8. kadencja, 23. posiedzenie, 1. dzień (19-07-2016)
8. punkt porządku dziennego:
Informacja prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie 1 stycznia 2015 r. - 31 grudnia 2015 r. (druk nr 497) wraz ze stanowiskiem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druk nr 695).
Poseł Józef Brynkus:
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Szanowni Państwo! Wiadomo, że następca śp. prezesa Janusza Kurtyki miał bardzo trudne zadanie, ustawiono przed nim bardzo wysoko poprzeczkę. Jednak wiele działań udało się kontynuować, pojawiły się także nowe. Niemniej na przełomie 2015 i 2016 r. nastąpiło pewne obniżenie pozytywnej oceny pracy IPN-u. Pojawia się pytanie, czy to jest skutek nowej sytuacji politycznej, czy też osłabła działalność Instytutu Pamięci Narodowej. W moim przekonaniu twierdząca odpowiedź na to pytanie - w takim znaczeniu, że jest to skutek nowej sytuacji politycznej - jest tylko częściowo prawdziwa. Faktem jest, że ta nowa sytuacja pozwoliła na wypowiedzenie negatywnych opinii w odniesieniu do Instytutu Pamięci Narodowej, ale także pozwoliła rzetelniej ocenić jego funkcjonowanie.
Sprawozdanie pana prezesa Łukasza Kamińskiego w ewidentny sposób pokazuje, że w działalności Instytutu Pamięci Narodowej w ostatnim roku, ale też wcześniej, nastąpiło przewartościowanie priorytetów: z archiwalnego, lustracyjnego, naukowego, śledczego na rzecz szeroko pojętego edukacyjno-popularyzacyjnego. W tym przypadku osiągnięcia Instytutu Pamięci Narodowej są rzeczywiście imponujące, przynajmniej w skali ilościowej, a pewnie też, z nielicznymi wyjątkami, w skali jakościowej. Sam mam bardzo dobre doświadczenia ze współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej w zakresie edukacyjnym, warsztatowym i naukowym, choćby poprzez realizację grantu ˝Żołnierze Niezłomni Ziemi Olkuskiej˝ w ramach tzw. Uniwersytetu Młodych Wynalazców. Grant ten był realizowany przy wielkiej i merytorycznie poprawnej współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej - oddział w Krakowie. Pozytywnie oceniam także działalność tzw. szkół historycznych IPN-u, do których wysyłam swoich studentów czy doktorantów. Niewątpliwie coraz lepsza jest też oferta instytutu dla najmłodszych pokoleń - gry, dobre wydawnictwa komiksowe itp. Ale, tak jak zaznaczyłem, w działalności edukacyjno-popularyzacyjnej są też pewne nieprawidłowości. Pierwsza kwestia to złej sławy wystawa ˝Majdan˝, co prawda zrealizowana w 2014 r., ale jej pokłosie widać też w sprawozdaniu prezesa IPN-u za 2015 r. Jak wynikało z oficjalnej strony IPN-u, wystawa ta powstała przy jego wsparciu, a na plakacie reklamującym wystawę promowano banderowską symbolikę. Ponadto dodawano, że konsultował ją merytorycznie dr hab. Igor Hałagida z gdańskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Po krytyce ze strony środowisk kresowych biura edukacji publicznej IPN w Warszawie i w Katowicach odcięły się od tej wystawy. Szef katowickiego oddziału IPN wyleciał za to, choć nie było oficjalnie takiego wytłumaczenia jego dymisji, a szkoda, bo to podniosłoby wartość centrali IPN-u jako ośrodka decyzyjnego, a jednocześnie pokazałoby stanowczy jej sprzeciw wobec takiego merytorycznego usytuowania problematyki wystawy. Paradoks polega na tym, że konsultant wystawy ˝Majdan˝ Igor Hałagida dostał w 2015 r. Złoty Krzyż Zasługi za upamiętnianie historii Polski. Rozumiem, że były inne uzasadnienia tej nagrody niż konsultacja wystawy ˝Majdan˝.
Równie skandalicznie, a może jeszcze bardziej, wyglądało promowanie wydanej w 2015 r. książki dr. Mariusza Zajączkowskiego ˝Ukraińskie podziemie na Lubelszczyźnie w okresie okupacji niemieckiej 1939-1944˝. Jedno ze spotkań autorskich odbyło się w Tomaszowie Lubelskim. To, co zaprezentował na nim Zajączkowski, nie było żadną nowością w jego poglądach, a nic nie wiemy o tym, by na nie reagował lubelski IPN. Zajączkowski w niewybredny sposób, prowokując dyskusję, uznał, że żołnierze Armii Krajowej to byli tacy sami zbrodniarze jak banderowcy. Później nie prowokacyjnie, ale całkiem serio dodał, że UPA powinno się umieścić w atlasie podziemia niepodległościowego, a zabitych upowców traktować jak ofiary stalinizmu. Warto w tym miejscu zapytać, czy takie podejście do problematyki banderyzmu i ludobójstwa ukraińskiego uprawnia Zajączkowskiego do zasiadania w Polsko-Ukraińskim Forum Historyków. Zresztą książka i publiczne wystąpienia Zajączkowskiego każą wątpić w jego warsztat historyczny, co godzi w dobre imię innych historyków instytutu. Zajączkowski nie rozumie bowiem choćby okoliczności reakcji polskich oddziałów samoobrony kresowej na ukraińskie ludobójstwo.
Ale IPN należy oceniać przez pryzmat nie tylko sprawozdania, ale także innej działalności i opinii wydawanych w innych obszarach. Sprawozdanie nie pokazuje uzależnienia IPN-u od czynników politycznych. O tym świadczą pozornie pozytywne dla prezesa instytutu Łukasza Kamińskiego opinie, że udało mu się uratować instytut przed marginalizacją, a może nawet przed całkowitą likwidacją. Pytanie tylko, za jaką cenę - za brak wyrazistości, jednoznaczności w wielu przypadkach, choćby w zakresie działalności naukowej i lustracyjnej. Pośrednio widać to także w sprawozdaniu, gdy prezes pisze, iż lustracja jest uzależniona od wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ale była ona też skutkiem ewidentnej ostrożności IPN-u wynikającej ze stosowania tego wyroku.
Stan Instytutu Pamięci Narodowej i jego działalność w 2015 r. to także efekt oddziaływań ze strony rady instytutu, wyznaczającej mu choćby preferowane kierunki badawcze. W wielu przypadkach IPN i jego władze nie potrafiły obronić swojej działalności, jak choćby działalności prof. Krzysztofa Szwagrzyka. Zrobiły to dopiero wtedy, gdy temat stał się publicznie nośny i atrakcyjny.
IPN powinien być najważniejszą placówką polityki historycznej, przede wszystkim polskiej, a nie poprawnej politycznie czy ograniczanej względami polityki doraźnej. Tymczasem w wielu przypadkach daje się zepchnąć do defensywy. Musi być np. dokończone śledztwo w sprawie mordu w Jedwabnem. W tym przypadku konieczna jest pełna ekshumacja, o co zabiega wiele środowisk naukowych, a nie opieranie się tylko na enuncjacjach Grossa. Powinno być rzetelnie przeprowadzone śledztwo w sprawie tzw. pogromu kieleckiego. Wokół tych problemów, ale także innych, powinna być realizowana dynamiczna międzynarodowa kampania informacyjna, podobnie jak kampania informacyjna na temat niemieckich obozów śmierci.
W polskiej polityce historycznej jest wiele wątków, które wymagają uczciwej, a nie politycznie poprawnej oceny i relacji, np. elementy sporne w stosunkach polsko-litewskich: sprawa Wilna i tzw. Litwy Środkowej, postawa Litwinów wobec Armii Krajowej, czy np. polsko-słowackich: współuczestnictwo Słowaków w hitlerowskiej agresji na Polskę w 1939 r., wydawanie Niemcom Polaków przedzierających się do Armii Polskiej na Zachodzie, współpraca w zwalczaniu Armii Krajowej. O tym, że to jest konieczne, świadczy niedawne wystąpienie starosty Juraja Bernat’áka, burmistrza Trsteny na Orawie, podczas 450-lecia lokacji Jabłonki. Stwierdził on wówczas, że dzięki temu, iż Jabłonka dostała się pod słowacką okupację, to się rozwijała. We wszystkich tych zakresach najważniejsza powinna być racja stanu polskiej historii, a dopiero później bieżąca polityka i poprawność.
Niewątpliwą słabością w działalności IPN-u jest jego wpływ na akademickie środowisko naukowe. Wielu historyków z tzw. zakonu historycznego korzysta z archiwów IPN-u, opiera na nich swoje prace, ale lekceważy samych historyków IPN-u. Po prostu IPN kisi się we własnym sosie. Produktywność jego kadry naukowej jest dość ograniczona.
Niemniej jednak, mając na uwadze ogrom działalności IPN-u w wielu innych kwestiach, mając świadomość tego, że IPN powinien po prostu w niektórych przypadkach prowadzić bardziej intensywną i dynamiczną politykę historyczną, klub Kukiz’15 przyjmie tę informację.
Tutaj na marginesie dodam - nie wiadomo, czy po prostu pod nową ustawą o IPN-ie ten instytut będzie lepiej działał. Problem polega na tym, że większość parlamentarna nie zdecydowała się przyjąć takich rozwiązań, które zwiększyłyby efektywność organizacyjną Instytutu Pamięci Narodowej. Na przykład w nowelizacji została utrzymana wadliwa forma udostępniania akt zgromadzonych w archiwach IPN-u, dająca większe ułatwienia funkcjonariuszom organów komunistycznej represji niż krewnym osób rozpracowanych.
Podsumowując, jeszcze raz stwierdzam, że klub Kukiz’15 przyjmie informacje zawarte w sprawozdaniu prezesa IPN-u. Dziękuję bardzo. (Oklaski)
Przebieg posiedzenia