konstytucją spoczywa na wnioskodawcy, który w tym celu powinien przedstawić lub zgłosić dowody wskazujące na tę niezgodność. W postępowaniu partię polityczną reprezentują osoby powołane do reprezentowania partii na podstawie ustawy i statutu partii. Jeśli nie jest możliwe stwierdzenie, kto reprezentuje partię, lub gdy nie można z nią nawiązać kontaktu albo gdy nastąpiła zmiana osoby upoważnionej po wpłynięciu wniosku do trybunału, trybunał uznaje za osobę upoważnioną osobę faktycznie kierującą partią w czasie podjęcia przez nią zakwestionowanej we wniosku działalności niezgodnej z konstytucją. Trybunał może też zlecić prokuratorowi generalnemu w celu zebrania i utrwalenia dowodów przeprowadzenie dochodzenia w niezbędnym zakresie w sprawie zgodności działalności partii politycznej z konstytucją. Do dochodzenia tego stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania karnego. Wskazany w postanowieniu trybunału zakres postępowania jest wiążący.
W rozdziale 3 projektowana ustawa określa zasady...
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Przepraszam bardzo, panie pośle. Czy mógłby pan określić, ile czasu jeszcze będzie pan prezentował projekt, bo mamy już limit czasu przeznaczony na ten punkt bardzo przekroczony, a dzisiaj pracujemy do trzeciej w nocy.
(Poseł Sławomir Nitras: Zdąży pan przed godz. 3?)
A więc chciałabym, żeby wszyscy zaprezentowali swoje projekty. Gdyby pan mógł to określić, to bardzo bym prosiła.
Poseł Stanisław Piotrowicz:
Pani marszałek, zdaję sobie sprawę z tego, że nagli nas czas. Mam jednakże też świadomość tego, że jeżeli nie zaprezentuję projektu, to spotęguje się ilość pytań i wtedy także stracimy czas.
(Głos z sali: Ile czasu?)
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Ja bardzo pana posła proszę. Mamy już bardzo duże opóźnienie i bardzo bym prosiła...
Poseł Stanisław Piotrowicz:
Pani marszałek, uwzględniając tę sugestię i sugestię Wysokiej Izby, będę się streszczał na tyle, na ile to będzie możliwe. Sądzę, że zajmie mi ta prezentacja jeszcze kilkanaście minut. Proszę wybaczyć.
(Poseł Marek Jakubiak: Ja bym prosił od początku.)
(Poseł Krystyna Pawłowicz: Czytaj, Stasiek, czytaj, nie zwracaj uwagi.)
W rozdziale 3 projektowana ustawa określa zasady i tryb orzekania oraz wykonywania orzeczeń. W pierwszej kolejności rozdział ten reguluje kwestie rozpraw i posiedzeń. Trybunał działa co do zasady na rozprawie. Tylko w sprawach, w których ustawa nie wymaga rozpoznania na rozprawie, trybunał rozstrzyga na posiedzeniu. Wyjątkowo trybunał może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę konstytucyjną, jeżeli z przedstawionych na piśmie stanowisk uczestników postępowania bezspornie wynika, że akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach, albo obowiązkach skarżącego, jest niezgodny z konstytucją. Wydane w tym trybie orzeczenie podlega ogłoszeniu.
Projektowana ustawa określa zasady przeprowadzania rozpraw. Zgodnie z art. 60 projektu rozprawa nie może odbyć się wcześniej niż po upływie 60 dni od doręczenia zawiadomienia o jej terminie, tak by uczestnicy mogli przygotować się do niej. Od tej zasady są jednak wyjątki. Termin ten nie dotyczy prewencyjnej kontroli ustawy budżetowej, której trybunał powinien dokonać nie później niż w ciągu 2 miesięcy od dnia złożenia wniosku, oraz wniosku w sprawie stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez prezydenta, do którego rozpoznania trybunał powinien przystąpić niezwłocznie. W porównaniu z obecnie obowiązującym terminem - 6 miesięcy dla wniosków, 3 miesiące dla spraw obywatelskich, jest to radykalne skrócenie czasu między doręczeniem zawiadomienia a momentem rozprawy. Jednak projektodawca uznaje zasadność podnoszonej szeroko krytyki, że tak określony termin był zbyt długi, dlatego wychodzi naprzeciw oczekiwaniom w tym zakresie i skraca te terminy. Ale jednocześnie uważa on, że przewidziany w pierwotnej wersji ustawy o Trybunale Konstytucyjnym termin 14 dni był zbyt krótki. Dlatego odstępując od krytykowanych terminów przyjętych w grudniu 2015 r., projektodawca stanął na stanowisku, że optymalny jest termin odbycia rozprawy obecnie określony. Zdaniem projektodawcy zakreślenie 60-dniowego terminu zawiadomienia o terminie rozprawy ma być gwarancją dla uczestników postępowania, by mogli się dobrze przygotować do tej rozprawy. Należy bowiem podkreślić, że samo przygotowanie pisma procesowego w postępowaniu przed trybunałem jest innego rodzaju aktywnością niż przygotowanie do rozprawy, w której uczestnicy muszą aktywnie brać udział i udzielać odpowiedzi na pytania, także w sprawach, które nie były przedmiotem pisma. Termin ten jest również dopasowany do innych terminów odnoszących się do praw uczestników postępowania. Do tego projektodawca dopuszcza możliwość skrócenia tego terminu w sprawach obywatelskich. To warto podkreślić. Jak czytamy w projekcie ustawy, w przypadku skarg konstytucyjnych i pytań prawnych prezes trybunału może skrócić termin oczekiwania na rozprawę o połowę, czyli do 30 dni, chyba że sam podmiot wnoszący pytanie prawne lub skargę konstytucyjną złoży sprzeciw w terminie 7 dni. Taki sprzeciw ma zagwarantować temu podmiotowi prawo do oceny własnej możliwości zapewnienia odpowiedniego czasu na przygotowanie się do rozprawy. Pozwoli mu wyważyć interesy i autonomicznie rozważyć, czy woli rozstrzygnąć sprawę szybciej, czy jednak poświęcić więcej czasu na przygotowanie się.
Obecność na rozprawie wnioskodawcy jest obowiązkowa. W razie niestawienia się wnioskodawcy lub jego przedstawiciela trybunał umarza postępowanie albo odracza rozprawę. W razie niestawiennictwa uczestników postępowania, których obecność na rozprawie jest obowiązkowa, lub ich przedstawicieli trybunał może odroczyć rozprawę i wyznaczyć równocześnie jej nowy termin. Nieobecność prawidłowo zawiadomionego prokuratora generalnego lub jego przedstawiciela czy niestawiennictwo innych podmiotów postępowania nie wstrzymuje rozpoznania sprawy, chyba że z przepisów ustawy wynika obowiązek ich uczestnictwa w rozprawie. Jedynie w przypadku braku dowodu doręczenia lub nieprawidłowości w doręczeniu zawiadomienia o rozprawie uczestnikom postępowania trybunał musi rozprawę odroczyć. Może też odroczyć rozprawę z innych ważnych powodów.
Art. 61 i następne projektu określają zasady przebiegu rozprawy. W tym zakresie projektodawca nie wprowadza rozwiązań innych niż te, które były stosowane dotychczas. Rozprawa rozpoczyna się od wywołania sprawy, po czym wnioskodawca, a następnie pozostali uczestnicy postępowania przedstawiają swe stanowiska i dowody na ich poparcie. Przewodniczący składu orzekającego musi udzielić głosu każdemu uczestnikowi postępowania. Przewodniczący składu kieruje rozprawą za pomocą posiadanych instrumentów ustawowych. Z przebiegu rozprawy protokolant pod kierunkiem przewodniczącego składu orzekającego sporządza protokół. Protokół powinien zawierać konkretne informacje. Pominę to, będzie można to doczytać. Uczestnikom przysługuje prawo do sprostowania...
(Poseł Magdalena Kochan: Fascynujące.)
...do czasu ogłoszenia orzeczenia, a protokołu rozprawy, na której orzeczenie zostało ogłoszone, w ciągu 14 dni od dnia rozprawy. Protokół podpisują - i tu jest określone, kto. Z przebiegu rozprawy może być sporządzony stenogram lub zapis za pomocą aparatury utrwalającej dźwięk.
Przewodniczący składu orzekającego zamyka rozprawę, gdy trybunał uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną.
Wychodzę naprzeciw, omijam mniej, wydaje się, istotne fragmenty.
Wydając orzeczenia, trybunał jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi. Związanie granicami zaskarżenia powinno być rozumiane w taki sposób, że ramy orzekania przez trybunał wyznacza wskazany przez wnioskodawcę sąd zadający pytanie prawne lub skarżącego kwestionowany akt normatywny lub jego część oraz wzorzec kontroli. Ma to także związek z zasadą skargowości, zgodnie z którą do wszczęcia postępowania potrzebne jest działanie uprawnionego podmiotu. To znaczy, że trybunał nie może inicjować postępowania z urzędu.
Projekt określa zasady wydawania orzeczeń przez Trybunał Konstytucyjny. Orzeczenie trybunał wydaje po niejawnej naradzie sędziów składu orzekającego. Narada obejmuje dyskusję i głosowanie nad mającym zapaść orzeczeniem i zasadniczymi motywami rozstrzygnięcia oraz sporządzenie orzeczenia. Naradą kieruje przewodniczący składu orzekającego. W sprawie o szczególnej zawiłości albo z innych ważnych powodów można odroczyć wydanie orzeczenia na okres nieprzekraczający 14 dni.
W art. 68 projektu znajduje się doprecyzowanie konstytucyjnego standardu odnoszącego się do większości, jaka podejmuje decyzję w składzie orzekającym. Przyjęto standard, który odstępuje od krytykowanych rozwiązań obowiązujących w obecnej ustawie z czerwca 2015 r. w wersji po nowelizacji grudniowej. Jest on następujący: fundamentem jest głosowanie zwykłą większością głosów. Drodzy państwo, podkreślam to, bo jest to kwestia ważna, o którą zabiegaliście podczas poprzedniej nowelizacji. A więc jeszcze raz: fundamentem jest głosowanie zwykłą większością głosów, ale w ważnych i wyjątkowych sytuacjach odnoszących się tylko do rozpraw w pełnym składzie jest to głosowanie większością 2/3 głosów.
Z analizy konstytucji Rzeczypospolitej wynika, że określa ona zasadę wydawania orzeczeń jako ˝większość głosów˝, tak jest zapisane w konstytucji. Nie precyzuje jednak tej większości. W konstytucji pojawiają się natomiast różne standardy większości: kwalifikowana - 2/3 - oraz zwykła - przy art. 120 - a także zwrot nieskonkretyzowany, tak jak w przypadku trybunału - ˝większość głosów˝. Ten ostatni użyty jest właśnie, jak powiedziałem, w przypadku Trybunału Konstytucyjnego. Racjonalne działanie prawodawcy polega na tym, że używa on w obrębie danego aktu tych samych pojęć na określenie tych samych instytucji, a różnych pojęć na określenie różnych instytucji. Z tego można wywnioskować, że przez zapisane w konstytucji pojęcie ˝zwykłej większości˝ ustrojodawca rozumiał coś innego niż pojęcie ˝większości˝ głosów. To sprawia, że nie można...
(Poseł Magdalena Kochan: Umiemy czytać, panie pośle.)
...bezwzględnie wykluczyć zmiany rozumienia instytucji ˝większości˝ ze ˝zwykłej˝ na ˝kwalifikowaną˝ przy doprecyzowaniu regulacji konstytucyjnej w drodze ustawy.
Także § 10 ˝Zasad techniki prawodawczej˝ reguluje tę kwestię. Pominę szersze wyjaśnienia. (Gwar na sali)
Jak wspomniano wyżej, co do zasady orzeczenie trybunału zapada zwykłą większością głosów. Jednak równolegle, ze względu na skutki niektórych orzeczeń, projektodawca zdecydował się na wyższy standard. Są to sytuacje, kiedy orzeczenia wydawane w pełnym składzie dotyczą: stwierdzenia niezgodności z konstytucją ustawy lub umowy międzynarodowej ratyfikowanej za zgodą wyrażoną w ustawie, stwierdzenia niezgodności ustawy z ratyfikowaną umową międzynarodową, której ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, stwierdzenia niezgodności z konstytucją celów lub działalności partii politycznych, odstąpienia od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie lub są oparte o preambułę konstytucji albo wskazane normy z rozdziału I lub rozdziału II konstytucji zawierające klauzule generalne. Są to art. 1, 2, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 15, 16. Przyjęta podwyższona większość ma wzmocnić legitymizm takiego orzeczenia i oddalić zarzuty o nadużywanie władzy, szczególnie przy możliwej w praktyce, bardzo szerokiej interpretacji preambuły czy konstytucyjnych klauzul generalnych.
(Poseł Grzegorz Długi podaje posłowi Stanisławowi Piotrowiczowi szklankę wody)
Dziękuję bardzo.
Komisja Wenecka w opinii z 11 marca 2016 r. uznaje wprawdzie, że w znacznej większości europejskich systemów prawnych niezbędna jest tylko zwykła większość głosów. Potwierdza jednak również, że w Europie istnieją nieliczne - i ograniczone - wyjątki od tej reguły. Z drugiej strony potwierdza też przypadki obowiązującej jednomyślności. Szanując tę opinię, projektodawca zajmuje jednak stanowisko, że kluczowym punktem odniesienia są tu normy polskiej konstytucji, która jest wolą suwerennego narodu i jako najwyższy akt prawa w Polsce nie zabrania doprecyzowania zasad głosowania na poziomie 2/3. Ogranicza je jednak do wyżej wspomnianych przypadków, które w praktyce będą mogły się zdarzyć rzadko. Ponieważ są istotne dla państwa, należy się na takie przypadki przygotować. Wprowadza je również jedynie do pełnego składu orzekającego, który sam ma charakter wyjątkowy. W ten sposób podwójnie ogranicza tego rodzaju procedurę.
Art. 68 projektu wprowadza instytucję zdania odrębnego. Członek składu orzekającego, który nie zgadza się z większością głosujących, może przed ogłoszeniem orzeczenia zgłosić zdanie odrębne, uzasadniając je w formie pisemnej; zdanie odrębne zaznacza się w orzeczeniu. Zdanie odrębne może dotyczyć także samego uzasadnienia.
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Panie pośle, błagam, bo naprawdę...
Poseł Stanisław Piotrowicz:
Pani marszałek...
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
...wszystkie ustawy będą jutro przed ósmą rozpatrywane, te wieczorne.
Poseł Stanisław Piotrowicz:
Pani marszałek, proszę zwrócić uwagę, że jest to ustawa... (Gwar na sali)
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Nie, przepraszam, proszę...
Poseł Stanisław Piotrowicz:
...kompleksowa...
(Poseł Sławomir Nitras: Niech pan czyta uzasadnienie.)
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Ja wiem, ale...
Poseł Stanisław Piotrowicz:
...i ustrojowa. Ale ja już kończę, pani marszałek...
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Dziękuję bardzo.
Poseł Stanisław Piotrowicz:
...jeszcze kilka minut...
Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:
Dziękuję.
Poseł Stanisław Piotrowicz:
...proszę wybaczyć.
(Poseł Marek Rząsa: Uzasadnienie...)
Orzeczenie, zgodnie z projektem ustawy, podpisuje cały skład orzekający, nie wyłączając sędziego przegłosowanego. (Gwar na sali)
Drodzy państwo, proszę o chwilę cierpliwości. Jeżeli ktoś jest zniecierpliwiony, nie musi tego słuchać, może opuścić salę. (Gwar na sali)
Projekt ustawy przewiduje dwie formy orzeczenia: wyrok i postanowienie. Trybunał wydaje wyroki w sprawach dotyczących zgodności ustaw i umów międzynarodowych z konstytucją, zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, zgodności przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami, w sprawach skarg konstytucyjnych, zgodności z konstytucją celów działalności partii politycznych. Natomiast postanowienia wydaje się w innych sprawach, też nie będę tych spraw wymieniał. Projekt ustawy określa wymogi formalne orzeczenia trybunału - też nie będę szczegółowo omawiał.
Trybunał może określić także inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego niż termin ogłoszenia go w odpowiednim Dzienniku Urzędowym. Jeżeli tak postanowi w orzeczeniu, określa ten termin. Obok orzeczenia trybunał wydaje pisemne uzasadnienie. Ma na to termin 1 miesiąca. Uzasadnienie podpisują sędziowie trybunału, którzy głosowali nad orzeczeniem. Jeżeli którykolwiek z sędziów nie może podpisać uzasadnienia, przewodniczący składu orzekającego zaznacza na orzeczeniu przyczynę braku podpisu. Uzasadnienie wydaje trybunał zarówno do wyroku, jak i do postanowień w sprawach związanych z przygotowaniem rozprawy lub posiedzenia. W sprawach porządkowych wydawane są zarządzenia.
Projektowana ustawa przewiduje dwie formy ogłoszenia orzeczenia trybunału, z których każda pełni inną funkcję. Pierwszą z nich jest publiczne ogłoszenie orzeczenia uczestnikom postępowania. W czasie ogłaszania wyroku wszyscy obecni na sali, z wyjątkiem składu orzekającego, stoją. Ogłoszone orzeczenie jest ustnie uzasadniane itd., itd. Przemilczam, pomijam dalsze wymogi.
Art. 79 stanowi konkretyzację art. 190 ust. 2 konstytucji, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Jeżeli akt nie był ogłoszony, orzeczenie ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej ˝Monitor Polski˝. Konstytucja nie rozróżnia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego. Czyni to projektowana ustawa w art. 70, dzieląc orzeczenia na wyroki i postanowienia. Odnośnie do obowiązku ogłoszenia orzeczenia w organie urzędowym art. 79 ust. 1 przewiduje, że wyroki trybunału podlegają, z zastrzeżeniem ust. 2, ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Pominę również ten fragment.
Art. 79 ust. 4 projektu zobowiązuje prezesa do skierowania wniosku o opublikowanie wyroku i postanowień merytorycznych do prezesa Rady Ministrów. Jednocześnie z treści projektu ustawy wynika, że odsyła ona do ustawy o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych w zakresie zasad ogłaszania orzeczeń. W ten sposób projektodawca nie powiela w ustawie o Trybunale Konstytucyjnym wymogów dotyczących ogłaszania orzeczeń trybunału w rozumieniu art. 190 ust. 2 konstytucji. Projektodawca nie tworzy też nowego reżimu prawnego w tym zakresie, który byłby niespójny z zasadami ogłaszania aktów prawnych określonymi w odrębnej ustawie. Art. 80 dotyczy wydawania zbioru orzeczeń przez trybunał. Dalsze postanowienia też tego dotyczą, więc również tę kwestię pominę.
Rozdział 4 zawiera przepisy zmieniające i końcowe. Przepisy końcowe rozstrzygają kwestię dalszego procedowania nad sprawami niezakończonymi przed dniem wejścia ustawy. Ze względu na to, że projektowana ustawa nie zmienia istoty instytucji ani sposobu prowadzenia postępowania w stosunku do rozwiązań prawnych, które były określone pod rządami przepisów ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z 1997 r., a część spraw została wniesiona do Trybunału Konstytucyjnego jeszcze pod rządami właśnie tej ustawy, przepis przejściowy przyjmuje zasadę objęcia wszystkich postępowań przed trybunałem nową ustawą. Jest to o tyle istotne, że prowadzenie postępowań w oparciu o ustawę z 2015 r. jest utrudnione ze względu na przyjęty przez Trybunał Konstytucyjny reżim prawny. Zakłada się zatem generalną kontynuację spraw, które wpłynęły do Trybunału Konstytucyjnego, ale nie zostały zakończone na podstawie dotychczasowych przepisów. Głównie będzie to dotyczyć spraw obywatelskich prowadzonych w ramach kontroli konkretnej, więc wszczętych na podstawie skarg konstytucyjnych i pytań prawnych. Ustawa wyznacza także trybunałowi termin na zamknięcie zaległości w tym zakresie. Trybunał jest zobowiązany do rozstrzygnięcia tych spraw w ciągu roku od wejścia w życie ustawy. Chodzi o to, że rzeczywiście obywatele czekają na rozstrzygnięcia, jest dość spora zaległość tych spraw w trybunale, chodzi o pewne zmobilizowanie trybunału.
Natomiast w sprawach, w których podmioty, o których mowa w art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, złożyły wnioski do trybunału przed wejściem w życie ustawy, a sprawa nie została zakończona, prezes trybunału jest zobowiązany zawiesić postępowanie na 6 miesięcy liczone od dnia wejścia w życie ustawy i wezwać te podmioty do uzupełnienia wniosków według wymogów określonych w art. 32 ust. 2-5. Są to nowe wymogi uszczegóławiające dotychczasowe zasady sporządzania pism procesowych. Ustawa nakazuje prezesowi trybunału, aby wypełnił ten obowiązek w ciągu 14 dni od dnia jej wejścia w życie. Wnioskodawcy mają natomiast 6 miesięcy na uzupełnienie wniosku. Narzucenie tego terminu 14 dni dla działania prezesa ma spowodować jak najszybsze przekazanie informacji do wnioskodawcy. Jeżeli taki wniosek zostanie uzupełniony, trybunał podejmuje go do rozpoznania. Termin na uzupełnienie wynosi 6 miesięcy. Brak uzupełnienia skutkuje umorzeniem postępowania. Bieg terminu zaczyna się z momentem wejścia w życie tego przepisu. Wprowadzenie jaśniejszych i bardziej precyzyjnych wymogów dotyczących formalnego kształtu wniosków do trybunału ma ułatwić sporządzanie tego typu pism procesowych przez wnioskodawców, ujednolicić te pisma, a dzięki temu ułatwić procedowanie w sprawach kontroli abstrakcyjnej. Konieczność każdorazowego rozważenia wykładni przepisów kontrolowanych, wzorców kontroli i znaczenia przygotowywanego wniosku dla ładu konstytucyjnego będzie sprzyjała pogłębionej refleksji nad problemami konstytucyjnymi, poprawi jakość wniosków, a tym samym przyczyni się do rzetelniejszego procedowania przed Trybunałem Konstytucyjnym.
Projektowana ustawa uchyla też ustawę z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.
Już będę kończył. Vacatio legis nie jest długie ze względu na to, że rozwiązania projektowanej ustawy z niewielkimi wyjątkami są dobrze znane zarówno Trybunałowi Konstytucyjnemu, jak i ewentualnym uczestnikom postępowania oraz innym podmiotom, które w świetle ustawy mają określone uprawnienia, obowiązki lub kompetencje wobec Trybunału Konstytucyjnego. Przepisy w tym kształcie były podstawą procedowania przez ostatnie prawie 20 lat. Projekt nie zmienia także istoty ustrojowej trybunału, co więcej, zaproponowana numeracja artykułów również nie odbiega od oznaczeń i systematyki ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z 1997 r. To sprawia, że czas adaptacji do nowego stanu prawnego nie musi być długi. Z tego względu projektodawca uważa, że 14 dni jest wystarczającym okresem dostosowawczym na wejście w życie nowego aktu prawnego. Dla porównania warto przypomnieć, że kiedy wchodziła w życie ustawa z 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym, zapisano w niej jedynie 30-dniowe vacatio legis, choć zmieniała ona znacząco prowadzenie postępowania przed tym organem.
Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym, jak każda ustawa, korzysta z domniemania konstytucyjności, to warte podkreślenia. Dlatego warto też podkreślić w uzasadnieniu przychylność nowego projektu w odniesieniu do problemu potencjalnego zbadania tej ustawy przez Trybunał Konstytucyjny. Tu też uczyniliśmy wszystko, żeby Trybunał Konstytucyjny mógł w pierwszej kolejności zbadać tę ustawę pod względem jej zgodności z konstytucją. Projektodawca starał się w tym projekcie uniknąć rozstrzygnięć, które w przypadku obowiązującej ustawy z 25 czerwca w wersji po nowelizacji z grudnia 2015 r. wzbudziły tyle kontrowersji. Pokazuje to, że jesteśmy elastyczni, wychodzimy naprzeciw głosom krytyki i pewnym oczekiwaniom, uważamy bowiem, że kompromis to jest również zrobienie pewnych kroków w tył. Tego samego dziś oczekujemy od opozycji. Wprawdzie ustawa o Trybunale Konstytucyjnym jest uznawana za szczególny akt prawny i została wskazana w katalogu aktów, których zgodność z konstytucją badana jest przez Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie, niemniej skład ten został obniżony w porównaniu z rozwiązaniem z noweli grudniowej, to jeszcze raz podkreślę, i liczy on co najmniej 11 sędziów. Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym może być także rozpatrywana z pominięciem wymogu rozpatrywania spraw przez Trybunał Konstytucyjny według kolejności wpływu, jeszcze raz to podkreślę. Ta ustawa może korzystać z priorytetu, może być rozpatrywana przez Trybunał Konstytucyjny z pominięciem kolejności. Utrzymany został natomiast poziom odnoszący się do stwierdzenia niezgodności takiej ustawy z konstytucją, tj. 2/3 głosów sędziów wchodzących do składu rozstrzygającego. Wynika to, drodzy państwo, z rangi aktu i potrzeby silnej legitymizacji tego rozstrzygnięcia.
I już ostatnie dwa zdania. (Oklaski) Projektowana ustawa...
(Głos z sali: Brawo!)
...przywróci jednolitość postępowania...
Cieszę się bardzo, że projekt spotkał się z aplauzem. (Wesołość na sali)
Projektowana ustawa przywróci jednolitość postępowania przed trybunałem, która została zaburzona przez działanie różnych reżimów prawnych pod rządami ustawy z 2015 r. Będzie to możliwe dzięki objęciu nową regulacją wszystkich postępowań. Powrót do znanych rozwiązań prawnych z 1997 r., które mają utrwalone znaczenie i sprawdzały się w funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego, będzie sprzyjał dobremu odbiorowi społecznemu nowego aktu normatywnego i daje szanse na przywrócenie ładu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Działanie ustawodawcy w tym zakresie może przyczynić się do odbudowy autorytetu Trybunału Konstytucyjnego.
Wejście w życie nowej ustawy o Trybunale Konstytucyjnym co do zasady nie spowoduje dodatkowego obciążenia dla budżetu państwa. Przedmiot projektowanej ustawy nie jest objęty prawem Unii Europejskiej.
Drodzy państwo, serdecznie dziękuję za wysłuchanie...
(Poseł Zbigniew Konwiński: Bez przesady.)
...prezentacji procedowanego projektu. Liczę na owocną dyskusję, liczę też na osiągnięcie pewnego konsensusu i na pewien kompromis, liczę na konstruktywną opozycję.
(Poseł Jakub Rutnicki: To jeszcze raz poprosimy.)
Zakładam również i to, że jesteśmy, jak powiedziałem na wstępie, otwarci i elastyczni, otwarci na rzeczową krytykę i...
(Poseł Rafał Grupiński: Już wystarczy, panie pośle.)
...otwarci, jeśli chodzi o uwzględnienie zasadnych wniosków ze strony opozycji. Serdecznie państwu dziękuję. (Oklaski)
Przebieg posiedzenia