8. kadencja, 23. posiedzenie, 1. dzień (19-07-2016)

8. punkt porządku dziennego:

Informacja prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie 1 stycznia 2015 r. - 31 grudnia 2015 r. (druk nr 497) wraz ze stanowiskiem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druk nr 695).

Poseł Grzegorz Furgo:

    Panie Marszałku! Szanowni Panowie Posłowie, Panie Posłanki! Przedłożoną marszałkowi Sejmu w dniu 28 kwietnia br. informację, zatwierdzoną już przez Radę IPN, uznać należy za jedną z ważniejszych w ostatnich kilku latach. Przedstawia ona kondycję IPN w ostatnim roku przed wejściem w życie nowej ustawy o instytucie pamięci. Pamiętać należy także o zmianach zapowiadanych w tzw. ustawie lustracyjnej, jak również w projekcie nowelizacji tzw. ustawy dezubekizacyjnej. W pierwszej kolejności słowa podziękowania za rzetelną pracę należą się panu dr. Łukaszowi Kamińskiemu, prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej, jednak nie zgłosił on swojej kandydatury w trwającym konkursie na to stanowisko. Przed jego następcą stoją trudne zadania, przede wszystkim reorganizacja Instytutu Pamięci Narodowej zgodnie z ustawą o IPN przyjętą mimo uzasadnionych uwag opozycji.

    W dalszym ciągu wiele elementów budzi nasze wątpliwości. W 2015 r. IPN kontynuował zainicjowaną w 2014 r. akcję ˝Masz prawo˝, której celem jest udzielenie pomocy prawnej ofiarom represji PRL. W ramach tej akcji rozpoczęto nowe postępowania karne i wyjaśniające. Nie wiemy jednak, na jakim etapie są te postępowania. Trudno więc oceniać jej postępy. Podobnie jak w przypadku akcji ˝Ostatni świadek˝. Z informacji wynika, że wszczęto 70 postępowań. Nic więcej jednak o nich nie wiemy: ani jak długo trwały śledztwa, ani jak się zakończyły. Nie wynika to z udostępnionej informacji.

    W jej części czwartej opisano natomiast realizowane przez IPN tzw. centralne projekty badawcze. Stopień ich realizacji Rada IPN zaopiniowała pozytywnie w oparciu m.in. o recenzje zlecone byłym pracownikom IPN. Przez to nie mamy dostępu do obiektywnych informacji, jak często mogło dochodzić w minionym roku do podobnych sytuacji. Wiemy jednak np., że recenzentem książki ˝Rzeczpospolita wolnych ludzi. Janusz Kurtyka w mediach˝ był pracownik wydawcy - dr Wojciech Frazik, główny specjalista w Referacie Badań Naukowych Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN. Recenzje są powszechnie krytykowane w środowisku naukowym jako nie do końca rzetelne i obiektywne. Prezes instytutu jako pracownik akademicki powinien to wiedzieć i przewidzieć.

    Nadto podnieść należy, że wśród licznych publikacji, które są wynikiem realizacji CPB, brak jest artykułów opublikowanych na łamach czasopism naukowych wysoko punktowanych przez ministerstwo. W innym miejscu podniesiono, że wykonawcy jednego z CPB są redaktorami czasopisma ˝Polish American Studies˝. Czasopismo to obecnie nie jest w ogóle punktowane przez ministerstwo.

    Mimo podjęcia w 2009 r. prac nad Cyfrowym Archiwum IPN do chwili obecnej nie podłączono go do bazy SEZAM. Zadania cyfryzacji wykonują archiwa IPN, jednak są niedofinansowane. W efekcie IPN chwali się zdigitalizowaniem w 2015 r. 37 tys. jednostek archiwalnych i 43 tys. fotografii, które jednak nie są dostępne, proszę państwa, w wersji on-line. W tej sytuacji należałoby powołać jeszcze jedną komórkę organizacyjną instytutu: biuro cyfryzacji zbiorów, której nowa ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej nie przewiduje. W przyszłości zaleca się także przekazanie IPN większych środków na poczet tłumaczeń na język polski dokumentów koniecznych do prowadzenia śledztw w komisjach ścigania. Obecnie środki te są niewystarczające, przez co wiele dokumentów do dziś nie zostało przetłumaczonych.

    Docenić należy fakt, iż w porównaniu z rokiem 2014 IPN opublikował większą liczbę prac zarówno naukowych, jak i popularnych, jednak należy podnieść, że w stosunku do 2014 r. zmniejszyła się liczba publikacji w Biurze Edukacji Publicznej, w tym publikacji poświęconych strukturom organów bezpieczeństwa PRL. Tymczasem bez takich studiów nie będzie możliwe opracowanie w przyszłości rzetelnego naukowo wyliczenia organów bezpieczeństwa państwa, zarówno cywilnych, jak i wojskowych.

    Dotychczasowe wyliczenie i zdefiniowanie tych organów w ustawach o IPN znacznie utrudnia ściganie kłamców lustracyjnych czy obniżenie uposażeń emerytalno-rentowych. Efektem tego jest praktyka wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania III RP, tj. sądów i prokuratur, które dokonując wykładni ustaw lustracyjnych z 1997 r. i 2006 r. oraz ustaw o IPN z 1998 r. i 2010 r., musiały dokonywać jej wyłącznie na podstawie przepisów niższego rzędu, a nawet na podstawie analiz historycznych.

    Przykładem takiej niekorzystnej wykładni przyjętej przez sąd na podstawie ustawy o IPN jest wyrok Sądu Okręgowego w Rzeszowie w sprawie wytoczonej instytutowi z powództwa byłego pracownika wydziału polityczno-wychowawczego MSW. Konsekwencją był wniosek pierwszej prezes Sądu Najwyższego w sprawie wydania orzeczenia o przynależności bądź nie do organów bezpieczeństwa państwa Zarządu Łączności MSW oraz wydziałów łączności wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych. Prezes Sądu Najwyższego stwierdziła, iż katalog organów bezpieczeństwa państwa podany w ustawach lustracyjnych i o IPN posługuje się pojęciami zbiorczymi, powoduje trudności interpretacyjne, przez co wiele wątpliwości co do przynależności do organów bezpieczeństwa państwa sądy powinny rozpatrywać na korzyść zainteresowanych.

    Nasze największe wątpliwości budzi znaczna część informacji poświęcona działalności w 2015 r. prokuratorów Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i komisji oddziałowych. W komisjach ścigania pracuje łącznie ponad 80 prokuratorów. W 2015 r. prowadzili oni łącznie 1898 spraw. Oznacza to, że średnio jeden prokurator prowadził niewiele ponad dwie sprawy na miesiąc. Nie jest to zadowalający wynik, zwłaszcza w porównaniu z obciążeniem i efektywnością prac prokuratorów Biura Lustracyjnego. Prokuratorzy pionu śledczego IPN nie mają narzuconego z góry terminu zakończenia postępowania. Niestety w części informacji poświęconej stanowi zatrudnienia prokuratorów w komisjach ścigania nie wyjaśniono, dlaczego efektywność ich pracy w 2015 r. w stosunku do roku poprzedniego spadła przy jednocześnie niewielkim obciążeniu prokuratorów prowadzonymi przez nich sprawami. Bez diagnozy tej sytuacji i jej przyczyn, ustalonych chociażby na podstawie sprawozdań kwartalnych przedkładanych przez prokuratorów Wydziałowi Nadzoru nad Śledztwami głównej komisji ścigania oraz sprawozdań z wizytacji oddziałowych komisji ścigania, jej poprawa nie będzie możliwa.

    Niepokojący jest również fakt, iż w informacji pominięto kwestię ważną finansowo - przetargów ogłaszanych przez IPN, jedynie w dwóch miejscach lakonicznie wspominając o przetargu, który wygrała firma Trefl SA. Brak natomiast w informacji danych dotyczących przetargów na inne usługi aniżeli te, które oferuje firma Trefl, jak usługi tłumaczeniowe, zakup i naprawy samochodów służbowych i inne. Informacja zawiera nadto szereg drobnych błędów redakcyjnych, jak stosowanie niekiedy zwrotu o tytułach doktora i doktora habilitowanego, choć to nie są tytuły, lecz stopnie naukowe.

    Proszę państwa, jesteśmy jednak przychylni temu, żeby zaakceptować to sprawozdanie, i wciąż podkreślamy, że Instytut Pamięci Narodowej to bardzo, ale to bardzo ważna instytucja. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia