8. kadencja, 20. posiedzenie, 3. dzień (10-06-2016)
32. punkt porządku dziennego:
Informacja prezesa Najwyższej Izby Kontroli o wynikach kontroli przeciwdziałania wprowadzaniu do obrotu gospodarczego faktur dokumentujących czynności fikcyjne.
Poseł Elżbieta Stępień:
Panie Marszałku! Panie Prezesie! Wysoka Izbo! Zaproszeni Goście! Rzeczywiście są rzeczy ważne i ważniejsze. Niewątpliwie Trybunał Konstytucyjny należy do tych najważniejszych, ale jakże istotna jest również kwestia związana z kontrolami, z przeciwdziałaniem wyłudzeniom. I właśnie o tym mówi raport NIK: o wynikach kontroli, o przeciwdziałaniu prowadzeniu faktur dokumentujących fikcyjne czynności. Sama zawartość jest bardzo bogata, nasuwa bardzo wiele refleksji. Jednak klub Nowoczesna chciałby się skupić bardziej na wyciągnięciu wniosków z tego, co było zrobione, co zostało niewłaściwie poprowadzone, zastanowić się, co można zrobić lepiej, myśląc do przodu.
Kwestia dotycząca oszustw podatkowych jest powszechnym problemem, jest problemem globalnym. Faktem jest, że dotychczas nie udało się opracować kompleksowych rozwiązań, które pozwoliłyby na skuteczną eliminację tegoż procederu. Niemniej jednak można wyodrębnić szereg rozwiązań, które w istotnym stopniu są w stanie ograniczyć skalę niniejszego problemu. Na podstawie dostępnych raportów sporządzanych przez różnego rodzaju firmy konsultingowe do działań tych można zaliczyć rozwiązania implementowane przez inne kraje. I tak na przykład w Wielkiej Brytanii jest dość wielki, spory sukces, który dotyczy właśnie wzmożonego dialogu z przedsiębiorcami. Nowoczesne rozwiązania w zakresie badanych danych, inne technologie, a także e-kontrole. I właśnie w tymże kraju dzięki zastosowaniu rozwiązań IT, które poprawiły stopień wykrywalności oszustw podatkowych, brytyjski fiskus systematycznie zwiększa ściągalność podatków, rocznie o kilkaset milionów funtów. Warto podkreślić również, że to nie wzrost kontroli spowodował tak istotną sprawę, tylko wcześniej wspomniane udoskonalanie wykrywalności oszustw podatkowych.
Ponadto nie bez znaczenia pozostają kwestie dotyczące wysokich kwalifikacji pracowników aparatu skarbowego. Polskiemu aparatowi skarbowemu brakuje szkoleń w zakresie najnowocześniejszych, najnowszych metod wykrywania oszustw, jak również ekspertów w szybkim reagowaniu na nie. Ponadto wskazuje się, że organy skarbowe powinny współpracować z innymi jednostkami, o czym również powiedział pan poseł Długi. Wielu ekspertów wskazuje właśnie na niewystarczającą liczbę pracowników. W efekcie polski system jest nieefektywny. Największym mankamentem wydaje się jednak brak zastosowania zaawansowanych rozwiązań z branży IT. Co więcej, częstym zjawiskiem jest lekceważenie wykrytego przez organ skarbowy oszustwa przez okres 4-5 lat, do przedawnienia. Celem takich zabiegów jest chęć przygarnięcia odsetek przez Skarb Państwa, natomiast zachodnią domeną jest bieżąca kontrola oraz natychmiastowe działania.
W przypadku kontroli skarbowej ustawa określa jej maksymalny czas trwania. Ten nie wydaje się nader długi, jednak w praktyce często jest inaczej, np. średni czas kontroli wynosi od 135 do 230 dni, oczywiście w zależności od regionu. Rekord to 1900 dni. Chyba nie chcemy takich rekordów. Organy skarbowe winą obarczają podatników, którzy kłamią i kombinują, unikają. Z drugiej strony podatnicy krytykują organy skarbowe, bo są natarczywe, bo nie mają kwalifikacji, bo mają negatywne nastawienie. Stawki grzywien określone są odrębnie dla przestępstw oraz wykroczeń podatkowych. Dla tych pierwszych minimalna kara w 2016 r. wynosiła 616,60 zł, natomiast maksymalna 17 758. Naprawdę, czytam to i to jest śmiech przez łzy. W drugim przypadku jest to kolejno 185 zł i 37 tys. zł. Stawki zależne są od minimalnego wynagrodzenia w danym roku. Naszym zdaniem powinny być zdecydowanie wyższe ze względu na skalę problemu. Wyższe kary zdecydowanie zniechęcają część podmiotów zawikłanych w proceder, niemniej jednak podmioty te muszą wiedzieć, że aparat skarbowy może skutecznie i szybko namierzyć potencjalne oszustwo. Przy braku efektywności ich działania oszuści mogą czuć się bezpiecznie. Z najnowszego raportu NIK wynika, że obecne sposoby walki z oszustwami podatkowymi są bezskuteczne, a skala problemu rośnie. Dlatego też instytucja zaproponowała następujące rozwiązania: obowiązek wystawiania faktur VAT za pośrednictwem serwera Ministerstwa Finansów, czyli tzw. centralny rejestr, który jest dobrym pomysłem, uruchomienie publicznego rejestru rachunków bankowych podatników, ograniczenie możliwości rozliczeń kwartalnych VAT, powszechna standaryzacja ewidencji danych dotyczących dokumentów księgowań i płatności, dodanie kolejnych przesłanek warunkujących wykreślenie podatnika z rejestru podatników VAT. Tutaj myślę, że w tej kwestii wskazana jest dyskusja.
Powyższe propozycje należy ocenić pozytywnie, szczególnie te dotyczące informatyzacji. Ważnym aspektem jest również ograniczenie kwartalnych rozliczeń. Coraz bardziej popularną formą oszustw podatkowych jest tzw. karuzela, czyli likwidacja działalności gospodarczej przed należnym rozliczeniem podatku. Podobne pomysły zostały zaprezentowane przez partię Nowoczesna, która opowiada się również za ograniczeniem płatności gotówkowych. Dane z Europy nie potwierdzają jednak korelacji między rozliczeniami gotówkowymi a oszustwami podatkowymi. Niemniej jednak samo wprowadzenie takowych ograniczeń, ale niecałkowite wyeliminowanie, nie powinno mieć negatywnych skutków. Dlatego też może warto przeprowadzić eksperyment.
Z drugiej strony należy podkreślić, że ww. rozwiązania opierają się na ingerencji państwa w działalność gospodarczą, natomiast tej w polskiej gospodarce jest zdecydowanie za dużo. Co więcej, proponowane rozwiązania opierają się na zakazach, nakazach, kontrolach i karach. Te oczywiście są konieczne, jednakże warto pochylić się nad pomysłami, które zlikwidują źródło problemu, czyli zbyt skomplikowane i nieczytelne prawo podatkowe, zwłaszcza niezrozumiałą ustawę o VAT, oraz wysoką skalę fiskalizmu. Sytuacji nie poprawia również pomiar skuteczności organów skarbowych. Na przykład w 2015 r. wymagano, aby 80% kontroli zostało zakończonych ukaraniem podatnika. Nie tędy droga. Nie dziwi zatem, że agresywne, nakazowo-zakazowe podejście państwa do podatnika powoduje, że społeczeństwo dopuszcza się oszustw podatkowych oraz ucieka do szarej strefy. Co więcej, efektywność organów skarbowych nie wzrasta, natomiast skala problemu jest coraz większa. Dobrymi pomysłami wydają się zatem obniżenie podatków oraz sporządzenie nowych ustaw - obecne nowelizowane są po kilkaset razy - które spowodują wzrost czytelności oraz zrozumienia skomplikowanych przepisów prawnych.
Także pod uwagę należy wziąć kwestię luki podatkowej. Luka podatkowa w Polsce w ostatnich latach rosła nieprzerwanie do roku 2013, sięgając według naszych szacunków 46,8 mld zł. Wielkość ta była równa niemalże 30% teoretycznych wpływów, jakie powinien osiągać budżet państwa z podatku VAT, oraz 2,9% produktu krajowego brutto. W roku 2014 luka podatkowa VAT zmniejszyła się do 41,2 mld zł, czyli 24,9% teoretycznych wpływów oraz 2,3% PKB. Zmniejszenie się luki podatkowej VAT w zeszłym roku było wynikiem szeregu podjętych przez Ministerstwo Finansów działań. Działania te polegały przede wszystkim na objęciu zasadą tzw. reverse charge, czyli VAT-u odwróconego, części wyrobów, w obrocie którymi obserwowano wyjątkowo dużą skalę nadużyć. VAT odwrócony polegający na obciążeniu odpowiedzialnością za jego odprowadzenie strony kupującej transakcji wprowadzono m.in. w obrocie szeregiem towarów metalowych, w tym prętów żelaznych, w obrocie odpadami i surowcami wtórnymi, a także wybranymi towarami z kategorii elektroniki. Trzeba jednak jasno powiedzieć, iż ten środek zaradczy ma jedynie działanie doraźne, post factum, i nie może stanowić długotrwałego rozwiązania przeciwdziałającego nadużyciom w podatku VAT. Innymi działaniami podjętymi ostatnio przez Ministerstwo Finansów jest intensyfikacja działań urzędów kontroli skarbowej oraz wywiadu skarbowego w celu identyfikacji i wykrycia nadużyć podatku VAT. (Dzwonek)
W zasadzie, reasumując, bo chciałabym jeszcze więcej powiedzieć, niemniej jednak czasu brakło, resort finansów ma przed sobą długą i pracowitą drogę w zakresie wprowadzenia narzędzi zapobiegających takim sytuacjom. Chciałabym to zreasumować słowami Konfucjusza: Zróbcie, by uczciwość opłacała się bardziej niż kradzież. Dziękuję. (Oklaski)
(Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Ryszard Terlecki)
Przebieg posiedzenia