8. kadencja, 23. posiedzenie, 1. dzień (19-07-2016)
8. punkt porządku dziennego:
Informacja prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie 1 stycznia 2015 r. - 31 grudnia 2015 r. (druk nr 497) wraz ze stanowiskiem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druk nr 695).
Poseł Wojciech Wilk:
Panie Marszałku! Panie Prezesie! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska chciałbym przedstawić nasze stanowisko dotyczące informacji o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2015 r.
Odkrywanie prawdy o czasach II wojny światowej i latach powojennych, czasach dyktatury komunistycznej, przywracanie sprawiedliwości poprzez ściganie zbrodni przeciwko pokojowi, ludzkości i zbrodni wojennych, budowanie i zachowywanie pamięci o tych, którzy walczyli o wolność i niepodległość ojczyzny, często płacąc najwyższą cenę, oraz prawa człowieka i ludzką godność, to w skrócie cele, które przyświecają działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Przedstawiona informacja dotycząca działalności IPN za 2015 r. pokazuje, jak duża ilość działań wiąże się z ich realizacją.
Jednym z podstawowych zadań służących do realizacji misji, jaka została postawiona przed instytutem, jest gromadzenie materiałów archiwalnych. Tylko w ubiegłym roku zasób archiwalny IPN zwiększył się o kolejne 450 m.b. akt i w sumie liczy już ponad 91 km. Jak podkreślono w przedstawionej Sejmowi informacji, w ostatnim czasie dzięki podjętym przez IPN działaniom nastąpił znaczny wzrost ilości przekazanych materiałów. Co ważne, instytut gromadzi nie tylko dokumenty pozyskane z urzędów i instytucji państwowych, ale także zbiory pochodzące od prywatnych darczyńców. Podejmowane są m.in. starania o pozyskanie spuścizn wybitnych Polaków zmarłych poza granicami kraju. Przykładem tego mogą być włączone w 2015 r. do zasobu archiwalnego IPN archiwa prof. Stanisława Bóbr-Tylingi, zmarłego w 2001 r. w Kanadzie polskiego historyka emigracyjnego, uczestnika powstania warszawskiego, następnie żołnierza Brygady Świętokrzyskiej NSZ, oraz prof. Anny Marii Cienciały, wybitnej amerykańskiej historyk polskiego pochodzenia, specjalistki m.in. z zakresu polityki zagranicznej II Rzeczypospolitej, niezwykle zasłużonej dla Polonii amerykańskiej i sprawy polskiej.
Jeżeli chodzi o gromadzone materiały, nieustannie redukcji ulegał tzw. zbiór zastrzeżony, a co za tym idzie, powiększała się ogólnodostępna część archiwów IPN, co należy uznać za działanie idące w dobrym kierunku. Dostępność dokumentów gromadzonych przez instytut jest coraz większa także m.in. dzięki realizowaniu od kilku lat projektu Cyfrowe Archiwum.
Jak wspomniałem na wstępie, jednym z celów działalności IPN jest budowanie i zachowanie pamięci o tych, którzy walczyli o wolność i niepodległość ojczyzny oraz prawa człowieka i ludzką godność. Służy temu m.in. przygotowywanie wniosków do prezydenta Rzeczypospolitej o nadanie Krzyża Wolności i Solidarności zasłużonym działaczom opozycji antykomunistycznej. Instytut z tego zadania wywiązuje się dobrze. W ubiegłym roku wystosowane zostały 882 wnioski. Co ważne, organizowane są również uroczystości, podczas których wręczane są Krzyże Wolności i Solidarności. To symboliczny, ale niezwykle ważny sposób na uhonorowanie bohaterów naszej najnowszej historii.
Obok archiwizacji dokumentów i świadectw z czasów II wojny światowej i lat komunistycznej dyktatury kolejnym niezwykle ważnym elementem działań instytutu jest działalność śledcza. W ubiegłym roku prokuratorzy pionu śledczego IPN zakończyli ponad 1 tys. śledztw. Większość dotyczyła zbrodni komunistycznych, a blisko 400 zbrodni niemieckich z okresu II wojny światowej. W 2015 r. wynikiem prowadzonych postępowań było skierowanie 14 aktów oskarżenia przeciwko 16 osobom. Co prawda, w liczbie wszystkich rozpatrywanych spraw to niewielki, znikomy ułamek, należy jednak przyjąć wyjaśnienia, że po części wynika to z tego, że postępowania dotyczą zbrodni popełnionych przed wielu laty, a po części z faktu, że śledczy podejmują się także wyjaśnienia spraw, w przypadku których z góry wiadomo, że nie będzie możliwości sformułowania aktu oskarżenia, trzeba się zgodzić bowiem ze stwierdzeniem, że niezwykle ważne jest nie tylko postawienie w stan oskarżenia sprawców, ale także jak dokładniejsze wyjaśnienie okoliczności zbrodni i ustalenie listy ofiar.
Jeśli chodzi o konkretne postępowania, to mamy ważne ustalenie, mówił o tym pan prezes, poczynione m.in. w jednej ze spraw budzących duże zainteresowanie społeczne. Chodzi o ofiary obławy augustowskiej z lipca 1945 r. Poszukiwanie miejsc pochówku i szczątków ofiar terroru komunistycznego jest kolejnym elementem działalności Instytutu Pamięci Narodowej, na który chciałbym zwrócić uwagę. Chodzi bowiem nie tylko o dotarcie do historycznej prawdy i ustalenie miejsca grobów pomordowanych, ale także zadbanie o należyty pochówek ofiar komunistycznych zbrodni i symboliczne ich uhonorowanie. Tytułem przykładu przypomnę, że takie prace prowadzono w ubiegłym roku chociażby w Białymstoku, gdzie na terenie miejscowego aresztu w ciągu kilku ostatnich lat odnaleziono szczątki 386 zamordowanych i zmarłych w czasie okupacji niemieckiej i w okresie późniejszym. Odnalezienie szczątków to jedno, ale kolejną kwestią, często niezwykle trudną, jest ich identyfikacja. Pomaga w tym m.in. polska baza genetyczna stworzona przed czterema laty przez Instytut Pamięci Narodowej i Pomorski Uniwersytet Medyczny. W ubiegłym roku dzięki niej zidentyfikowano pięć ofiar terroru komunistycznego oraz dwie ofiary okupacji niemieckiej.
Kolejnym niezwykle ważnym rodzajem działalności Instytutu Pamięci Narodowej jest edukacja. Jako plus należy zaliczyć to, że jest ona bardzo szeroka, przybiera bardzo różnorodne formy. Projekty edukacyjne ˝Opowiem Ci o wolnej Polsce˝, ˝Kamienie pamięci˝ czy konkurs ˝Sprzączki i guziki z orzełkiem ze rdzy˝ to jedne z wielu podejmowanych w tym zakresie inicjatyw. Cennym przedsięwzięciem pozwalającym na dotarcie do szerokiego grona odbiorców jest również tworzenie sieci punktów Przystanek Historia, wzorowanych na istniejącym od 2006 r. w Warszawie w Centrum Edukacyjnym IPN im. Janusza Kurtyki. Warto tę sieć nieustannie rozszerzać, ze szczególnym uwzględnieniem tworzenia kolejnych punktów Przystanek Historia w mniejszych miejscowościach.
Jednym z elementów działalności edukacyjnej jest oferta wystawiennicza IPN. Cieszy fakt, że są to często wystawy przygotowane przez specjalistów z instytutu i że docierają one również poza Warszawę, do mniejszych miejscowości, tym bardziej że wystawom tym najczęściej towarzyszą wykłady i prelekcje historyków Instytutu Pamięci Narodowej. Cieszy również fakt, że w działalności edukacyjnej instytut przywiązuje dużą wagę do tego, aby w coraz szerszym stopniu wykorzystywać Internet.
Kolejny ogromny obszar działania instytutu to działalność naukowa. Zwracają uwagę liczne konferencje, seminaria, sesje popularnonaukowe, publikacje. To cieszy. Ważne jest, że wspomniane publikacje to nie tylko wydawnictwa książkowe, ale też chociażby gry edukacyjne. Ważną rolę w działalności instytutu odgrywa również działalność lustracyjna. Chciałbym też zwrócić uwagę, że działalność IPN-u to nie tylko badanie przeszłości, ale również reagowanie na aktualne wydarzenia odnoszące się do tematyki, którą instytut się zajmuje. Przykładem takich reakcji jest chociażby sprawa warszawskiego pomnika Polsko-Radzieckiego Braterstwa Broni, która odbiła się szerokim echem w całym kraju. Co ważne, instytut reaguje też na kłamliwe lub zmanipulowane publikacje odnoszące się do tego, co działo się w Polsce podczas II wojny światowej i w czasach powojennych, jakie od czasu do czasu pojawiają się w różnych zagranicznych wydawnictwach lub są prezentowane przez zagraniczne instytucje.
Panie Marszałku! Panie Prezesie! Wysoka Izbo! Nie sposób oczywiście omówić wszystkich aspektów działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zawsze jest oczywiście tak, że niektóre elementy pracy można byłoby realizować lepiej, skuteczniej, ale moim zdaniem działalność instytutu powinna być oceniona jako bardzo dobra. Szkoda tylko, że Prawo i Sprawiedliwość poprzez podjęte ostatnio działania zamiast usprawnić prace Instytutu Pamięci Narodowej, postanowiło swoimi decyzjami ten sprawny mechanizm popsuć.
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Podsumowując, dzisiejsza debata musi być jednocześnie swoistego rodzaju podsumowaniem dotychczasowych 15 lat działalności Instytutu Pamięci Narodowej, gdyż zmiany w ustawie o IPN wprowadzone niedawno przez większość sejmową, przez Prawo i Sprawiedliwość, diametralnie zmienią oblicze instytucji i cele jej działania. Myślę, że należą się również podziękowania i wyrazy szacunku za dotychczasową działalność kolejnym prezesom Instytutu Pamięci Narodowej, w tym obecnemu tutaj panu prezesowi dr. Łukaszowi Kamińskiemu. W czasie sprawowania przez nich kierownictwa IPN rozwinął się w dobrą placówkę zajmującą się najnowszą historią Polski. Odgrywa doskonale, mówiłem o tym, swoją rolę naukową, wykonuje prawidłowo funkcję lustracyjną. Wielką rolę instytut odegrał w edukacji Polaków, bo to on kultywował i kultywuje chociażby pamięć o żołnierzach wyklętych. Lekcje w szkołach, odkrywanie na nowo historii lokalnej poświęconej oporowi wobec hitlerowskich Niemiec czy komunistycznej przemocy - to wszystko zasługa m.in. Instytutu Pamięci Narodowej.
Wydaje się, że zmiany w ustawie o IPN (Dzwonek) przeprowadzone niedawno to koniec instytutu w jego dotychczasowym kształcie. Mam nadzieję, że zarówno historykom, jak i pracownikom IPN nadal będą przyświecały rzetelne zasady wykonywania ich zadań...
Wicemarszałek Stanisław Tyszka:
Dziękuję bardzo, panie pośle.
Poseł Wojciech Wilk:
Dziękuję serdecznie. (Oklaski)
Przebieg posiedzenia